


ورنالاسقان جەرى: جەتىسۋ وبلىسى, پانفيلوۋ اۋدانى, قوڭىرۆلەڭ اۋىلدىق وكرۋگى قاراستى قايشىنىڭ بەلى اتالاتىن جەردە.
زەرتتەلۋى: ۆلكەتانۋشى قالي يبرايىمجانوۋ زەررتەپ جۈر.
سيپاتتاماسى: ەسىگى شىعىسقا قاراعان كەسەنەنىڭ الدىڭعى قاس بەتىنىڭ ۇزىندىعى شامامەن 10 م, ال, ەنى 8-9 م قۇرايدى ەكەن. بيىكتىگى قازىرگى قيراعان كۈيىندەگى قالپىندا 8-9 مەتردەي, قۇلاعان كۈمبەزىمەن قوسا ەسەپتەگەندە جالپى بيىكتىگى 12-13 مەتردەي بولادى-اۋ شاماسى. ىرگەتاسىنىڭ قالىڭدىعى 1 م جۋىق, قابىرعا قالىڭدىعى 0,70 سم بولادى. ۋاقىت تەزىنە شىداماي قاتتى بۈلىنگەنىنە بايلانىستى سىرتقى قاسبەتتىڭ ۆرنەگىنىڭ قانداي بولعاندىى بەلگىسىز. ال, ىشكى جاعى ۇشى جوعارى قاراعان جۈرەكشە سەكىلدى كۈيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشپەن بىرتەگىس ەسەمدەلىپ ۆرىلىپتى. قولدانىلعان قۇرىلىس زاتتارىنا كەلسەك: اعاش, توپىراق, كىرپىش اراسىندا بىرىكتىرۋشى لاي ورنىنا اق سۇر الەباسترعا ۇقساس بەلگىسىز قوسپا جەنە كۈيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتەر جاتادى. اق سۇر قوسپا الەباسترعا ۇقساس بولعانىمەن سالماعى جەڭىل جەنە بەرىكتىك قاسيەتى ەلى دە مىقتى ساقتالىپتى. كۈيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتىڭ كۆلەمدەرى ەرتۈرلى بولىپ كەلگەن ەكى تۈرى پايدالانىلىپتى:
1). 0,27 ح 0, 14 سم, قالىڭدىعى – 0,07 سم;
2). 0,25 ح 0,25 سم, قالىڭدىعى – 0,05 سم;
اڭىز-ەڭگىمە
ەرۋاق سىيلاۋ – اتا دەستۈر
جۋىردا عانا ۇزاق جىلدار الماتى وبلىسى ەكىمشىلىگىندە باسشىلىق قىزمەتتە بولعان, ەل باسقارۋ ىسىنىڭ تەجىريبەلى بىلگىرى جەنە 1993-1995 جىلدارى جوعارعى كەڭەس تۆراعاسى ەبىش كەكىلباەۋ اعامىزدىڭ سەنىمدى سەرىگى بولىپ, «ىس باسقارۋشى» لاۋازىمىن اتقارعان بىلىكتى مامان, قازىرگى تاڭدا ايماققا تانىمال كەسىپكەر امانتاي كۆدەكوۋ اعامىز ناعاشى جۇرتى – شىنى بي, ۆتەگەن, ۈسەن بولىس اتالارىنىڭ باسىن كۆتەرىپ, كۈمبەزىن قورشاپ, كەيىنگى ۇرپاققا ۈلگى-ۆنەگە بولارلىق ساۋاپتى ىس جاسادى. بىر قاۋىم ەل-جۇرتتى جيناپ اقجازىق اۋىلى مەشىتىنىڭ قاتىمحاناسىندا ەرۋاقتارعا ارناپ ۈلكەن اس بەردى.
قىركۈيەك ايىنىڭ ەكىنشى سەنبىسى. اتى كۈز دەمەسەڭ جانعا جايلى اۋا رايى, شۋاعىن تۆككەن كۈن نۇرىمەن استاسىپ تامىلجىپ-اق تۇر. قوڭىر سالقىن سامال جەل جانىڭدى جادىراتادى. ەرىپتەسىم مولوت اعا ەكەۋمىز قالامىزداعى ەڭسەلى مەيرامحانا «مەدەتتىڭ» الدىندا جولىعىپ, جەڭىل كۆلىكتەرىمىزدى سول جەرگە شەگەردىك. ودان ەرىگە اۋدانداعى ايتۋلى كەسىپكەر ەكىمجان مۇقاتايۇلىنىڭ جول تالعامايتىن «دجيپ» كۆلىگىنە اۋىسىپ مىنىپ, كۆكتالدىڭ اينالما جولىنا كەلدىك. بۇل جەردە امانتاي كۆدەكوۋ اعامىز باستاعان, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلى قوشتاعان الاشتىڭ ارداقتىلارى – كەدىربەك سەگىزباەۋ, يگەن ماناسوۋ, بايتۇرسىن ۆمىربەكوۋ, اكادەميك ايبىن تۆرەحانوۋ, اۋدان ەكىمىنىڭ ورىنباسارى قانات دوسمايلوۋ, تاعى باسقا كىلەڭ ايماڭداي جاقسىلار كۈتىپ تۇرعان توپقا كەلىپ قوسىلىپ, اماندىق-ساۋلىق سۇراسىپ, مەرە-سەرە بولدىق.
