Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت دەرەك

ىليياس قولجازباسىن تۆتە جازۋمەن جازعان

admin
2026/08/30
قاجەت دەرەك
0

بىردەن بۇلاي كەسىپ ايتۋ وقىرماندى ويلاندىرىپ قوياتىنى انىق. تىپتى, «اقىن قولجازباسىنىڭ تۇلعا تانۋعا قانشالىقتى قاتىسى بار» دەگەن سۇراقتاردىڭ دا جىلىت ەتە قالارى انىق. بۇل قاراپايىم مەسەلە بولعانىمەن ۆتكەن عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ۆمىر سۈرگەن قايراتكەرلەر ۆمىرىن زەردەلەۋ ۈشىن وسىنداي قادامعا بارۋعا تۇرا كەلدى. الدىمەن قولىمدا بار ناقتى دەلەلدەر ارقىلى كۆتەرگەن تاقىرىپتى دەلەلدەپ الايىن. سوسىن وسىنداي ويعا نەلىكتەن بارعانىمنىڭ  سەبەبىن تۈسىندىرە جاتارمىن.

تۆمەندە كۆرسەتىلگەن قولجازبا كۆشىرمەسى ىليياستىڭ 1928 جىلى مەسكەۋ مەملەكەتتىك جۋرناليستيكا فاكۋلьتەتىندە جۈرگەن كەزىندە جازعان «ۆمىربايانى». جوعارىداعى پىكىرىمدى دەلەلدەيتىن قولدا بار بىرىنشى دەلەلىم وسى ەدى. ەڭ باستىسى, بۇل ىليياستىڭ ۆز قولىمەن جازعان دۈنيەسى.

مۇنىڭ اۋدارماسى:

«ۆمىر تاڭى بالالىق قوي, ونى ەسكە السام ۆسكەن جەرىم ويىما تۈسەدى. بوز دالا, قۇلا قۇم. ولاردى قاقا ايىرا اققان يىر ۆزەن. ۆزەن ۆلكەسى تۈلكى جۈن قۇلا قامىس. تال, جاڭعىل. جيدە. قىرى – تەرىسكەن, قارا جۋسان. ويى – شي, ۇساق قۇراق. قۇمى – ساعىز, سەلەۋ, قىلشا,. قىردا – قۇم ىشىندە, ۆلكەدە – ۆزەن بويىندا شوق-شوق قىستاۋ, شوشايتا ۈيگەن قامىس. سارعايعان مايا. مىنە, مەنىڭ ۆسكەن جەرىم. بۇل جوڭعار (جۈڭگە) الاتاۋىنان اققان, بالقاشقا قۇياتىن اقسۋ ۆزەنىنىڭ بىر بويى. ەزىرگى اتاقپەن 4-شى اۋىل, اقسۋ بولىسى, تالدىقورعان ۋەزى, جەتىسۋ گۋبەرنيياسى. ەل جۆنىنەن: ورتا جۈز, نايمان, ماتاي, اتالىق, قاينار دەگەن رۋدان ەكەم 9-اتا.

جانسۈگىر ەكەم. كۆزى تىرى. جىلى – جىلان. بيىل 71-دە. جارىم كۆشپەلى, جۇقانا شارۋا. قولىندا بىر شارۋا بالاسى بار. ۆمىر جۈزىندەگى سۈيەنگەنى سول. نمازدى «دۇرىس وقىرلىق» مۇسىلمانشاسى بار. ەسكى پىكىرلى ادام.

مەنىڭ جىلىم «جىلقى» دەيدى. ونىسى 1894 جىل بولادى. جازعا سالىم تۋىپپىن. ەل ىشىندە تۋعان اي, كۈنىڭدى, ساعاتىڭدى قايدان تابارسىڭ! انامدى از بىلەم. 4 جاسىمدا جەتىم قالدىم.

شۈۋ دەگەندە ەلىپ-بيدەن ەكەم ۆزى وقىتتى. يمان شارت, ەپتيەكتىڭ ەجىك-سۋرەسىندە سۈيرەتىن جۈرىپ, قۇرانعا تۈسىردى. مەنەن باسقا بالا وقىتقان كىسى ەمەس. تەك قىستىڭ ۇزىن تۈندەرىندە بىلتەلى شامنىڭ جارىعىندا بىر شىبىقتى الا وتىرىپ, مەنى تىزەگە الۋشى ەدى.

وقۋدان ماقسات – «بۇل دۈنيە ۈشىن قولىندا قوي-سەركەشتىك حاتى بولسا, ول دۈنيە ۈشىن اۋزىندا يمانى بولىپ, بەس مەزگىل نامازى بولسا» – سول ەدى...» قولجازبانىڭ بۇدان كەيىنگى تولىق نۇسقاسىن  2006 جىلى الماتىداعى «ۈشقييان» باسپاسىنان شىققان «ىليياس جانسۈگىروۋ قۇجاتتارى, حاتتارى, كۈندەلىكتەرى, دالا حيكاياتتارى» جەنە ەبىلحان ەبىلاسانوۋتىڭ ىليياس جانسۈگىروۋتىڭ ارحيۋتەردەن تابىلعان تۆتە جازۋمەن  جازىلعان قولجازبالارى نەگىزىندە كيريليتسيياعا تۈسىرىپ, قۇراستىرعان «جەتىسۋ» اتتى كىتاپتاردان وقي الاسىزدار. بىراق, قولجازبا ىليياس جانسۈگىرۇلىنىڭ قولجازبا نۇسقاسىن الدىڭعى ادىمدا انىقتاپ بەردى. (كرومم, 1368-قور. 1-تىزىمدەمە. 1-ىس. 28-20 پپ.)

ايتا كەتەرلىگى, 1920 جىل ىليياس ۆمىرىندە ماڭىزدى وقيعالارعا تولى بولدى. سولاردىڭ بىرى ەلى كۈنگە دەيىن زەرتتەۋشىلەر نازارىنا ىلىنبەگەن 1920 جىلعى جەتىسۋ ەكسپەديتسيياسى ەدى. سول ەكسپەديتسييادا ىليياس ەل ەدەبيەتىن جينايتىن كوميسسييانىڭ حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. بۇل تۋرالى «ۆمىرباياندا:

«1920 جىلدىڭ جازعا سالىمىندا اتامان اننەنكوۋ جەڭىلىپ, قاشتى. كەڭەس ۆكىمەتى ورنادى. مەن وقۋعا تالپىندىم. الماتىداعى قىسقا مەزگىلدى وقۋشىلار دايىندايتىن قازاق-قىرعىز كۋرسىنا كەلىپ كىردىم. بۇل ۋاقىتتا تۈركىستاننىڭ وقۋ كومسيسساريياتى تاراپىنان ەل ەدەبيەتىن جيناۋعا ايرىقشا بىر كوميسسييا كەلگەن. وسى كوميسسيياعا جوعارى جازعان «بالدىرعان» اتتى كىتابىمدى ۇسىندىم. كوميسسييا كىتابىمدى الىپ, مەنى ەدەبيەت جيناسۋعا قىزمەتكە الدى…» – دەپ جازادى.

جوعارىداعى قولجازبا ىليياستىڭ ەل ەدەبيەتىن جينايتىن ەكسپەديتسييا قۇرامىندا جۈرگەندە جازىپ قالدىرعان دۈنيەلەرى. ونىڭ دا تۆتەشەمەن جازىلعانى, كۆشىرىلگەنى بىلىنىپ تۇر.

اتالعان ەكسپەديسيياداعى ىليياستىڭ ەڭ كەرەمەت ولجاسى – اقىن مەدي باپيۇلىنىڭ ۆلەڭدەرىن حاتقا تۈسىرىپ, جەكە مۇراعاتىندا ساقتاپ قالعانى بولدى (تۆمەندەگى سۋرەت). نكۋد جاعىنان اقىن مۇرالارى تەركىلەنگەندە بىرگە قولدى بولىپ, ارادا تالاي بۇرالاڭ جولدان ۆتىپ, بۈگىنگى ۇرپاققا جەتكەن بۇل قولجازبانى دا جاۋىنگەر جازبا دەپ اتاۋعا تۇرارلىق. مىنە, وسى قولجازبا بىر عاسىر ۆتكەننەن كەيىن اقىن جايلى ىزدەنە باستاعان بىز ۈشىن ۈلكەن ولجا بولىپ وتىرعانىن نەسىن جاسىرايىن.

1921 جىلى تۈركىستاندا ۆتكەن بىرىنشى سъەزدەن باستاپ, ەل ىشىندەگى تۈرلى توپتىق, تاپتىق جاعدايدى سۆز ەتەتىن مادي اقىننىڭ ۇزاق ۆلەڭى كيريلشەگە كۆشىرىلىپ, وقىرمانعا ۇسىنىلعان-ۇسىنىلماعانىن بىلمەيمىن. بىراق بۇل قولجازبا اقىننىڭ حالىق اۋىز ەدەبيەتىنە تەن مۇرالاردى دا تۆتەشە نۇسقادا حاتقا تۈسىرگەنىن ايعاقتايدى.

جوعارىداعى سۋرەتتەر ىليياستىڭ دالا حيكاياتتارىن جازعان كەزدەگى قولجازباسى. وسى قولجازبالار ارقىلى ىليياستىڭ ۆزى جازعان ماتەريالعا قانشالىقتى دەڭگەيدە نازار اۋدارىپ, مۇقييات قارايتىنىن ۇعىندىرادى.

جوعارىداعىلاردىڭ بەرى زاتتىق دەلەل. ال ىليياس جانسۈگىروۋتىڭ ۆمىربويى جازعان شىعارمالارىنىڭ بەرىن تۆتەشە جازىپ, كيريلشە مەن لاتىنشاعا ماشينكا ارقىلى تەرگەنىن ۆزىمەن بىرگە جۈرگەن, ىستىق-سۋىقتى بىرگە ۆتكىزگەن, سىرلاس دوس, سىرالعى جولداستارىمەن جازىسقان حاتتارىنان دا كەزدەستىردىك. سول قاتاردا,  1929 جىلى 22 مامىردا بەيىمبەت مايليننىڭ قىزىلوردا قالاسىنان ىليياسقا جازعان حاتىندا (كروم 1368-قور. 1-تىزىمدە. 2-ىس. 47-پ, 47-قايىرما., 48-پ, 48-قايىرما):

«…تۈستەن كەيىن ۇيىقتاپ تۇرىپ, ساعات 8-دە جۇمىسقا كىرىستىم. تۈنەۋگىدەن بەرگى جيناعان ماتەريالىمدى اقتاردىم. سەن بىرسىپىراسىن «ەزىرلەپ» كەتكەن ەكەنسىڭ, كۆپ «راحمەت» ايتتىم. سەن سيياقتى ەردىڭ ەرلىگىن باعالاماۋعا بولاما…

اشۋ بار. قاباعىم جابىق. بۇرقىلداتىپ جازىپ جاتىرمىن. 5 ساعات وتىرىپ جازىپ ەدىم, 17 قاعاز شىعارىپپىن. كۈن سايىن وسى ۆلشەۋدەن تانباسام, ييۇنьنىڭ 1-نە بىتىرىپ تە بەرۋىمە بولادى.

بىر قيىن جەرى – جاڭا ەلىپپەن جازۋعا تۇرا كەلدى. جازۋ ۆنبەيدى, ادامنىڭ زىعىرى قاينايدى. انا سەنىڭ «ەزىرلەپ كەتكەن» ماتەريالدارىڭدى بۈگىن قاراستىرىپ ەدىم, تىم ۇزاق ەكەن, ىشىنەن بىرنەشە رەسپۋبليكەلەردى عانا الىپ, كينونىڭ بىر بالاسىنا لاتىنشا كۆشىرۋگە بەردىم», – دەگەن جولدار بار. مۇنداعى بەيىمبەتتىڭ: «جاڭا ەلىپپەن جازۋعا تۇرا كەلدى. جازۋ ۆنبەيدى» دەگەنى 1928 جىلى قابىلدانىپ, 1929 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان قولدانىسقا ەنگەن لاتىنشا ەلىپبي ايتىلىپ وتىر. ال «انا سەنىڭ «ەزىرلەپ كەتكەن» ماتەريالدارىڭدى بۈگىن قاراستىرىپ ەدىم, تىم ۇزاق ەكەن, ىشىنەن بىرنەشە رەسپۋبليكەلەردى عانا الىپ, كينونىڭ بىر بالاسىنا لاتىنشا كۆشىرۋگە بەردىم» دەگەنى ىليياستىڭ بەيىمبەتكە جازىپ بەرگەن ماتەريالىنىڭ تۆتەشەمەن جازىلعانىن اڭعارتىپ تۇر.

ويدى ويعا جەتەلەگەن تاعى بىر دەرەكتى سەكسەننەن اسىپ بارىپ ۆمىردەن ۆتكەن اقىن ورازاقىن اسقار اعامىزدىڭ «جانسۈگىرۇلىنىڭ جارييالانباعان جىرلارى» دەگەن ماقالاسىنان تاپتىق. وندا:

«قازاق ەدەبيەتى» گازەتىندەگى «مۇراعاتتاعى جانسۈگىروۋ مۇراسى قول تيمەگەن قازىنا سيياقتى» دەگەن ماقالانى وقىپ, سول جوعىمىزدى تابۋدىڭ سەتى تۈسەتىندەي سول اتالمىش قازىنانىڭ بەتىن اسىعا اشقانىمىزدا ىليياس جانسۈگىروۋتىڭ ۆز قولىمەن اراب ەرپىندە جازىلعان ۆلەڭ, پوەمالارىنا كەزدەستىك», – دەپ باستالىپ, اسىل قازىنانىڭ ماڭىزى مەن قۇندىلىعىن ايتىلىپ, ەلگە جەتپەگەن ۆلەڭدەرىنىڭ اۋدارماسى بەرىلىپ, ۇرپاق ۇلاعاتىنا جول سىلتەر ۇلاعاتىن بايىپتاپ جەتكىزەدى.

ىليياس جانسۈگىرۇلىنىڭ مۇراعاتتاعى قۇجاتتارىن اقتارىپ وتىرعاندا قولىمىزدا تاعى دا بىر تىڭ دەرەك ىلىنە كەتتى. بۇل قۇجات اقىننىڭ تۇتقىندالار الدىندا, ياعني, 1937 جىلدىڭ تامىز ايىندا جازعان ەڭ سوڭعى قولجازباسى. الدىمەن سول قۇجاتتىڭ كۆشىرمەسىن كۆرىپ, اۋدارماسىن وقىپ, ويىمىزدى ارى قاراي ساباقتاساق دۇرىس بولاتىن سيياقتى.

ىليياس جانسۈگىروۋ
يساتاي  – ماحامبەت
ۈش ەكتىلى, التى سۋرەتتى,
تاريحي كۈيلى حالىق
تراگەديياسى

 

قاتىناساتىندار

يساتاي

ماحامبەت

جاقييا – يساتايدىڭ بالاسى

نەسىبەلى – ەيەلى

بولات – يساتايدىڭ بالدىزى

ماحامبەت

بورىق – ماحامبەتتىڭ ەيەلى

قارلىعا –  جيەنى

قۇرمانعازى – قارلىعانىڭ كۈيەۋى, كۈيشى.

قالدىباي – قارت باتىر.

تاڭاتار – ۈش بالاسى.

باتىر بالالارى:

جۈسىپ,

ناۋشا,

قوجاحمەت

بىرسارى

ەرسارى

ۈبى

تەني

شەكشەكەي

سۋنيقارا

ەسەت

ماسەلەي – قاشقىن ورىس

شايباق – قاشقىن تاتار.

ەسكەندىر – سىبىزعىشى.

قۋات – جىراۋ.

بابات – ەل ادامى.

پىشەنشى, جاساق, حالىق.

 

جەڭگىر – حان

باتيما, ايىمجان – حانىمدار.

قاراۋىل – قوجا

بيلەر:

شومبال

شولتىر

قوناجاي

ساۋعاباي

بالقى

جۈزباي

مۇسا

التاي

دۆنەن

بوس

شوشاق

بارماق

سۇلتاندار:

شيمات

مەدەت

ۆتەپقالى, باسقالار

بەگجان – سۇرقىلتاي

گەنىس – شەكارا كوميسسيياسىنىڭ باستىعى.

گەگە – اتتى كازاك پولكوۋنيگى.

بايەكە – سۇلتان پەسرابيتەل.

بيككوۋ – استراحان كۆپەسى.

ساعيت – قازان ساۋداگەرى.

احۋن – وردا يمامى.

كەمپىر كىناگينا – استراحان گوبەرناتورىنىڭ شەشەسى.

حايزاق جىراۋ

دەۋلەتكەرەي – كۈيشى.

ساراي قىزمەتشىلەرى, جارييا قىزدار, سالداتتار, مەيماندار,..

وقيعا مۇنان جۈز جىل ьۇرىن بولعان.

بىرىنشى اكت

بىرىنشى سۋرەت

شەرلى, كەكتى كۈيمەن شىمىلدىق اشىلادى.

