Q-Andas
No Result
View All Result
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Басты бет Қажет дерек

Жетісу облысындағы босқын қазақ-қырғыз жайы

admin
2026/08/30
Қажет дерек
0
Жетісу облысындағы босқын қазақ-қырғыз жайы

Басы:  «Қазақтың» 287-ші нөмірінде босқын қазақ-қырғыз 164 мың, қырылғаны 83 мың, қайтпай қалғаны 12 мың деп көрсетіліп елі. Енді сол туралы анығырақ есеп жасап көрсетпекпіз. Бұл төменгі көрсетілген есеп еді. Мөлшерәінен аз болсаса, көп емес. Пішпек, Пержиыаль уездерінен қашқан қызғыр, Алматы, Жаркент үйездерінен қашқаны қазақ ұлысының адамы.

 

 Уез  ұлыс Барлық адам Қашқан жан Қырылған жан
ПІШПЕК Шамсы 7225 1250
Бурана 1740 500
Тынай 8780 3500 300
Сарбағыш 7730 7350 2400
Атеке 4865 4850 1600
ПРЖЕВАЛЬ Қуртқа мерген 2400 2400 1250
Бақашы 5390 5350 3000
Күнгей Ақсу 6125 6100 3400
Қурмекті 7340 7000 4000
Кеңсу-Бірназар 9250 9250 5000
Түп 7350 7350 4300
Түрген 11640 11600 6000
Күншығыс жеті өгіз 5070 5050 1650
Күнбатыс жеті өгіз 8785 6700 2200
  Зауке 5640 5500 2500
Бархықауын 3525 3500 1600
Жамбай 4965 4950 2500
Торғай 5820 5800 3000
Жанібек 5400 3900 2000
Алақол 5165 3650 1800
Семізбел 5890 5850 2900
Ниязбек 2670 2400 800
Боруқшы 3650 3350 1000
Жуанарық 6120 5850 1900
Ширек 5390 3900 400
Жақыратпа 6570 3750 800
Нарын 4155 1900 600
Аджы 3600 3600 1200
Он арша 9155 8150 2000
ЖАРКЕНТ Ивановский 3950 3950 2500
Баянкөл 4300 4300 2700
Құрман 4635 4250 2600
Алжан 4515 4000 2500
Кеген 4870 4150 2500
 Айт 4560 4100 2500
Қоңыр бөрік 5610 4550 2800
Сартоғай 3385 2450 1500
Серге 5845 5600 3500
Шелек 5530 2900 1900
Торы айғыр 3885 3400 2100
Қожбамбет 6755 1209 2600
 Бөдеты 4015 2700 1700
АЛМАТЫ Қызыл бөрік 5645 4500 2500
Барлығы: 43 238795 201205 95200

*Ескерту: Бұл жерде Торғай, Ырғыз, Семей, Лепсі көтерілістеріндегі қашқан, қырылған адамдардың санағы жүргізілмеген.

Жоғарыдағы есеп бойынша қашқаны – 43 ұлыс, түтін  759 болады. Оның қашқаны  – 250 түтін, қырылғаны – 95 мың болады. Қатты жәбір көріп, құруға жақындаған елдер жоғарғы есепке кіреді Олардан гөpi тәуірірек деп есепке қоспағанымыз:

Пішпек уезінен 1) Жаныс, Шөміш руының қазағы. Бұлар Сарбағыш, Айтеке қырғыздарына қарай ауып, солармен бірге қашып,  Қошқар қақтығысында шапқыншылыққа ұшырап, екі жағынан келген екі отряд мылтықтың астына алып, сонан соң тау айналып Мерке (Әулиеата үиезіне) қашып, қарашада өз еліне жеткен. Қашқындар малдан жұрдай айрылып, кемпір – шал, жас баласының жартысын жоғалтқан;

2) Тоқпақ пен Пішпектің ортасындағы қырғыздар және тау жеріне 10 болыс қырғыз. Бұлардың 4 -тен 3 – і қашып, жарым – жартысы Қытай шекарасына жетпей кайтқан, жарым-жартылы Ферғанадан күншығыс жақта, Қытай жерінде Күнгейде отырып, қайта тіленіп, жеріне келді.

3) Ақсу бөлімшесінде тамыз айында бip күнде 600 – 700 қырғыз қырылған (бұл туралы бұрынғы пристав болған Грибановскийдің ici сотта);

4) Пржевал үйезінен – Марінка поселкесіндегі дүнген және бөлек болыс (500 шамалы үй) сарт – қалмақ деген ел. Бұлар үлкен қиыншылыққа түсіп қырылған, бұл күнде Қытай жерінде отыр;

5) Нарын уезіндегі  5 болыс қырғыз. Бұлардың арасынан 500 – 400 түтін қашқан, Көбі жазда қайтып келіп, көп елдің арасына тарап кіріп кетті;

6) Алмалы үйезінен ботпай, Күнбатыс Қастек және өзге елдерден 50, 80 үйдей қашқан, көбі қайтып келді;

7) Лепci үйезінен – Қарақол, Еміл және өзге елдерден бірен-саран қашқандар. Бұлар малдарын тауысып, бірсыпырасы қиыншылық көріп келді, бipaқ бастары аман десті.

Мұхаметжан.

