تۇپتەپ كەلگەندە، عۇن اقسۇيەكتەرىنەن باستاۋ الاتىن بىرلىك، بەرەكەلىك، ەرلىك، ەلدىك سياقتى تاعىلىمدى تۇجىرىمداردان باستالعان ەل بيلەۋ جولى سوناۋ تارعىتاي افراسيابتان (الىپ ەر تۇڭعا) يدانبارىس پاتشا مەن تۇمار پاتشايىمعا، ودان مودە تاڭىرقۇتىنان ەلجاۋ كۇنبيگە، ەدىل پاتشادان كۇلتەگىن مەن بىلگە قاعانعا، ودان تونىكوكتەن مايقى باباما، كەرەي، جانىبەك باستاعان قازاق حاندىعىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان حاندارعا، ودان ابىلاي سىندى اقيىققا، سوڭعى كوكجال كەنەسارىعا دەيىنگى كوكتۇرىك قانىنان ۇيىعان ءاربىر كىندىكتىگە بەرىلىپ، جەلىسى ۇزىلمەي بۇگىنگىمەن ساباقتاستى. قىسقاسى، بۇل حانعا، ەل بيلەۋشىسىنە باعىتتالعان جالقى ۇعىم ەمەس، بيلىك جۇيەسىنىڭ بىرەگەيلىگىن بىلدىرەتىن جالپى ۇعىم.
ءبىزدىڭ ارعى اتا-بابالارىمىز قيىر شىعىستان باتىس ەۋروپاعا، سىبىردەن ۇندىستانعا دەيىنگى اۋماقتى الىپ جاتقان مەملەكەتتەردىڭ دامۋىندا ەكى مىڭ جىل بويى ەلەۋلى ءرول اتقارىپ كەلدى. وراسان زور كەڭ-بايتاق اۋماقتا قونىس اۋدارۋمەن بولعان كوشپەلىلەر ەۋرازيانىڭ ەتنوستىق جانە مەملەكەتتىك بەت-بەينەسىن ءبىر ەمەس، بىرنەشە رەت وزگەرتتى. جالپى، قازاق قوعامىنىڭ ەل بيلەۋ جولى ءار داۋىردە ءارتۇرلى كورىنىس تاپتى. ول كەيدە ەلدىڭ ساياسي ومىرىمەن ۇلاسىپ كەتسە، ەندى بىردە الەۋەتتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىمەن قابىسىپ جاتتى. ال بىردە حالىقتىق ونەردىڭ ۇيىتقىسى بولعان سال-سەرىلىك داستۇرمەن قاباتتاسا وربىسە، ەل باسىنا ەكىتالاي كۇن تۋىپ، ەر ەتىگىمەن سۋ كەشكەن كەزەڭدە باتىرلىقپەن ساباقتاسىپ، بەيبىت كۇندە ءسوز جارىستىرعان ەلشىلىكپەن ءورىلىپ وتىردى.
بەلگىلى عالىم نىعمەت مىڭجانۇلى «ءۇيسىن تۋرالى جالپى شولۋ» اتتى ەڭبەگىندە: «…ءۇيسىن ەلىندە حانعا كومەكتەسىپ، بۇكىل ەلدى باسقاراتىن وكىمەتتىك ۇيىم بولدى. ونىڭ نەگىزگى لاۋازىمدارى كۇنبي، دۋلى (باس ءۋازىر)، قولباسى، وڭقا (رۋ-تايپا باسشىلارى)، دارتۋ (قولباسشىنىڭ كومەكشىسى)، ابىز، ۇلىس بەگى سياقتى توعىز توپقا ءبولىندى»، – دەپ انىقتاپ بەردى. دەمەك، عۇن مەن ءۇيسىن ەلىنىڭ وسى ءداستۇرى تۇركى قاعاناتىندا دا جالعاستى. مۇنى قورقىت جىرىنداعى: «ەلدەن ەلگە، بەكتەن بەككە قوبىزىن ارتىپ قاسىنا، ۇزاندار ءجۇر ەل كەزىپ»، – دەپ كەلەتىن ۇزاق جىرىنان تابا الامىز. ءتىپتى، تۇركى داۋىرىندەگى حان كەڭەسى دە سول داستۇرمەن ساباقتاسىپ وتىرعان. ال شىڭعىس حان ءوزىنىڭ العاشقى قادامىنان باستاپ، اتاۋلى ءبىر رۋ، تايپالارعا ەمەس، شار تاراپتان شىققان، تىلەگى، ماقسات-مۇددەسى ورتاق جەكەلەگەن تۇلعالارعا ارقا سۇيەگەنى، ارقيلى رۋ، تايپالاردىڭ ءبولىنىپ قوسىلعان توپ، جارقالارىن ۇيىستىرعانى، اقىرى، جالپى جۇرت جاپپاي قيدالاسقان ازامات سوعىسىندا تۇبەگەيلى جەڭىسكە جەتكەنى ءمالىم.
قىپشاق دالاسىندا حاندىق بيلىكتى ءبىر ورتالىققا شوعىرلاندىرىپ، ەلدى اينالاسىنداعى اقىلماندار ارقىلى باسقارۋدىڭ باياندى جولىن قالىپتاستىرعان بيلەۋشىلەردىڭ ءبىرى جوشى حان. «جوشى حاننىڭ ءوزى ءبىر عاجايىپ سەرى. ول قاسىنا اتاقتى جىراۋلاردى، اقىنداردى، سال-سەرىلەردى، ءانشى-كۇيشىلەردى توپتاپ بىرىڭعاي ساۋىق ۇستىندە بولعان. ونىڭ سۇلۋلىقتى جاقسى كورۋى بويىنشا اكەسى جىل سايىن بالقاش توڭىرەگىندەگى قۇلان-ويناق دالاسىنا ادەيى اڭ اۋلاۋعا كەلگەندە قىپشاق ەلىنىڭ «سىيى» دەپ، وعان ون مىڭ بوز ات، ون مىڭ ادەمى قارا ات تارتۋ ەتىپ وتىرعان» (راشيد اد-دين). جوشىنىڭ جولىن جالعاستىرعان، قازاق حاندىعىن قۇرۋشى ءاز جانىبەك حاننىڭ مەملەكەتتىك ىشكى-سىرتقى ساياساتىن جۇرگىزىپ وتىراتىن الپىستان استام ءبيى بولعان ەكەن. سونداي-اق، ءاز جانىبەك حان ەل بيلەۋدىڭ ۇيىمدىق قۇرىلىمىن اۋىل، ايماق، رۋ، ارىس (تايپا،)، ۇلىس، ءجۇز، حاندىق سياقتى جەتى جىككە ءبولىپ، سولاردىڭ اراسىنان شىققان بىلگىر، ءبىلىمدى، بىلىكتى ادامداردى اينالاسىنا توپتاعان. ءتىپتى، كورشى ەلدەرگە جاستاردى جىبەرىپ وقىتىپ، ەلدىڭ كەلەشەك تىزگىنىن ۇستايتىن مۇراگەرلەردى تاربيەلەپ وتىرعان.
قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى ءىلياس ەسەنبەرلين «التىن وردا» رومانىندا بىلاي دەپ جازادى: «جانىبەك حاننىڭ تۇسى – وسى تۇركى تىلدەس كونە جۇرتتاردىڭ شىعىس ەلدەرىنىڭ مادەنيەتىنە، اسىرەسە اراب، فارسى مادەنيەتىنە جاقىنداي تۇسكەن كەزى ەدى. كەشەگى كوشپەلى ەلدەردىڭ بەكزادالارى، تۇرعىن ەلدىڭ اقسۇيەكتەرى ءتارىزدى، كۇر عانا حات تانىپ كويمادى، الدىڭعى قاتارلى شىعىس ەلدەرى تۋدىرعان عىلىمدارمەن دە شۇعىلدانا باستادى. كوپتەگەن مەشىت، مەدرەسەلەر تۇرعىزىلدى. بۇل مەدرەسە مەشىتتەرگە، بالالاردى وكىتۋعا، كوشپەندىلەرگە مۇسىلمان ءدىنىن كەڭىنەن تاراتۋعا دەشتى قىپشاققا، ەدىل-جايىق جاعاسىنا مىسىر، شام، جەزيرا، دياربەكەر، رۋم، فارسى، باعداتتاردان قوجا-مولدالار مەن وقىمىستىلار جينالدى. دەشتى قىپشاق جۇرتى دا بۇل ەلدەرگە عىلىم-ءبىلىم الۋعا ءوز بالالارىن جىبەردى. مىنە، وسىنداي ەدىل-جايىقتىڭ وزگە جۇرتپەن تەك قانا جاۋىنگەرلىگى عانا ەمەس، مادەنيەتى دە قاتار ءتۇسسىن دەپ، اعارتۋ، ونەر-بىلىمگە ەلىكتەۋ ساياساتىن كەڭ جۇرگىزگەنى ءۇشىن جانىبەكتى قىپشاق، نوعايلى ەلدەرى ءاز جانىبەك، دانىشپان جانىبەك دەپ اتادى».
ءاز جانىبەكتىڭ اتالىق جولىن بالاسى قاسىم حان، ودان سوڭ اقنازار جالعاستىرىپ، قول استىنداعى كوپشىلىككە قول ارتقان ساڭلاقتاردىڭ قاتارىنان ورىن الادى. قاسىم حان ەل ومىرىندەگى ساياسي جاعدايعا بايلانىستى قازاق حالقىنىڭ ەجەلگى عۇرىپ-ادەتتىك ەرەجەلەرىن نەگىزگە الىپ، بيلەر كەڭەسىمەن اقىلداسا وتىرىپ، «جارعى» زاڭىن جاسادى. بۇل كەيىن «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» دەگەن اتاۋمەن تاريحقا ەندى. بۇل زاڭ قازاق حاندارىنىڭ عۇرىپ-ادەتتىك ەرەجەلەرىن العا جىلجىتقان ماڭىزدى قۇجات بولدى. سونداي-اق، ەل بيلىگى دە سول زاڭنىڭ توڭىرەگىندە ءوربىدى. قازاق حاندىعىن ۇزاعىنان 47 جىل باسقارعان ەسىم حاننىڭ تۇسىندا «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىنا» تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ: «حان بولسىن، حانعا لايىق زاڭ بولسىن. باتىر بولسىن، جورىق جولى ماقۇل بولسىن. ابىز بولسىن، ابىز سىيلاۋ پارىز بولسىن. بي بولسىن، بي تۇسەتىن ءۇي بولسىن» دەگەن ەرەجەلەر قوسىلدى. بۇل قازاق حاندىعى تۇسىنداعى بيلىك جۇيەسىنىڭ نىعايۋى مەن تولىعۋىنا زور سەرپىن بەردى. ەسىم حاننىڭ ءوزى تاشكەنت شاћارىنىڭ باس ءبيى دوسمۇحاممەد (حالىق ادىلدىگىنە قاراپ دوس بي دەپ اتاعان) ءبيدىڭ ادال ىسىنە قيانات جاساپ، شىمعان جايلاۋىندا ءۇش ايەلى، ون توعىز بالاسىمەن قوسا سول كۇنگى قوناقتارىمەن بىرگە دەمالىپ جاتقاندا قىرىق قاراقشىسىن جۇمساپ، ءبىر ءتۇننىڭ ىشىندە قىرعىزىپ تاستاعان تۇرسىن حاننىڭ باسىن العانى قازاق ۇعىمىنداعى حان مەن نوكەر اراسىنداعى قاتىناستىڭ قويۋلىعى قانشالىقتى دەڭگەيدە بولعانىن اڭعارتادى.
ال تاۋكە حان «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس وتكىزىپ»، «قاسقا جولدىڭ» بۇرىنعى 5 تاراۋىنا ەكى تاراۋ قوسىپ، «جەتى جارعىنى» جاساپ شىقتى. ايتا كەتەرلىگى، «جەتى جارعىنىڭ» جاسالۋىنا ءۇش ءجۇزدىڭ ويشىل، ساڭلاق بيلەرى تولە بي، قازىبەك بي، ايتەكە بيلەر مەن ەل اراسىنان شىققان بەدەلدى بيلەر، قول باستاعان باتىرلار دا ۇلكەن ۇلەس قوستى. بۇل ءۇردىس ابىلاي مەن ابىلقايىر حاندار تۇسىندا تىپتەن كەمەلدەنىپ، كەرەگەسىن جايا تۇسكەنى ءمالىم. ولار بي-شەشەندەر، سال-سەرىلەر مەن باتىرلاردى ماڭىنا توپتاپ، ەل ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ بەرەكەلى جولىن قالىپتاستىرعان. اتاقتى ابىلاي حان بيلىك جۇرگىزگەندە ونىڭ حان كەڭەسىنە قاتىساتىن ءتۇرلى دارەجەدەگى قىرىق ەكى ءبيى، جورىقتا قول باستاعان سەكسەن ءبىر باتىرى بولىپتى.
قارت بۇقار جىراۋدىڭ:
قايعىسىز ۇيقى ۇيىقتاتقان، حانىم-اي،
قايىرۋسىز جىلقى باقتىرعان، حانىم-اي.
قالىڭسىز قاتىن قۇشتىرعان، حانىم-اي،
ءۇش جۇزدەن ءۇش كىسى قۇربان قىلسام،
سوندا قالار ما ەكەن جانىڭ-اي! – دەگەن جىرى تەك ابىلاي حانعا عانا ارنالماعان. حانمەن بىرگە قاراشانىڭ قامىن جەگەن كومەكشىلەرىنىڭ ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارا جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زاماننىڭ ورناعانىن مەڭزەيدى. بۇل «ساۋساق بىرىكپەي، ينە ىلىكپەيتىنىنىڭ» تاعى ءبىر كورىنىسى. قازاقتىڭ سوڭعى حاندارىنىڭ ءبىرى جاڭگىردىڭ دە ون ەكى ءبيى، باتىرلارى مەن سال-سەرىلەرى بولعانى تاريحي جازبالاردا ساقتالعان. سونىمەن قاتار، جاڭگىر حاننىڭ اينالاسىندا دا كوپ ءتىل مەڭگەرگەن ءبىلىمدى ادامدار بولعان. مۇنىڭ ءوزى حاننىڭ ماڭىندا قانداي ادامداردىڭ بولعانىن كورسەتەدى.
راسىندا، قازاق حالقى اللانىڭ نازارىنا، وڭ قاباعىنا ىلىككەن پەرىشتە پەيىل حالىق قوي. كوشى تىعىرىققا تىرەلگەندە حالىقتىڭ اراسىنان اقىل-پاراساتى مول، قايسار ەمەندەي تۇلعالى ۇلدارى سۋىرىلىپ شىعىپ، اۋعان جۇگىن تۇزەپ، تىڭ ورىسكە باستادى. وسى تۇستا جۇمابەك تاشەنوۆتى، دىنمۇحامەت قوناەۆتى ايرىقشا اتاي كەتكەن ءجون.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى، قازىر ەلىمىز پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە بولعانىمەن تۇپتەپ كەلگەندە بارلىق بيلىك قۇرىلىمى كەشەگى ۇيسىننەن باستاۋ العان ۇلى جولدان اۋىتقىپ كەتپەگەن. قازىرگى مەملەكەت باسقارۋدىڭ بارلىق تەتىگى سول بايىرعى ەل بيلەۋ جولىن ساقتاپ، دامىتىپ وتىر. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر قازىرگى قوس پالاتالى پارلامەنتتىك جۇيەنىڭ ءۇيسىن حاندىعى داۋىرىندەگى ابىز سايلاۋ، قازاق حاندىعى تۇسىنداعى بي سايلاۋ ءداستۇرىنىڭ جالعاسى ەكەنىن دالەلدەپ ءجۇر.
ءتۇيىن
زەردەلەپ كورسەك، قازاق تاريحىندا ەل بيلەگەن دانا حاندار، جۇرت قورعاعان جاۋجۇرەك باتىرلار، حالقىن قيىندىققا ۇرىندىرماي، تىعىرىقتان الىپ شىققان دانا بيلەر، تاعى باسقا دا جاقسى-جايساڭدار كوپ بولدى. بۇل قازاق حالقىنىڭ باي مىنەزدى، تاماشا قاسيەتتى، تازا پەيىلدى، شىنشىل مىنەزدى، ۇيىمشىل، ەلجاندى بولعانىن اڭعارتادى. ەندەشە، وسى ءداستۇر جالعاستىعىن بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرەتىن ۇتىمدى جولداردى قاراستىرۋ ەگەمەن ەل بولاشاعىنىڭ باياندى بولۋىنا جول اشادى.
قاجەت انداس.
دەرەككوز: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1549004
Q-Andas اقپارات