باس-اياعى جارتى ساعاتتان اسا ۋاقىت ارالىعىندا تاعى كەلىپ قوسىلعان قوناقتارمەن جينالىپ, تۈگەندەلگەن سوڭ جيىرماعا جۋىق جەڭىل مەشينەلەر كەرۋەنى سولتۈستىكتەگى قايشىنىڭ بەلىنە بەت تۈزەدىك. نەگىزگى ماقسات امانتاي اعامىزدىڭ ناعاشىلارى – سۋاننىڭ سولتانعۇل رۋىنان شىققان ۆتەگەن, شىنى بي, ۈسەن بولىس اتالارى مەن بىرقاۋىم تۋعاندارى جەرلەنگەن قوسكۈمبەزگە بارىپ ەرۋاقتارعا ارناپ قۇران باعىشتاۋ.
دەل وسى جەردە تانىم-تۈسىنىگى جان-جاقتى تەرەڭ, ۆنەردەن دە قۇر الاقان ەمەس اۋدانىمىزدىڭ ايتۋلى ازاماتى بولاتجان قوجاحمەتوۋ اعامىز بىزدىڭ كۆلىككە اۋىسىپ مىنىپ, قىزۋ ەڭگىمە باستالدى. اقجازىقتان شىعىپ قويبىنعا دەيىنگى ارالىقتا تاۋ جاقتى قولىمەن نۇسقاپ, جەر-سۋ اتتارىن تىزىپ شىقتى. ودان ەرىگە تاۋعا ۋەلوسيپەدپەن بارعانى جەنە بالا كەزىندەگى قوي باعىپ كەلە جاتقان اتاسىنىڭ الدىنان شىققانداعى كەرەمەت ساعىنىشتى سەتتەردى ەسكە الدى. جەنە بىر جينالىستا اتاسىنىڭ حرۋششەۋتى «ول تازدى نەمەنەگە قايتا-قايتا ايتا بەرەسىڭدەر!» دەپ تىلدەپ, ىستى بولا جازداعانى تۋرالى دا ايتىپ ۆتتى. مولوت اعا دا قالىسار ەمەس, كەڭەس دەۋىرىندەگى بيلىك پەن حالىق اراسىندا بەلەڭ العان نەبىر كەلەڭسىزدىكتەر تۋرالى ناقتى دەلەلدەرمەن, ايى, كۈنى جىلىنا دەيىن تەپتىشتەپ ايتۋدا. بىزدەر, رۋلьدەگى ەكىمجان اعا ەكەۋىمىز ەڭگىمە تىڭداۋشى.
قويبىن شاتقالى بىتىپ, قوڭىرۆلەڭگە بارار جولدان وڭ قاپتالعا بۇرىلىپ تاۋعا قاراي تۋرا تارتتىق. بولاتجان اعا تاعى تانىستىرۋعا كۆشتى:
– سول جاعىمىزداعى مىناۋ «اتى جوق تاۋدىڭ» اناۋ ەتەگىندە قۋىستا بازى بار, سول جەردە بالبال تاس بار, – دەگەن حابارلاماسىنا ىشتەي قۋانىپ قالدىم. ەرينە, ۆلكەتانۋشى بولعان سوڭ بىزدەر ۈشىن ول دەگەنىڭىز ۈلكەن جاڭالىق قوي…
– ال, مىنا وڭ جاعىمىزدا ىرگەتاۋ, ارعى جاعى دولاڭقارا, الدىمىزدا سۋى اعىپ جاتقان قوستال, وسىدان ەرمەن قاراي قايشىنىڭ بەلىنە كەتىپ بارامىز. ونداعى بارار جەرىمىز جەرگىلىكتى قازاقتار قوسكۈمبەز اتايتىن, بۈگىنگى بەرىمىزدىڭ باسىمىزدى قوسىپ وتىرعان امانتايدىڭ ارعى-بەرگى ناعاشى اتالارى بولىپ كەلەتىن سۋان ىشىندەگى سولتانعۇلدىڭ تايلاعىنان شىققان ۆتەگەن اتا, شىنى بي مەن ۈسەن بولىستار جەرلەنگەن جەر. ول كۈمبەزدەردى كەزىندە ۈسەن بولىس سالدىرعان ەكەن, – دەدى بىزدەرگە قييالاي كۆز قيىعىن تاستاپ…