«Қазақ»  газеті, №254, 2-3-бет, 1917 жыл.

    Түп нұсқа араб харпінде.

Аударған Қажет Андас.

 

ПОЛОЖЕНИЕ КИРГИЗ – КАЗАХСКИХ БЕЖЕНЦЕВ

СЕМИРЕЧЕСКОЙ ОБЛАСТИ

 

В №287 газеты «Казах» говорилось, что: беженцев – 164 000 человек, умерли 83 000, не вернулись 12 000 человек.

Теперь не мы хотим привести более точные данные. Беженцы с Пишпекского и Пржевальского уездов  – киргизы. Беженцы с Алматинского, Жаркентского уездов – население казахских волостей.

 

Уезд Волость Всего Бежавшие Умершие
Пишпекский
Шамсы 7225 1250
Бурана 1740 500
Тынай 8780 3500 300
Сарбагыш 7730 7350 2400
Атеке 4865 4850 1600
Пржевальский
Куртка мерген 2400 2400 1250
Бакашы 5390 5350 3000
Кунгей Аксу 6125 6100 3400
Курмекты 7340 7000 4000
Кенсу Бирназар 9250 9250 5000
Туп 7350 7350 4300
Тургень 11640 11600 6000
Куншыгыс жеты огуз 5070 5050 1650
Кунбатыс жеты огуз 8785 6700 2200
Зауке 5640 5500 2500
Бархыкауын 3525 3500 1600
Жамбай 4965 4950 2500
Торгай 5820 5800 3000
Жанибек 5400 3900 2000
Алакол 5165 3650 1800
Семизбель 5890 5850 2900
Ниязбек 2670 2400 800
Борукшы 3650 3350 1000
Жуанарык 6120 5850 1900
Ширек 5390 3900 400
Жакыратпа 6570 3750 800
Нарын 4155 1900 600
Аджи 3600 3600 1200
Он арша 9155 8150 2000
Жаркентский
Ивановский 3950 3950 2500
Баянколь 4300 4300 2700
Курман 4635 4250 2600
Алжан 4515 4000 2500
Кеген 4870 4150 2500
Айт 4560 4100 2500
Коныр борик 5610 4550 2800
Сартогай 3385 2450 1500
Серге 5845 5600 3500
Шелек 5530 2900 1900
Торы айгыр 3885 3400 2100
Кожбамбет 6577 1209 2600
Бодеты 4015 2700 1700
Алматинский Кызыл борик 5645 4500 2500
Всего 43 238795 201205 95200

 

 Примечание: Здесь не приводятся данные о пострадавших в период восстаний уездов – Тургай, Иргиз, Семипалатинск, Лепсы.

Как показано выше беженцы были из 43-х волостей, 759 домов.

Из них перешедших в Китай – 250 домов.

Умерших – 95 тысяч человек

Исходя из этого – более половины беженцев умерли.

1) Пишпекского уезда казахи рода Шомиш бежали вместе с киргизами уезда Айтеке, Сарбагыш. Их настигли два русских отряда, перестреляли многих, разграбили. Далее, оставшиеся,  в ноябре прибыли в Таусамал (Аулие Атинский уезд) без скота, без имущества, более половины людей убиты.

2) Киргизы 10-ти волостей горных районов Пишпекского уезда, спасаясь от гонений русских, бежали полностью. Половина из них не дойдя до намеченных мест – вернулись. Они год прожили на востоке Ферганы, потом вернулись на свои земли. Среди них есть и те кто уже весной провел посевы. По сравнению с другими, их положение терпимое.

3) В августе месяце в Аксу за один день было убито 600-700 киргизов. (По этому случаю, против бывшего пристава Грибановского ведется судебное дело).

4) В поселке Марьинка Пржевальского уезда (ранее был в составе Дунганской и Болекской волостей) проживало около 500 домов сартов, калмыков. Они подвергллись гонениям, грабежам, расстрелам. Вынуждены были бежать. Ныне находятся на территории Китая.

5) Из 5-ти киргизских улусов Нарынского уезда, бежали 400-500 домов. Многие рассыпались среди населения.

6) Из Алматинского уезда бежали 50-80 домов (Ботбай, Западный Кастек и др). Многие вернулись.

7) Были и беженцы из волостей Каракол, Абыл и других, Лепсинского уезда. Они лишившись скота, хлебнув горя, вернулись. Жертв нет.

 

Мухаметжан

Газета «Казах», №254, стр.2,3, 1917 год.

Материал подготовлен по переводу Кажета Андaса.
Перевод на русский язык
– Сабыржан Калиев.
Источник: информационное агентство “Q-Andas”.

Жалғасы бар…

 

0 0 votes
Рейтинг статьи
Қаралым 32
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Қажет дерек

Талдықорғандағы көне кинотеатрлар

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Қажет дерек

Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?

September 24, 2026
45 тағдыр
Қажет дерек

45 тағдыр

September 8, 2026
We Still Study the National Liberation Uprisings
Қажет дерек

We Still Study the National Liberation Uprisings

September 5, 2026
Қажет дерек:  БІР КӨШЕ, БІР ТАРИХ
Қажет дерек

Қажет дерек: БІР КӨШЕ, БІР ТАРИХ

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Қажет дерек

Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

ЖАҢА ҚАҒИДА? «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • kzҚазақ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz