Túptep kelgende, ǵún aqsúiekterinen bastau alatyn birlik, berekelik, erlik, eldik siyaqty taǵylymdy tújyrymdardan bastalǵan el bileu joly sonau Tarǵytai Afrasiyabtan (Alyp Er Túńǵa) Idanbarys patsha men Túmar patshaiymǵa, odan Móde táńirqútynan Eljau kúnbige, Edil patshadan Kúltegin men Bilge qaǵanǵa, odan Tonykókten Maiqy babama, Kerei, Jánibek bastaǵan qazaq handyǵynyń tizginin ústaǵan handarǵa, odan Abylai syndy aqiyqqa, sońǵy kókjal Kenesaryǵa deiingi kóktúrik qanynan úiyǵan árbir kindiktige berilip, jelisi úzilmei búgingimen sabaqtasty. Qysqasy, búl hanǵa, el bileushisine baǵyttalǵan jalqy úǵym emes, bilik júiesiniń biregeiligin bildiretin jalpy úǵym.
Bizdiń arǵy ata-babalarymyz qiyr SHyǵystan Batys Europaǵa, Sibirden Úndistanǵa deiingi aumaqty alyp jatqan memleketterdiń damuynda eki myń jyl boiy eleuli ról atqaryp keldi. Orasan zor keń-baitaq aumaqta qonys audarumen bolǵan kóshpeliler Euraziyanyń etnostyq jáne memlekettik bet-beinesin bir emes, birneshe ret ózgertti. Jalpy, qazaq qoǵamynyń el bileu joly ár dáuirde ártúrli kórinis tapty. Ol keide eldiń sayasi ómirimen úlasyp ketse, endi birde áleuettiń áleumettik jaǵdaiymen qabysyp jatty. Al birde halyqtyq ónerdiń úiytqysy bolǵan sal-serilik dástúrmen qabattasa órbise, el basyna ekitalai kún tuyp, er etigimen su keshken kezeńde batyrlyqpen sabaqtasyp, beibit kúnde sóz jarystyrǵan elshilikpen órilip otyrdy.
Belgili ǵalym Nyǵmet Myńjanúly «Úisin turaly jalpy sholu» atty eńbeginde: «…Úisin elinde hanǵa kómektesip, búkil eldi basqaratyn ókimettik úiym boldy. Onyń negizgi lauazymdary kúnbi, duly (bas uázir), qolbasy, ońqa (ru-taipa basshylary), dartu (qolbasshynyń kómekshisi), abyz, úlys begi siyaqty toǵyz topqa bólindi», – dep anyqtap berdi. Demek, ǵún men úisin eliniń osy dástúri Túrki qaǵanatynda da jalǵasty. Múny qorqyt jyryndaǵy: «Elden elge, Bekten bekke qobyzyn artyp qasyna, Úzandar júr el kezip», – dep keletin úzaq jyrynan taba alamyz. Tipti, túrki dáuirindegi han keńesi de sol dástúrmen sabaqtasyp otyrǵan. Al SHyńǵys han óziniń alǵashqy qadamynan bastap, atauly bir ru, taipalarǵa emes, shar taraptan shyqqan, tilegi, maqsat-múddesi ortaq jekelegen túlǵalarǵa arqa súiegeni, árqily ru, taipalardyń bólinip qosylǵan top, jarqalaryn úiystyrǵany, aqyry, jalpy júrt jappai qidalasqan azamat soǵysynda túbegeili jeńiske jetkeni málim.