– جالپى سولتانعۇلدان – تايلاق, تۈگەل, ۇزاق, نازار دەگەن تۆرت بالا تارايدى, – دەپ اعامىز ەندى شەجىرەگە كۆشتى. – سول نازاردىڭ بىر بالاسى قۇتتىبايدىڭ ۇرپاقتارى اۋىلدا تۇرادى, بىزدەر تەتتىبايدان تارايمىز, ول كىسى مەنىڭ بەسىنشى اتام بولادى. جەنە بىر قىزىعى اناۋ لەسنوۋكانىڭ (قازىرگى تالدى اۋىلى) باسىندا قوجبامبەت بيدىڭ كەسەنەسى, ودان بەرگى وسى قوسكۈمبەز, وسى جەردەن باتىسقا قاراي بىزدىڭ تەتتىباي بابامىزدىڭ جاقىن سىيلاس دوسى بولعان قارامەندە مالدىباي بي مەن قوڭىرۆلەڭنىڭ بەرگى جاعىنداعى الباننىڭ قوڭىربۆرىگىنىڭ اتاقتى ادامىنىڭ زيراتى, بەرى ويشا جوبالاپ قاراساڭىز بىر سىزىقتىڭ بويىندا جاتقانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋلەر بىلمەيدى, – دەپ ماڭعازدانا جاۋاپ قاتتى.
سۆيتتى دە بۆكەڭ جان-جاعىنا شاتتانا كۆز تاستاپ, قاناتىن قومداعانداي بولدى, شاماسى شابىتى وياندى-اۋ دەيمىن:
– ەح, دومبىرا بولسا عوي, دومبىرامەن جاقسى كەلەدى, – دەپ الدى دا, جىرلاي جۆنەلدى.
«شابدار اتتى شال قازاق,
مالىمدى الساڭ, ال قازاق!
جانىمدى قوي قۋ قازاق,
شابدار اتتى شال قازاق!
ۇزىن مۇرت ۇزاق باتىر بابامىزدىڭ كەزىندە قالماقتى قازاقتار شاپپاي ما, سونداعى بىر قالماقتىڭ ۆزىنىڭ دومبىراسىمەن باتىر قازاققا ايتقان نازى ەكەن», – دەدى داۋىسىن ەكپىندەتە ەندەتىپ. ودان ەرىگە:
«مەنى قالماق دەمەسەڭ,
وۋۋۋ مىنىم بار ما?
بىلعارىدان جانىمدا قىنىم بار دا
اي, وقايلىم-اۋ, وقايلىم», – دەپ قالماق جىگىتتىڭ قازاق قىزعا عاشىق بولعانداعى شىعارعان ەنى ەكەن-دى ايتىپ, بار اشىق داۋىسپەن تاعى بىر ەندەتتى اعامىز. «ەلگى قازاق جىگىتى دۋدارايعا عاشىق بولعان ورىس قىزدىڭ ماحابباتى سيياقتى ەن عوي. ەۋەنى دە, سۆزى دە ەدەمى ەدى, ەتتەڭ ۇمىتىپ قالىپپىن, بار ەسىمدە قالعانى وسى ەكەن» – دەدى ەندى اياقتاعان اعامىز ۆكىنىشتى كەيىپپەن. «بۇنداعى «وقايلىم» سۆزى ۆزىنىڭ قالماقتىڭ تىلىنە كەلتىرىپ, ەركەلەتىپ ات قويعانى بولۋى كەرەك» – دەدى قىسقاشا تۈسىنىك بەرىپ.
ودان ەرىگە دە اعامىزدىڭ اينالامەن تانىستىرۋ شاراسى ۆز جالعاسىن تاۋىپ جاتتى رەتىمەن:
– وڭ جاعىمىزدا ەلدەر «تۈرلى اۋرۋلارعا شيپالىق قاسيەتى بار» دەپ ىشىپ جۈرگەن ەيگىلى ەمدىك سۋدىڭ باستاۋى. ەندى الدىمىزدا كەزدەسەتىنى الماتىنىڭ ەسىگىندەگى وبالارعا ۇقساس تۆبەلەر جيىنتىعى, ودان ەرىگە ىرعايلى, قاسىندا كۆكباستاۋ دەگەن جەر بار. جەنە مىناۋ وڭ جاعىمىزدا كەڭەس دەۋىرىندە «كۆكتال قوي سوۋحوزى» بولىپ دۈرىلدەپ تۇرعان كەزدە جازدىڭ كۈنى وتار-وتار قوي قىرقاتىن «پۋنكت» بار ەدى, قاتارىندا قويدى «كۈپكىگە» سالاتىن جەرى بولعان. شامامەن, جۈزگە جۋىق ادام جۇمىس جاسايتىن. ەنە, سونىڭ قيراعان جۇرناعى عانا قالىپتى عوي, – دەدى بۆكەڭ الدىڭعى جاققا قولىن نۇسقاپ. – ەندى وسى ماڭنان تۋرا كۆكتالعا تۈسىپ كەتۋگە بولادى, – دەگەندى قوسىپ ايتتى. سودان قايتا تۈزەلىپ وتىردى دا:
– الدىمىزدا, – دەدى بەتىن سولتۈستىك-شىعىسقا بۇرىپ, تاۋ جاقتى نۇسقاعان قالپى: – اناۋ تۇرعان اققايقى, ەندى ودان ەرىگە ەڭ شەتتەگى كۆرىنىپ تۇرعان ەكى تاۋ – ۈلكەن باركۆرنەۋ جەنە كىشى باركۆرنەۋ, – دەپ تانىستىردى. مەن ىرعايلى سايداعى قۇپييا جازۋلاردى ايتىپ ەدىم, مولوت اعا نايزاتاپقان اراسانىنىڭ اڭىزى تۋرالى ەڭگىمەسىن جىبەردى.
سۆيتىپ ەڭگىمەنىڭ قىزىعىندا وتىرىپ قوسكۈمبەزگە دە قالاي جەتكەنىمىزدى بىلمەي قالدىق. ارالاپ كۆردىك, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, قورشاۋ جۇمىسى ۆتە ساپالى جاسالىپتى. كىرە بەرىستەگى تۆبەسى جابىلعان, قۇران باعىشتاۋعا كەلگەن كىسىلەر دەم باسىپ وتىراتىن ارنايى ورىندىققا ابىز اقساقالدارىمىز جايعاستى. الاشتىڭ ارداقتى ۇلدارىنىڭ بىرى يگەن اعامىز ەرۋاقتارعا ارناپ قۇران وقىدى. كۆپشىلىك بەت سيپاپ, باتا جاسالدى. ەسىكتىڭ وڭ جاعىنا ۈستەلگە قويىلعان جەتى شەلپەكتەن اۋىز تيىپ, بالقىمىزبەن شۆلىمىزدى باستىق.
اراداعى ۈزىلىستى پايدالانىپ كۆپشىلىكتەن بۆلىنىپ شىققان بىزدەر بولاتجان اعا باستاپ, مولوت, ەكىمجان اعالار مەن بىرشاما جاستار قوشتاپ, شىعىسقا قاراي 2-3 شاقىرىمداي جەردەگى اعانىڭ بەسىنشى اتاسى بولىپ كەلەتىن تەتتىباي باباسىنىڭ باسىنا بارىپ, ول كىسىگە دە قۇران باعىشتادىق. قايتار جولدا بۆكەڭ بابالارى تۋرالى ەستەلىكتەر تيەگىن اعىتتى….
ەنە-مىنە دەگەنشە اقجازىق اۋىلىنا دا كەلىپ جەتتىك. اۋىل مەشىتى جانىنداعى قاتىمحانادا ارنايى جايىلعان اس داستارحانىنان دەم تاتتىق.
بەكسۇلتان اعا باستاعان, بايتۇرسىن, كەدىربەك, يگەن, مولوت, ايبىن, قانات اعالار مەن اۋىل اقساقالدارى جەنە اتىراۋ, استانا, سەمەي, ەكىباستۇز, تاراز, الماتىدان كەلگەن قۇدالار دا سۆز سۆيلەپ, شەجىرە ەستەلىكتەر مولىنان ايتىلدى. وسى استى ۇيىمداستىرۋشى امانتاي اعا مەن تەتەمىز قولداۋ كۆرسەتىپ, كۆمەك جاساعان اعايىندارى مەن ىنى-كەلىندەرىن قۇرمەتتەپ ەرقايسىسىنا شاپان جاۋىپ, سىي-سيياپات جاسادى.
اس قايىرىلىپ, باتا جاسالعان سوڭ كۆپشىلىك, اعايىن تۋىستار تىسقا شىعىپ ەستەلىك سۋرەتتەرگە تۈسىپ جاتتى. مەن وسى بىر وڭتايلى سەتتى پايدالانىپ, بۈكىل قازاقتىڭ ابىز اقساقالى اتانعان بەكسۇلتان اعادان بۈگىنگى يگى شارا مەن ۈسەن بولىس تۋرالى سۇحبات الۋعا ۇمتىلدىم. قويىلعان سۇراقتى مۇقييات تىڭداعاننان كەيىنگى ابىز اقساقالىمىز شەشىلە سۆيلەدى.