كۈن باتار. تەڭىز بويىنداعى قامىستى ۆلكە. قاراۋىل قوجايىندار, پىشەنشىلەر. قاراقوستىڭ الدىندا قالدىباي قارت شالعى شىڭداپ وتىر. جىگىتتەر مييامەن, شۆپپەن جەلپىنىسىپ ۆزدەرىن سارت-سۇرت ۇرادى.

ەكى جىگىت ۆلەڭى:

دۋەت:

قاي زامان, قاسقىر زامان ازابى كۆپ,

قاۋلاعان ماسادان دا مازامىز جوق.

حالىقتى قامىسقا ايداپ قاماعانداي,

قالىپپا-ەك قاراۋىلعا جازالى بوپ!

حور:

بارما ماسا تۇلاسىن,

قۋالاساق قوناسىڭ.

حان مەن قوجا سىقىلدى,

قانامىزدى سوراسىڭ.

ەي, جىگىتتەر جەلپي سوق!

دۋەت:

قاي زامان, حان زامانى, مىناۋ زامان,

كۆپ بەزگەك كۆزدەن جاسىن بۇلاۋلاعان.

ەل ەدىك قامىس قيىپ, شۆپ جيماعان,

جولىقتىق بىر پەلەگە ىلاۋلاعان.

حور:

بارما ماسا تۇلاسىن,

قۋالاساق قوناسىڭ.

حان مەن قوجا سىقىلدى,

قانامىزدى سوراسىڭ.

ەي, جىگىتتەر جەلپي سوق!

وسى تۇستا ويىمىزعا ىليياس جانسۈگىرۇلىنىڭ گازەت-جۋرنالداردا جارييالانعان ماقالالارى مەن جينالىستارعا سۆيلەگەن باياندامالارىن اقتارىپ كۆرسەك دەگەن ەۋەستىك تۋدى. سول ۇمتىلىسپەن كۆز مايىمىزدى تاۋسا وتىرىپ تاعى بىراز دەرەك تاپتىق.

«تىلشى» گازەتى, №12, 1923 جىل, 16 يانۋارь, سەيسەنبى كۈنگى نۆمىرىندە «پارتييا تۇرمىسى» دەگەن تاقىرىپپەن ىليياس جانسۈگىروۋتىڭ وبلىستىق پارتييا جينالىسىندا سۆيلەگەن سۆزى بەرىلگەن. سول باياندامادا ىليياس قازاق تىلدى باسپاسۆز مەسەلەسىن كۆتەرىپ, ونى ۆركەندەتۋدىڭ جەتى تۈرلى جولىن ۇسىنادى. سونىڭ ەكىنشىسىندە: «جەتىسۋدا مۇسىلمانشا حەرىپ تىزۋشىلەر كۋرسىن اشۋ كەرەك», – دەگەن ۇسىنىس ايتادى. مۇنداعى مۇسىلمانشا حەرىپ دەپ وتىرعانى ەرينە تۆتەشە  ەكەندىگى ايدان انىق. وسىدان-اق ىليياستىڭ تۆتە جازۋعا دەگەن قۇرمەتىن اڭعارۋعا بولادى. ال «تىلشى» گەزەتىنىڭ №106,  1924 جىل, 24 اپرەلь, بەيسەنبى كۈنگى سانىندا جازعان «ەملە جايىندا» اتتى ماقالاسىندا احمەت بايتۇرسىنوۋ رەتتەگەن اراب ەلىپ-بيىنىڭ جازىلۋ تەرتىبىندەگى ولقىلىقتاردى ايتا كەلىپ, جالپى قازاق جۇرتشىلىعىنا ەملەنى بىرلىككە كەلتىرۋ تۋرالى تۆمەندەگى ەسكەرتپەسىن جازادى: «…بىلتىرعى قابىلداعان ھام جازىپ جۈرگەن ەملەنى ۆزگەرتىپ, جازۋدى وڭايلانۋ كەرەك دەگەن جوبا كىرىپ وتىر. مۇنى قوزعاۋشى ج. ايماۋىتۇلى (بۇل قازاق گازەتتەرىنىڭ بەرىندە باسىلدى). وسى كۈنگى ەملەنى قورعاپ وتىرعان ەلدەس. ەزىرگى ەملە مەسەلەسى تۋرالى باستى پىكىر وسى ەكەۋنىكى. مۇنى قازاقستاندا بولاتىن جالپى قازاق بىلىمپازدارىنىڭ جينالىسى شەشەدى-عوي دەپ ۈمىتتەنىپ وتىرمىز. (بۇل جينالىس وسى جازدا شاقىرىلماق. ەگەر بىر كۆلدەنەڭ كەزىكپەسە). سول سъەزگە شەيىن باسپاسۆز جۈزىندە ەملە مەسەلەلەرى كۆتەرىلۋى, ەركىم ۆز پىكىرىن گازەتتە, جۋرنالدا جارييالاماق. بىزدىڭ جەتىسۋدىڭ ەر جەرىندەگى مۇعالىمدەر دە ەملەنى نەگىزدەندىرۋ, جەڭىلدەتۋ جاقتارىنان قارماپ, ۆز پىكىرىن «تىلشىگە» جازعانى جۆن بولار ەدى».