Qypshaq dalasynda handyq bilikti bir ortalyqqa shoǵyrlandyryp, eldi ainalasyndaǵy aqylmandar arqyly basqarudyń bayandy jolyn qalyptastyrǵan bileushilerdiń biri Joshy han. «Joshy hannyń ózi bir ǵajaiyp seri. Ol qasyna ataqty jyraulardy, aqyndardy, sal-serilerdi, ánshi-kúishilerdi toptap biryńǵai sauyq ústinde bolǵan. Onyń súlulyqty jaqsy kórui boiynsha ákesi jyl saiyn Balqash tóńiregindegi qúlan-Oinaq dalasyna ádeii ań aulauǵa kelgende qypshaq eliniń «syiy» dep, oǵan on myń boz at, on myń ádemi qara at tartu etip otyrǵan» (Rashid ad-din). Joshynyń jolyn jalǵastyrǵan, qazaq handyǵyn qúrushy áz Jánibek hannyń memlekettik ishki-syrtqy sayasatyn júrgizip otyratyn alpystan astam bii bolǵan eken. Sondai-aq, áz Jánibek han el bileudiń úiymdyq qúrylymyn auyl, aimaq, ru, arys (taipa,), úlys, júz, handyq siyaqty jeti jikke bólip, solardyń arasynan shyqqan bilgir, bilimdi, bilikti adamdardy ainalasyna toptaǵan. Tipti, kórshi elderge jastardy jiberip oqytyp, eldiń keleshek tizginin ústaityn múragerlerdi tárbielep otyrǵan.
Qazaqtyń kórnekti jazushysy Iliyas Esenberlin «Altyn Orda» romanynda bylai dep jazady: «Jánibek hannyń túsy – osy túrki tildes kóne júrttardyń SHyǵys elderiniń mádenietine, ásirese arab, farsy mádenietine jaqyndai túsken kezi edi. Keshegi kóshpeli elderdiń bekzadalary, túrǵyn eldiń aqsúiekteri tárizdi, kúr ǵana hat tanyp koimady, aldyńǵy qatarly SHyǵys elderi tudyrǵan ǵylymdarmen de shúǵyldana bastady. Kóptegen meshit, medreseler túrǵyzyldy. Búl medrese meshitterge, balalardy okytuǵa, kóshpendilerge músylman dinin keńinen taratuǵa Deshti qypshaqqa, Edil-Jaiyq jaǵasyna Mysyr, SHam, Jezira, Diyarbeker, Rum, Farsy, Baǵdattardan qoja-moldalar men oqymystylar jinaldy. Deshti qypshaq júrty da búl elderge ǵylym-bilim aluǵa óz balalaryn jiberdi. Mine, osyndai Edil-Jaiyqtyń ózge júrtpen tek qana jauyngerligi ǵana emes, mádenieti de qatar tússin dep, aǵartu, óner-bilimge elikteu sayasatyn keń júrgizgeni úshin Jánibekti qypshaq, noǵaily elderi áz Jánibek, danyshpan Jánibek dep atady».
Áz Jánibektiń atalyq jolyn balasy Qasym han, odan soń Aqnazar jalǵastyryp, qol astyndaǵy kópshilikke qol artqan sańlaqtardyń qatarynan oryn alady. Qasym han el ómirindegi sayasi jaǵdaiǵa bailanysty qazaq halqynyń ejelgi ǵúryp-ádettik erejelerin negizge alyp, biler keńesimen aqyldasa otyryp, «Jarǵy» zańyn jasady. Búl keiin «qasym hannyń qasqa joly» degen ataumen tarihqa endi. Búl zań qazaq handarynyń ǵúryp-ádettik erejelerin alǵa jyljytqan mańyzdy qújat boldy. Sondai-aq, el biligi de sol zańnyń tóńireginde órbidi. Qazaq handyǵyn úzaǵynan 47 jyl basqarǵan Esim hannyń túsynda «Qasym hannyń qasqa jolyna» tolyqtyrular men ózgerister engizilip: «Han bolsyn, hanǵa laiyq zań bolsyn. Batyr bolsyn, joryq joly maqúl bolsyn. Abyz bolsyn, abyz syilau paryz bolsyn. Bi bolsyn, bi túsetin úi bolsyn» degen erejeler qosyldy. Búl qazaq handyǵy túsyndaǵy bilik júiesiniń nyǵayuy men tolyǵuyna zor serpin berdi. Esim hannyń ózi Tashkent shaћarynyń bas bii Dosmúhammed (halyq ádildigine qarap Dos bi dep ataǵan) bidiń adal isine qiyanat jasap, SHymǵan jailauynda úsh áieli, on toǵyz balasymen qosa sol kúngi qonaqtarymen birge demalyp jatqanda qyryq qaraqshysyn júmsap, bir túnniń ishinde qyrǵyzyp tastaǵan Túrsyn hannyń basyn alǵany qazaq úǵymyndaǵy han men nóker arasyndaǵy qatynastyń qoyulyǵy qanshalyqty deńgeide bolǵanyn ańǵartady.