– سۋان سولتانعۇل ۈسەن بولىس بولىپ 1912 جىلى 22 ماۋسىمدا ۈيگەنتاستىڭ بەلىندەگى سايلاۋدا سايلانعان. اۋىل اقساقالدارى «ۈسەن بولىس, ۈسەن بولىس» دەيدى, «سول بولىستىعى راس پا?» دەپ مۇراعاتتان قارادىم. تاۋىپ الدىم. ۆزى ول كەزدە 40 جاستا ەكەن, جازۋلى تۇر. شىنىيەۋ ۈسەن بولىس بولعان, قاسىندا قانشا ادام بولعان, بەرى. مىناۋ ۈيگەنتاستىڭ بەلىندە ۆتكەن سايلاۋ – بەلجايلاۋدا. سودان سول ۈيگەنتاستىڭ بەلىنەن سوناۋ وربۇلاققا قاراي ۈلكەن ساز بار. ۆزى بىزدىڭ بەلجايلاۋدا ۈش ساز بار: ۈلكەن ساز, ستامشالدىڭ سازى, اياق ساز.
وسى ۈلكەن سازدى «ۈسەن ساز» دەيدى. سەبەبى, ول كىسىنىڭ جىلقى بايلاپ وتىراتىنى سول ۈلكەن ساز بولعان. سول ۈيگەنتاستىڭ بەلىندە, سول جەردىڭ شۆبىندە بىر كىلەم سيياقتى ەرەكشەلىك بار جەنە بىلقىلداپ تۇرادى. بيىك بولىپ ۆسپەيتىن ايۇجۈن شۆبى, جايىپ قويعان كىلەم سيياقتى قۇلپىراتىنى جەنە بار. سوندا ۈسەن بولىس ۈيىن, ورداسىن تىگىپ وتىرادى ەكەن. ەكەسى شىنى بي, اتاسى ۆتەگەن دەگەن كىسىلەر بولعان. بىزبەن اتالاس, بەرىمىز سولتانعۇلدىڭ تايلاق اتاسىنىڭ ۇرپاعىمىز.
بىزدىڭ بالا كۈنىمىزدە اقكۈمبەز ەدى, قازىر قوسكۈمبەز اتالاتىن ۆتەگەن مەن شىنى بي اتالارىمىزدىڭ كۈمبەزىن وسى ۈسەن بولىس اتامىز سالدىرعان ەكەن. ۈسەن بولىس اتامىز 1921 جىلى اۋىرىپ قايتىس بولعان. ول كەزدە كەڭەس ۈكىمەتىنىڭ كەزى. اتام ايتىپ وتىراتىن, كۈمبەزدىڭ باسىندا ايشىعى بولاتىن دەپ. كەيىن كەڭەستىك كومسومولدار مىلتىقپەن اتقىلاپ, سىندىرىپ, ىشىندەگى باسپالداعىن الىپ تاستاپ مال قورا جاساپ, بەرەكەسىن كەتىرگەن زامان بولعان.
ەندى قۇدايعا شۈكىر امانتاي اينالاسىن جاڭالاپ, قورشاۋىن جۆندەتىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرگەن سوڭ اتالارىمىزدىڭ ەرۋاعى ريزا بولسىن دەپ كەلگەن جايىمىز بار, – دەپ سۆزىن بىر تۈيىندەپ العان قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلى لەبىزىن ەرى قالاي جالعادى.
– ەسكەريلەر كارتاسىندا بۇل جەر «ۋسەن» دەپ بەلگىلەنگەن ەكەن. بىراق, ولار ونى بىلمەيدى, تۈسىنبەيدى دە. كۆپتەگەن سۇراۋ سالسا دا ەش جاۋاپ تابا الماعان عوي. سەبەبى, وسى قوسكۈمبەزدىڭ وڭتۈستىگىندەگى اقجازىق اۋىلىنىڭ جەلكەسىندە ەسكەري پوليگون بار ەمەس پە. جاقىندا امانتايلار قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۈرگىزىپ جاتسا, كارتالارىن الىپ ەسكەريلەر كەلىپتى:
– اعا مىنا «ۋسەن» دەگەن سۆز نەنى بىلدىرەدى, تۈسىندىرىڭىزشى, – دەپ.
ولارعا امانتاي:
– وي, ول بىزدىڭ اتامىز! ۈسەن بولىس اتامىز وسى جەرگە جەرلەنگەن, – دەپ جاۋابىن بەرىپتى.