دەمەك, بۇل جەردە ىليياستىڭ تۆتەشە جازۋدىڭ جازىلۋ ەملەسىنە دەگەن جاناشىرلىعى مەن جۈسىپبەك, ەلدەس سيياقتى الاش زييالىلارىمەن پىكىرلەس ەكەنىن دە اڭداپ قالامىز. ەرينە, ىليياس جانسۈگىرۇلىنىڭ گازەت-جۋرنالداردا جارىق كۆرگەن ەڭبەكتەرىنەن تۆتەشەگە قاتىستى جازعان تالاي جالىندى ويىن وقىرماننىڭ اقىل تارازىسىنا سالۋعا بولار ەدى. وسى رەتتە جوعارىداعى بىرنەشە دەيەكتى كەلتىرۋدى جۆن كۆردىم. بۇل دا ايتار ويىمىزدىڭ, العا قويعان ماقساتىمىزدىڭ ورىندى ەكەندىگىنە جەتكىلىكتى.

ەندەشە, «ىليياس جانسۈگىروۋتىڭ قولجازباسىن انىقتاۋدىڭ قانداي ماڭىزدىلىعى بار» دەگەن سۇراققا جاۋا بەرە كەتەيىن:

بىرىنشىدەن, ىليياس جانسۈگىرۇلىنىڭ قولجازبالارىن تۆتەشە جازۋمەن جازعانىن ايقىنداۋ – بىزدەر ەلى اشا قويماعان ارحيۋتەردەگى ىليياس مۇراسىن ناقتىلاۋعا جول اشادى. ۆيتكەنى, قازىرگە دەيىن ىليياستىڭ كۆركەم ەدەبيەتتەگى مۇرالارى جيناستىرىلعانىمەن, ونىڭ ەر تۈرلى قىزمەت بارىسىندا اتقارعان جۇمىسى, جيىنداردا وقىعان باياندامالارى, جازعان حاتتارى تولىق جيناستىرىلعان جوق. بۇل الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىنە قالىپ وتىر. باسقاسىن ايتپاي-اق قوياىن, العاش رەت قازاق (قىرعىز) اعارتۋ ينستيتۋتىنىڭ جەنە قازاق دالاسىنداعى باستاۋىش مەكتەپتەردىڭ قۇرىلۋى ۈشىن ىليياس جانسۈگىروۋ كۆپ تەر تۆكتى. بۇل جايلى ەلى دە ەشقانداي ىزدەۋ, زەرتتەۋ جۇمىسى جۈرگىزىلگەن جوق. ەگەر ەر دەڭگەيدەگى ارحيۋتەردە شاڭ باسىپ جاتقان سول دۈنيەلەر اقتارىلار بولسا, بىلەل سۈلەەۋ, قاجىم بىلسىنۇلى, شامعالي سارىبايۇلى, قاسىمەلى بايالىۇلى, راقىم ومارۇلى, اۋعان نييازبەكۇلى, تاعى دا باسقا قازاق زييالىلارىنىڭ مۇرالارى جارقىراپ الدىمىزدان شىعا كەلەرى انىق. ولاردىڭ جازعان-سىزعان دۈنيەسىنىڭ اراسىنان ىليياس جانسۈگىروۋكە تەن دۈنيەلەردى قاعىپ-سىلكىپ الۋ ۈشىن ىليياس قولجازباسىن تۇراقتاندىرۋدىڭ بەسى باسىم.