Al Táuke han «Kúltóbeniń basynda kúnde keńes ótkizip», «Qasqa joldyń» búrynǵy 5 tarauyna eki tarau qosyp, «Jeti jarǵyny» jasap shyqty. Aita keterligi, «Jeti jarǵynyń» jasaluyna úsh júzdiń oishyl, sańlaq bileri Tóle bi, Qazybek bi, áiteke biler men el arasynan shyqqan bedeldi biler, qol bastaǵan batyrlar da úlken úles qosty. Búl úrdis Abylai men ábilqaiyr handar túsynda tipten kemeldenip, keregesin jaya túskeni málim. Olar bi-sheshender, sal-seriler men batyrlardy mańyna toptap, el isin júrgizudiń berekeli jolyn qalyptastyrǵan. Ataqty Abylai han bilik júrgizgende onyń han keńesine qatysatyn túrli dárejedegi qyryq eki bii, joryqta qol bastaǵan seksen bir batyry bolypty.
Qart Búqar jyraudyń:
Qaiǵysyz úiqy úiyqtatqan, hanym-ai,
Qaiyrusyz jylqy baqtyrǵan, hanym-ai.
Qalyńsyz qatyn qúshtyrǵan, hanym-ai,
Úsh júzden úsh kisi qúrban qylsam,
Sonda qalar ma eken janyń-ai! – degen jyry tek Abylai hanǵa ǵana arnalmaǵan. Hanmen birge qarashanyń qamyn jegen kómekshileriniń bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara júrgizgen sayasatynyń arqasynda qoi ústine boztorǵai júmyrtqalaǵan zamannyń ornaǵanyn meńzeidi. Búl «Sausaq birikpei, ine ilikpeitininiń» taǵy bir kórinisi. Qazaqtyń sońǵy handarynyń biri Jáńgirdiń de on eki bii, batyrlary men sal-serileri bolǵany tarihi jazbalarda saqtalǵan. Sonymen qatar, Jáńgir hannyń ainalasynda da kóp til meńgergen bilimdi adamdar bolǵan. Múnyń ózi hannyń mańynda qandai adamdardyń bolǵanyn kórsetedi.
Rasynda, qazaq halqy Allanyń nazaryna, oń qabaǵyna ilikken perishte peiil halyq qoi. Kóshi tyǵyryqqa tirelgende halyqtyń arasynan aqyl-parasaty mol, qaisar emendei túlǵaly úldary suyrylyp shyǵyp, auǵan júgin túzep, tyń óriske bastady. Osy tústa Júmabek Táshenovty, Dinmúhamet Qonaevty airyqsha atai ketken jón.
Bir aita keterligi, qazir elimiz Prezidenttik basqaru júiesinde bolǵanymen túptep kelgende barlyq bilik qúrylymy keshegi Úisinnen bastau alǵan úly joldan auytqyp ketpegen. qazirgi memleket basqarudyń barlyq tetigi sol baiyrǵy el bileu jolyn saqtap, damytyp otyr. Keibir zertteushiler qazirgi qos palataly parlamenttik júieniń Úisin handyǵy dáuirindegi abyz sailau, qazaq handyǵy túsyndaǵy bi sailau dástúriniń jalǵasy ekenin dáleldep júr.
Túiin
Zerdelep kórsek, qazaq tarihynda el bilegen dana handar, júrt qorǵaǵan jaujúrek batyrlar, halqyn qiyndyqqa úryndyrmai, tyǵyryqtan alyp shyqqan dana biler, taǵy basqa da jaqsy-jaisańdar kóp boldy. Búl qazaq halqynyń bai minezdi, tamasha qasietti, taza peiildi, shynshyl minezdi, úiymshyl, eljandy bolǵanyn ańǵartady. Endeshe, osy dástúr jalǵastyǵyn búgingi óskeleń úrpaqtyń sanasyna sińiretin útymdy joldardy qarastyru egemen el bolashaǵynyń bayandy boluyna jol ashady.
Qajet ANDAS.
Derekkóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1549004
Q-Andas aqparat