– وي, جاقسى بولدى عوي, «ۈسەن» دەپ ايتادى, بىراق ەشكىم ەشتەڭە تۈسىندىرە المايدى, – دەپ ەسكەريلەر مەز بولىپ قۋانىپتى.
باستارىن قاتىرعان بىراۋىز سۆزدىڭ مەن-ماعىناسىنا قانىعىپ, ناقتى جاۋابىن العان ەسكەريلەر دە رازى بولىپ اتتانىپتى.
ەندى كەزىندە اتاقتى ادام بولعان عوي. ۈسەن بولىس اتامىزدىڭ ەڭ ەرەكشە قاسيەتى – ۆتە بايسالدى ادام بولعان ەكەن. سول كەزەڭدە بىزدىڭ رۋدا ۆزارا بىر جانجال شىعىپ, ارادا بالا ۆلىمى بولىپ, جاقىن اعايىندار بىر-بىرىن كۆرمەستەي بولعان. سوندا سول اعايىنداردى بىرىكتىرىپ, تاتۋلاستىرعان وسى كىسى بولىپتى. سودان ەدىلدىگىمەن, بىلىمدىلىگىمەن جەنە سۆزگە جۈيرىك شەشەندىك قاسيەتىمەن بىرگە اتا دەستۈرگە بەرىكتىگىمەن اتى شىققان. وسىنداي جاقسى قاسيەتتەرىن مويىنداعان حالقى سىيلاپ, قۇرمەتتەپ, كەيىن بولىس سايلاعان.
دەل وسىنداي سەگىز بۇرىشتى كۈمبەز مىناۋ كۆرشىلەس كەربۇلاق اۋدانىندا دا بار ەكەن. وسى كۈمبەزدەر مەنىڭ ويىمشا بىر شەبەردىڭ قولىنان شىققان سيياقتى, – دەگەن بولجالدى كەيپىمەن ابىز اعامىز سۆزىن اياقتادى.

ەندىگى سۆز كەزەگى ناعاشى اتالارىنىڭ كۈمبەزىنىڭ باسىن كۆتەرىپ, قورشاۋلارىن قالپىنا كەلتىرىپ, ەرۋاقتارعا ارناپ اس بەرىپ جاتقان ەل ازاماتى, تانىمال كەسىپكەر امانتاي كۆدەكوۋ اعامىزعا كەلگەن ەدى. قويىلعان سۇراقتى مۇقييات تىڭداعان اعامىز سەل ويلانىپ الىپ ەڭگىمەسىن باستاپ كەتتى.
– اتالارىمىز جوعارىدا بەكسۇلتان اعا ايتىپ كەتكەندەي سولتانعۇلدان تاراعان تۆرت اعايىننىڭ ىشىندەگى تايلاقتان – دورجى, ۆتەگەن. ال, شەجىرە بويىنشا ايتار بولساق ۆتەگەننەن جەتى بالا بار. ناعاشىلارىم دورجىنىڭ ۇرپاقتارى جەنە دە نەگە ەكەنىن قايدام, كۈمبەز ۆتەگەن مەن شىنى بي اتالارىمىزعا تۇرعىزىلعان. سوعان قاراعاندا ۆتەگەن بابامىز مىقتى كىسى بولعان كۆرىنەدى. ۆتەگەننەن شىنى بي شىعادى, ەندى ول بالاسى ما, اعايىنى ما ول جاعىن انىق بىلمەيمىن. ودان بۇرىن سولتانعۇلدا دوسقارا دەگەن كىسى بي بولعان دەسەدى. قازىر وسىندا بىزبەن بىرگە جۈرگەن, جەكە تەرى يلەيتىن زاۋىتى بار كەسىپكەر ىنىمىز نۈپتەكەەۋ نۇرمان باتتالعازىۇلىنىڭ اتالارى.
سول دوسقارا بي اتامىز ۆزىنەن كەيىن شىنىنى بي سايلاپ كەتكەن ەكەن. ال, نۇرماندار شىنىدان تارامايدى. شىنىدان – اسان, ۈسەن دەگەن ەگىزدەر جەنە قاسەن, قاسىمجان. وسىلاردىڭ ىشىندە ۈسەنى 1912 جىلى بولىس بولىپ سايلانعانى دا جوعارىدا جازىلدى. ارادا 5 جىل ۆتەر-ۆتپەستەن كەڭەس ۈكىمەتى بيلىككە كەلدى ەمەس پە?! سۆيتىپ, بولىس اتامىز تەركىلەۋگە ىلىگىپ, بولьشەۋيكتەر بار مالدى تارتىپ الادى. قارسى شىقسا يتجەككەنگە ايدايدى.
سودان نە كەرەك مىناۋ قايشىنىڭ بەلى ەجەلدەن سولتانعۇلداردىڭ قىستاۋى, ال, اناۋ ارعى جاعىنداعى اققايقى, باركۆرنەۋ جايلاۋلارى. سول ماڭدا «ۈسەن ساي» دەگەن ساي بار, سوندا «كۆرمەگەنىم سوۋەت ۆكىمەتى بولسىن» دەپ قۋعىندا جۈرىپ, 49 جاسىندا اۋىرىپ قايتىس بولادى. ياعني, 1921 جىلى, سۆيتىپ ۈسەن بولىس اتامىزدى وسى قوسكۈمبەزدەگى ۆتەگەن, شىنى بي اتالارىنىڭ قاسىنا جەرلەيدى.
ۈسەننەن – ەبىلەكىم, ەبدىبەك, التىن دەگەن قىز جەنە اناربەك. بولىس اتامىز بالالارىنىڭ بەرىن وقىتىپتى, ەۋەلى ەبدىبەكتى ورىس مەكتەبىنە بەرىپ ساۋات اشقىزعان. تاعى بىر قىزىعى بالالارىنىڭ بەرى كوممۋنيستكە ۆتكەن عوي. ەبىلەكىم ەكەمىز وسى ۆڭىرگە كەلگەن العاشقى تەمىر دوڭعالاقتى تراكتوردىڭ مىقتى مامانى, وزاتى بولىپتى, سول ۈشىن برونьمەن سوعىسقا جىبەرىلمەگەن. ەبدىبەك اتامىز قوعالىدا كومسومول كوميتەتىنىڭ بىرىنشى سەكرەتارى بولعان. «زامانىنا قاراي ادامى» دەگەندەي, سول بىرگە جۈرگەن تانىستارى, جاقىندارى تۈرتكىلەپ «بايدىڭ تۇقىمى!», «ەكەسى بولىس بولعان!» دەپ شاعىم تۈسىرەدى. ودان جينالىس بولىپ «ەكەڭنىڭ بولىس بولعانىن جاسىرعانىڭ ۈشىن» دەپ قاتاڭ سۆگىس بەرىپ, كومسومولدان شىعارادى.
وسىناۋ بىر جايسىز جاعدايدان كەيىن جاقىندارىنان قاتتى كۆڭىلى قالعان ەبدىبەك ەكەمىز ۈي-ىشىمەن نارىنقول جاقتاعى ناعاشىلارىنا كۆشىپ كەتەدى. سەبەبى, شەشەمىز دە الباننىڭ بىر اتاقتى بايىنىڭ قىزى ەدى. سول جاققا بارىپ «زاگوتكونتوردىڭ» ديرەكتورى بولىپ قىزمەت جاسايدى. سوندا جۈرىپ فين سوعىسىنا الىنادى دا, بۋدەننىيدىڭ كاۋالەريياسى قاتارىندا مايور شەنىندە سوعىسقا كىرىپ, سودان قايتپاعان.
ال, ۈسەن بولىستىڭ ۈشىنشى بالاسى بولىپ كەلەتىن قىزى – التىن, مەنىڭ ەكەم سۋان ىشىندەگى قوشقار اتاسىنىڭ ۇرپاعى ۈمبەتبەك كۆدەكوۋكە تۇرمىسقا شىققان. ەكەم كولحوز تۆراعالارىن دايىندايتىن ارنايى جەدەلدەتىلگەن كۋرستى بىتىرگەن. كەلگەن سوڭ العاشقى قىزمەتىن ۈشارال كولحوزىنىڭ پرەدسەداتەلьى بولىپ باستاعان. سودان – اقجازىق, سەتجول, ەڭبەكشى اۋىلدارىندا باسشىلىق قىزمەتتە بولىپ, كەيىن ۆزىنىڭ قوشقارلارىنىڭ اۋىلى ەۋليەاعاشقا تۆراعا بولىپ تاعايىندالعان. سۆيتىپ, اتاقونىستا ۈي-جەي سالىپ تۇراقتاپ قالادى.
ۈسەن بولىستىڭ كەنجە بالاسى اناربەككە كەلسەك, ول كىسى دە ەر-ازاماتتار قاتارىندا ۇلى وتان سوعىسىنا اتتانعان. ستالينگراد شايقاسىنا قاتىسقانى تۋرالى ارحيۋ قۇجاتتارى مەن وردەن, مەدالьدارى ساقتالعان. اتالمىش ستالينگراد تۈبىندەگى قاندى شايقاستىڭ بىرىندە اۋىر جارالانىپ, دەنساۋلىعى جارامسىز دەپ تانىلىپ ەلگە قايتارىلادى. جولاي شاپىراشتىنىڭ مارجان اتتى قىزىمەن تانىسىپ, ۈيلەنىپ, شەشەمىزدى اۋىلعا الىپ كەلەدى. مارجان شەشەمىز وراز جاندوسوۋتىڭ سۇلتان, سىدىق ەسىمدى جاقىن اعايىندارىنىڭ قىزى ەدى. سۇلتان مەن سىدىق سوعىسقا كەتەدى دا, وراز جاندوسوۋ «حالىق جاۋى» بولىپ ۇستالىپ كەتكەن سوڭ, بۇل ەۋلەت تە قىزىلدار ۈكىمەتىنىڭ قۋعىنىنا ۇشىراعان عوي.
ەستەرىڭىزدە بولسا اناۋ جىلدارى الماتى وبلىسىن باسقارعان اڭسار مۇساحانوۋ دەگەن ەكىم بار ەدى عوي, ول دا بىزدىڭ مارجان شەشەمىزدىڭ جاقىن اتالاس تۋىسى بولىپ كەلەدى. ونىڭ اتالارى كەڭەستىك قۋعىن-سۈرگىندە قىرعىز اسىپ كەتكەن ەكەن. سول جاقتا قىرعىزدىڭ قىزىنا ۈيلەنىپ, جانۇيالى بولىپ قايتىپ ورالادى. ال, ولاردىڭ ەتجاقىنى رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە ون نەشە جىل رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولعان, بار قازاققا تانىمال تۇلعا بالعابەك قىدىربەكۇلى اعامىز. بۇلاردىڭ بەرى شاپىراشتىنىڭ ىشىندە – اسىل, ودان بەرىگە ەجىكە اتاسىنان تارايدى.
اناربەك ەكەمىز ۆزى قولىنان ۆنەر تامعان, مۋزىكا اسپاپتارى بولسىن, نەبىر زاتتاردى قولدان كەلىستىرىپ جاسايتىن ۆتە شەبەر ادام بولعان ەكەن, – دەدى ويلى جانارىن بىر نۈكتەگە قاداعان امانتاي اعامىز. – ىقىلىم زاماننان بەرى اتا-بابا ەرۋاعىنا تەۋ ەتىپ, قۇرمەتتەپ ۆسكەن ۇلتتىڭ ۇرپاعى بولعاندىقتان, اتا دەستۈرىمىزگە ساي ناعاشى جۇرتىمىزعا ارناپ اس بەرىپ جاتقان جايىمىز بار ىنىم, – دەگەندى قوسىپ سۆزىن اياقتادى.
«ۈيدىڭ جاقسى بولماعى – اعاشىنان, جىگىتتىڭ جاقسى بولماعى ناعاشىدان» دەپ حالىق دانالىعىندا ايتىلعانداي, امانتاي اعامىز سۆزدەن گۆرى ىسكە بەيىم, ۇقىپتىلىعىندا شەك جوق, الدىعا قويعان ماقساتىنا جەتپەي قويمايتىن جىگەرلى جان. بۇعان دەيىن دە ۈسەن بولىستىڭ ەيەلى تايشا ەجەسىنىڭ دە باسىن كۆتەرىپ, مازارىن سالدى. «باتالى ەر – ارىماس» دەپ قازاق اتام ايتقانداي اس بەرىپ, ۈلكەندەردىڭ باتاسىن الدى. سونداي-اق, ەۋليەاعاشتاعى قاراشاڭىراق بولعان كۆنە ۈيدى بۇزعىزىپ, زاماناۋي جەتى بۆلمەلى ەدەمى ۈي سالىپ, اعايىننىڭ دا قۇرمەتىنە بۆلەنگەنى جەنە بار. مىنەكەي, قاراپ وتىرساڭىز ەربىر ىسى كەيىنگى ۆسكەلەڭ ۇرپاققا, اعايىنعا ۆنەگە بولىپ جاتقان ابزال ەكە, ەل ازاماتى امانتاي كۆدەكوۋ اعامىزعا وسىنداي يگى ىستەرى ۈشىن مىڭ العىس!
بابالار رۋحىنا باعىشتالعان القالى اس بىتىپ, اعايىنمەن قوشتاسقان قوناقتارمەن بىرگە جاركەنت قالاسىنا اپاراتىن قارا جولعا تۈستىك. كەشكى قوناقاسى داستارحانى قالامىزداعى ەكىمجان اعامىزدىڭ «مەدەت» مەيرامحاناسىندا ۆز جالعاسىن تاپتى.
قالي يبرايىمجانوۋ,
قازاقستان جۋرناليستەر
وداعىنىڭ مۈشەسى.
.Q-Andas ақпарат