ەكىنشىدەن, ىليياس «قازاق», «كەدەي ەركى», «تىلشى» گازەتتەرىندە بىلەل سۈلەەۋ, شەمەي شىناسىلوۋ, سارا ەسوۋا, قاجىم بىلسىنۇلى, شامعالي سارىبايۇلى, تاعى دا باسقا تىلشىلەرمەن قاناتتاسا جۇمىس اتقاردى. وسى اتالعان تىلشىلەردىڭ ەڭبەگى دە ەلى جيناستىرىلعان جوق. دەمەك, سولاردىڭ ارحيۋتە ساقتاۋلى جاتقان مۇرالارىنىڭ اراسىندا ىليياسقا تەن دۈنيەلەر جوق دەپ كەسىپ ايتۋعا بولمايدى. كەرىسىنشە, ولار جازعان دۈنيەلەردىڭ ىليياستىڭ مۇراسىنىڭ اراسىندا جۈرۋى دە مۈمكىن. وسىلاردىڭ ىشىندەگى ىليياسقا تەن دۈنيەنى تالداپ الۋ ۈشىندە اقىن  قولجازباسىن انىقتاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەدىم.  تىپتى, بەيىمبەت مايلين مەن ىليياس جانسۈگىروۋتىڭ شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناسى بىتە قايناسىپ كەتكەندىگى بەلگىلى (بۇل جايلى الداعى ۋاقىتتا ارنايى ايتىلدى). دەمەك, قوس قالامگەردىڭ مۇرالارىن قولجازبا نۇسقاسى بويىنشا قايتا قاراستىرۋ كەزەك كۈتتىرمەيتىن جۇمىس.

ۈشىنشىدەن, قازىرگى تاڭدا ۆتكەن عاسىردىڭ 1930-1940 جىلدار اراسىنداعى قازاق زييالىلارى تۋرالى «بىرى-بىرىنىڭ ۈستىنەن شاعىم جازىپ, قاماتىپتى, سوتتاتىپتى, اتقىزىپتى» دەگەن سيياقتى نەشە تۈرلى جامانات تاعىلىپ جۈر. تىپتى, بەسىكتەن بەلى شىقپاعان جاس بىلگىشتەر ىستىڭ بايىبىنا بارماي  الىپتارعا كىنە تاققىش بولىپ الدى.  مۈمكىن بولسا, سول ارىزداردى سولاردىڭ قولجازباسى بويىنشا تەكسەرىپ شىعۋ كەرەك. اتىشۋلى ارىز بەن قويىلعان قول سولاردىكى بولماي شىعۋى مۈمكىن (ۆز ويىم).

… وسى ماقالانى جازۋعا تۈرتكى بولعان باستى سەبەپتەر وسى ەدى. قىسقاسى, ىليياس جانسۈگىرۇلى قولجازبانى تۆتەشە جازۋمەن  جازىپ, كيريلشە مەن لاتىنعا ماشينكانىڭ كۆمەگىمەن تەرگەن دەگەن پىكىرگە توقتادىم. مەنىڭ سوڭعى تۈيىنىم وسى. بىراق, بۇل تۋرالى زەردەلى وقىرمان نە دەر ەكەن «ەل ىشى التىن كەنىش» دەگەندەي, مەنىڭ قولىما تۈسپەگەن قولجازبا نۇسقاسى باسقالاردىڭ جەكە ارحيۋىنەن تابىلىپ تا قالار. بولىپ جاتسا, ورتاق ىسكە وي بۆلىسسە, قۇبا قۇپ دەر ەدىم.

وسى رەتتە, ىليياسقا قاتىستى كۆرنەكى سۋرەتتەر مەن پلاكاتتارعا ونىڭ تۆتەشە جازۋمەن جازىلعان قولجازباسىنىڭ كۆشىرمە سۋرەتىن قوسىمشا قولدانۋدى سۇرايمىن.

ايتۋ بىزدەن, اتقارۋ سىزدەن, اعايىن!

جالعاسى بار…

قاجەت انداس

Abai.kz

Post Views: 24
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
قاجەت دەرەك

تالدىقورعانداعى كونە كينوتەاترلار

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
قاجەت دەرەك

قالا كينوتەاترلارى قالاي وزگەردى؟

September 24, 2026
45 تاعدىر
قاجەت دەرەك

45 تاعدىر

September 8, 2026
قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح
قاجەت دەرەك

قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
قاجەت دەرەك

بۇيەن-اقسۋ كوتەرىلىسىنىڭ جەتەكشىلەرى كىم؟

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
قاجەت دەرەك

بۇل قاي ەردەنباەۆ؟

August 31, 2026
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz