Birden búlai kesip aitu oqyrmandy oilandyryp qoyatyny anyq. Tipti, «aqyn qoljazbasynyń túlǵa tanuǵa qanshalyqty qatysy bar» degen súraqtardyń da jylyt ete qalary anyq. Búl qarapaiym másele bolǵanymen ótken ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda ómir súrgen qairatkerler ómirin zerdeleu úshin osyndai qadamǵa baruǵa túra keldi. Aldymen qolymda bar naqty dálelder arqyly kótergen taqyrypty dáleldep alaiyn. Sosyn osyndai oiǵa nelikten barǵanymnyń sebebin túsindire jatarmyn.
Tómende kórsetilgen qoljazba kóshirmesi Iliyastyń 1928 jyly Máskeu memlekettik jurnalistika fakulьtetinde júrgen kezinde jazǵan «Ómirbayany». Joǵarydaǵy pikirimdi dáleldeitin qolda bar birinshi dálelim osy edi. Eń bastysy, búl Iliyastyń óz qolymen jazǵan dúniesi.

Múnyń audarmasy:
«Ómir tańy balalyq qoi, Ony eske alsam ósken jerim oiyma túsedi. Boz dala, qúla qúm. Olardy qaqa aiyra aqqan iir ózen. Ózen ólkesi túlki jún qúla qamys. Tal, jańǵyl. Jide. Qyry – terisken, qara jusan. Oiy – shi, úsaq qúraq. Qúmy – saǵyz, seleu, qylsha,. Qyrda – qúm ishinde, ólkede – ózen boiynda shoq-shoq qystau, shoshaita úigen qamys. Sarǵaiǵan maya. Mine, meniń ósken jerim. Búl Jońǵar (Júńge) Alatauynan aqqan, Balqashqa qúyatyn Aqsu ózeniniń bir boiy. Ázirgi ataqpen 4-shi auyl, Aqsu bolysy, Taldyqorǵan uezi, Jetisu guberniyasy. El jóninen: Orta júz, naiman, Matai, Atalyq, Qainar degen rudan ákem 9-ata.
Jansúgir ákem. Kózi tiri. Jyly – jylan. Biyl 71-de. Jarym kóshpeli, júqana sharua. Qolynda bir sharua balasy bar. Ómir júzindegi súiengeni sol. Nmazdy «dúrys oqyrlyq» músylmanshasy bar. Eski pikirli adam.
Meniń jylym «jylqy» deidi. Onysy 1894 jyl bolady. Jazǵa salym tuyppyn. El ishinde tuǵan ai, kúnińdi, saǵatyńdy qaidan tabarsyń! Anamdy az bilem. 4 jasymda jetim qaldym.
SHúu degende álip-biden ákem ózi oqytty. Iman shart, Áptiektiń ejik-suresinde súiretin júrip, Qúranǵa túsirdi. Menen basqa bala oqytqan kisi emes. Tek qystyń úzyn túnderinde bilteli shamnyń jaryǵynda bir shybyqty ala otyryp, meni tizege alushy edi.
Oqudan maqsat – «Búl dúnie úshin qolynda qoi-serkeshtik haty bolsa, ol dúnie úshin auzynda imany bolyp, bes mezgil namazy bolsa» – sol edi...» Qoljazbanyń búdan keiingi tolyq núsqasyn 2006 jyly Almatydaǵy «Úshqiyan» baspasynan shyqqan «Iliyas Jansúgirov qújattary, hattary, kúndelikteri, dala hikayattary» jáne Ábilhan Ábilasanovtyń Iliyas Jansúgirovtyń arhivterden tabylǵan tóte jazumen jazylǵan qoljazbalary negizinde kirilitsiyaǵa túsirip, qúrastyrǵan «Jetisu» atty kitaptardan oqi alasyzdar. Biraq, qoljazba Iliyas Jansúgirúlynyń qoljazba núsqasyn aldyńǵy adymda anyqtap berdi. (KROMM, 1368-qor. 1-tizimdeme. 1-is. 28-20 pp.)
Aita keterligi, 1920 jyl Iliyas ómirinde mańyzdy oqiǵalarǵa toly boldy. Solardyń biri áli kúnge deiin zertteushiler nazaryna ilinbegen 1920 jylǵy Jetisu ekspeditsiyasy edi. Sol ekspeditsiyada Iliyas el ádebietin jinaityn komissiyanyń hatshysy bolyp qyzmet atqardy. Búl turaly «Ómirbayanda:
«1920 jyldyń jazǵa salymynda ataman Annenkov jeńilip, qashty. Keńes ókimeti ornady. Men oquǵa talpyndym. Almatydaǵy qysqa mezgildi oqushylar daiyndaityn qazaq-qyrǵyz kursyna kelip kirdim. Búl uaqytta Túrkistannyń Oqu komsissariyaty tarapynan el ádebietin jinauǵa airyqsha bir komissiya kelgen. Osy komissiyaǵa joǵary jazǵan «Baldyrǵan» atty kitabymdy úsyndym. Komissiya kitabymdy alyp, meni ádebiet jinasuǵa qyzmetke aldy…» – dep jazady.



Joǵarydaǵy qoljazba Iliyastyń el ádebietin jinaityn ekspeditsiya qúramynda júrgende jazyp qaldyrǵan dúnieleri. Onyń da tóteshemen jazylǵany, kóshirilgeni bilinip túr.
Atalǵan ekspedisiyadaǵy Iliyastyń eń keremet oljasy – aqyn Mádi Bapiúlynyń óleńderin hatqa túsirip, jeke múraǵatynda saqtap qalǵany boldy (tómendegi suret). NKVD jaǵynan aqyn múralary tárkilengende birge qoldy bolyp, arada talai búralań joldan ótip, búgingi úrpaqqa jetken búl qoljazbany da jauynger jazba dep atauǵa túrarlyq. Mine, osy qoljazba bir ǵasyr ótkennen keiin aqyn jaily izdene bastaǵan biz úshin úlken olja bolyp otyrǵanyn nesin jasyraiyn.



1921 jyly Túrkistanda ótken birinshi sъezden bastap, el ishindegi túrli toptyq, taptyq jaǵdaidy sóz etetin Madi aqynnyń úzaq óleńi kirilshege kóshirilip, oqyrmanǵa úsynylǵan-úsynylmaǵanyn bilmeimin. Biraq búl qoljazba aqynnyń halyq auyz ádebietine tán múralardy da tóteshe núsqada hatqa túsirgenin aiǵaqtaidy.






Joǵarydaǵy suretter Iliyastyń dala hikayattaryn jazǵan kezdegi qoljazbasy. Osy qoljazbalar arqyly Iliyastyń ózi jazǵan materialǵa qanshalyqty deńgeide nazar audaryp, múqiyat qaraitynyn úǵyndyrady.
Joǵarydaǵylardyń bári zattyq dálel. Al Iliyas Jansúgirovtyń ómirboiy jazǵan shyǵarmalarynyń bárin tóteshe jazyp, kirilshe men latynshaǵa mashinka arqyly tergenin ózimen birge júrgen, ystyq-suyqty birge ótkizgen, syrlas dos, syralǵy joldastarymen jazysqan hattarynan da kezdestirdik. Sol qatarda, 1929 jyly 22 mamyrda Beiimbet Mailinniń Qyzylorda qalasynan Iliyasqa jazǵan hatynda (KROM 1368-qor. 1-tizimde. 2-is. 47-p, 47-qaiyrma., 48-p, 48-qaiyrma):
«…Tústen keiin úiyqtap túryp, saǵat 8-de júmysqa kiristim. Túneugiden bergi jinaǵan materialymdy aqtardym. Sen birsypyrasyn «ázirlep» ketken ekensiń, kóp «rahmet» aittym. Sen siyaqty erdiń erligin baǵalamauǵa bolama…
Ashu bar. Qabaǵym jabyq. Búrqyldatyp jazyp jatyrmyn. 5 saǵat otyryp jazyp edim, 17 qaǵaz shyǵaryppyn. Kún saiyn osy ólsheuden tanbasam, iyunьniń 1-ne bitirip te beruime bolady.
Bir qiyn jeri – jańa álippen jazuǵa túra keldi. Jazu ónbeidi, adamnyń zyǵyry qainaidy. Ana seniń «ázirlep ketken» materialdaryńdy búgin qarastyryp edim, tym úzaq eken, ishinen birneshe respublikelerdi ǵana alyp, kinonyń bir balasyna latynsha kóshiruge berdim», – degen joldar bar. Múndaǵy Beiimbettiń: «Jańa álippen jazuǵa túra keldi. Jazu ónbeidi» degeni 1928 jyly qabyldanyp, 1929 jyldyń 1 qańtarynan qoldanysqa engen latynsha álipbi aitylyp otyr. Al «Ana seniń «ázirlep ketken» materialdaryńdy búgin qarastyryp edim, tym úzaq eken, ishinen birneshe respublikelerdi ǵana alyp, kinonyń bir balasyna latynsha kóshiruge berdim» degeni Iliyastyń Beiimbetke jazyp bergen materialynyń tóteshemen jazylǵanyn ańǵartyp túr.
Oidy oiǵa jetelegen taǵy bir derekti seksennen asyp baryp ómirden ótken aqyn Orazaqyn Asqar aǵamyzdyń «Jansúgirúlynyń jariyalanbaǵan jyrlary» degen maqalasynan taptyq. Onda:
«Qazaq ádebieti» gazetindegi «Múraǵattaǵy Jansúgirov múrasy qol timegen qazyna siyaqty» degen maqalany oqyp, sol joǵymyzdy tabudyń sáti túsetindei sol atalmysh qazynanyń betin asyǵa ashqanymyzda Iliyas Jansúgirovtyń óz qolymen arab árpinde jazylǵan óleń, poemalaryna kezdestik», – dep bastalyp, asyl qazynanyń mańyzy men qúndylyǵyn aitylyp, elge jetpegen óleńderiniń audarmasy berilip, úrpaq úlaǵatyna jol silter úlaǵatyn baiyptap jetkizedi.
Iliyas Jansúgirúlynyń múraǵattaǵy qújattaryn aqtaryp otyrǵanda qolymyzda taǵy da bir tyń derek iline ketti. Búl qújat aqynnyń tútqyndalar aldynda, yaǵni, 1937 jyldyń tamyz aiynda jazǵan eń sońǵy qoljazbasy. Aldymen sol qújattyń kóshirmesin kórip, audarmasyn oqyp, oiymyzdy ary qarai sabaqtasaq dúrys bolatyn siyaqty.

ILIYAS JANSÚGIROV
ISATAI – MAHAMBET
Úsh áktili, alty suretti,
tarihi kúili halyq
tragediyasy

Qatynasatyndar
Isatai
Mahambet
Jaqiya – Isataidyń balasy
Nesibeli – áieli
Bolat – Isataidyń baldyzy
Mahambet
Boryq – Mahambettiń áieli
Qarlyǵa – jieni
Qúrmanǵazy – Qarlyǵanyń kúieui, kúishi.
Qaldybai – qart batyr.
Tańatar – úsh balasy.
Batyr balalary:
Júsip,
Nausha,
Qojahmet
Birsary
Ersary
Úby
Táni
SHekshekei
Suniqara
Eset
Maselei – qashqyn orys
SHaibaq – qashqyn tatar.
Eskendir – sybyzǵyshy.
Quat – jyrau.
Babat – el adamy.
Pishenshi, jasaq, halyq.
Jáńgir – han
Batima, Aiymjan – hanymdar.
Qarauyl – qoja
Biler:
SHombal
SHoltyr
Qonajai
Sauǵabai
Balqy
Júzbai
Músa
Altai
Dónen
Bos
SHoshaq
Barmaq
Súltandar:
SHimat
Medet
Ótepqaly, basqalar
Begjan – súrqyltai
Genis – SHekara komissiyasynyń bastyǵy.
Gege – atty kazak polkovnigi.
Baieke – súltan pesrabitel.
Bikkov – Astrahan kópesi.
Saǵit – Qazan saudageri.
Ahun – orda imamy.
Kempir Kynagina – Astrahan gobernatorynyń sheshesi.
Haizaq jyrau
Dáuletkerei – kúishi.
Sarai qyzmetshileri, jariya qyzdar, saldattar, meimandar,..
Oqiǵa múnan júz jyl ьúryn bolǵan.

Birinshi akt
Birinshi suret
SHerli, kekti kúimen shymyldyq ashylady.
Kún batar. Teńiz boiyndaǵy qamysty ólke. Qarauyl qojaiyndar, pishenshiler. Qaraqostyń aldynda Qaldybai qart shalǵy shyńdap otyr. Jigitter miyamen, shóppen jelpinisip ózderin sart-súrt úrady.
Eki jigit óleńi:
Duet:
Qai zaman, qasqyr zaman azaby kóp,
Qaulaǵan masadan da mazamyz joq.
Halyqty qamysqa aidap qamaǵandai,
Qalyppa-ek qarauylǵa jazaly bop!
Hor:
Barma masa túlasyn,
Qualasaq qonasyń.
Han men qoja syqyldy,
Qanamyzdy sorasyń.
Ei, jigitter jelpi soq!
Duet:
Qai zaman, han zamany, mynau zaman,
Kóp bezgek kózden jasyn búlaulaǵan.
El edik qamys qiyp, shóp jimaǵan,
Jolyqtyq bir pálege ylaulaǵan.
Hor:
Barma masa túlasyn,
Qualasaq qonasyń.
Han men qoja syqyldy,
Qanamyzdy sorasyń.
Ei, jigitter jelpi soq!
Osy tústa oiymyzǵa Iliyas Jansúgirúlynyń gazet-jurnaldarda jariyalanǵan maqalalary men jinalystarǵa sóilegen bayandamalaryn aqtaryp kórsek degen áuestik tudy. Sol úmtylyspen kóz maiymyzdy tausa otyryp taǵy biraz derek taptyq.
«Tilshi» gazeti, №12, 1923 jyl, 16 yanvarь, seisenbi kúngi nómirinde «Partiya túrmysy» degen taqyryppen Iliyas Jansúgirovtyń oblystyq partiya jinalysynda sóilegen sózi berilgen. Sol bayandamada Iliyas qazaq tildi baspasóz máselesin kóterip, ony órkendetudiń jeti túrli jolyn úsynady. Sonyń ekinshisinde: «Jetisuda músylmansha hárip tizushiler kursyn ashu kerek», – degen úsynys aitady. Múndaǵy músylmansha hárip dep otyrǵany árine tóteshe ekendigi aidan anyq. Osydan-aq Iliyastyń tóte jazuǵa degen qúrmetin ańǵaruǵa bolady. Al «Tilshi» gázetiniń №106, 1924 jyl, 24 aprelь, beisenbi kúngi sanynda jazǵan «Emle jaiynda» atty maqalasynda Ahmet Baitúrsynov rettegen arab álip-biiniń jazylu tártibindegi olqylyqtardy aita kelip, jalpy qazaq júrtshylyǵyna emleni birlikke keltiru turaly tómendegi eskertpesin jazady: «…Byltyrǵy qabyldaǵan ham jazyp júrgen emleni ózgertip, jazudy ońailanu kerek degen joba kirip otyr. Múny qozǵaushy J. Aimauytúly (Búl qazaq gazetteriniń bárinde basyldy). Osy kúngi emleni qorǵap otyrǵan Eldes. Ázirgi emle máselesi turaly basty pikir osy ekeuniki. Múny Qazaqstanda bolatyn jalpy qazaq bilimpazdarynyń jinalysy sheshedi-ǵoi dep úmittenip otyrmyz. (Búl jinalys osy jazda shaqyrylmaq. Eger bir kóldeneń kezikpese). Sol sъezge sheiin baspasóz júzinde emle máseleleri kóterilui, árkim óz pikirin gazette, jurnalda jariyalamaq. Bizdiń Jetisudyń ár jerindegi múǵalimder de emleni negizdendiru, jeńildetu jaqtarynan qarmap, óz pikirin «Tilshige» jazǵany jón bolar edi».
Demek, búl jerde Iliyastyń tóteshe jazudyń jazylu emlesine degen janashyrlyǵy men Júsipbek, Eldes siyaqty Alash ziyalylarymen pikirles ekenin de ańdap qalamyz. Árine, Iliyas Jansúgirúlynyń gazet-jurnaldarda jaryq kórgen eńbekterinen tóteshege qatysty jazǵan talai jalyndy oiyn oqyrmannyń aqyl tarazysyna saluǵa bolar edi. Osy rette joǵarydaǵy birneshe dáiekti keltirudi jón kórdim. Búl da aitar oiymyzdyń, alǵa qoiǵan maqsatymyzdyń oryndy ekendigine jetkilikti.
Endeshe, «Iliyas Jansúgirovtyń qoljazbasyn anyqtaudyń qandai mańyzdylyǵy bar» degen súraqqa jaua bere keteiin:
Birinshiden, Iliyas Jansúgirúlynyń qoljazbalaryn tóteshe jazumen jazǵanyn aiqyndau – bizder áli asha qoimaǵan arhivterdegi Iliyas múrasyn naqtylauǵa jol ashady. Óitkeni, qazirge deiin Iliyastyń kórkem ádebiettegi múralary jinastyrylǵanymen, onyń ár túrli qyzmet barysynda atqarǵan júmysy, jiyndarda oqyǵan bayandamalary, jazǵan hattary tolyq jinastyrylǵan joq. Búl aldaǵy uaqyttyń enshisine qalyp otyr. Basqasyn aitpai-aq qoyayn, alǵash ret qazaq (qyrǵyz) aǵartu institutynyń jáne qazaq dalasyndaǵy bastauysh mektepterdiń qúryluy úshin Iliyas Jansúgirov kóp ter tókti. Búl jaily áli de eshqandai izdeu, zertteu júmysy júrgizilgen joq. Eger ár deńgeidegi arhivterde shań basyp jatqan sol dúnieler aqtarylar bolsa, Bilál Súleev, Qajym Bilsinúly, SHamǵali Sarybaiúly, Qasymáli Bayalyúly, Raqym Omarúly, Auǵan Niyazbekúly, taǵy da basqa qazaq ziyalylarynyń múralary jarqyrap aldymyzdan shyǵa keleri anyq. Olardyń jazǵan-syzǵan dúniesiniń arasynan Iliyas Jansúgirovke tán dúnielerdi qaǵyp-silkip alu úshin Iliyas qoljazbasyn túraqtandyrudyń bási basym.
Ekinshiden, Iliyas «Qazaq», «Kedei erki», «Tilshi» gazetterinde Bilál Súleev, SHámei SHynasylov, Sara Esova, Qajym Bilsinúly, SHamǵali Sarybaiúly, taǵy da basqa tilshilermen qanattasa júmys atqardy. Osy atalǵan tilshilerdiń eńbegi de áli jinastyrylǵan joq. Demek, solardyń arhivte saqtauly jatqan múralarynyń arasynda Iliyasqa tán dúnieler joq dep kesip aituǵa bolmaidy. Kerisinshe, olar jazǵan dúnielerdiń Iliyastyń múrasynyń arasynda júrui de múmkin. Osylardyń ishindegi Iliyasqa tán dúnieni taldap alu úshinde aqyn qoljazbasyn anyqtau kerek dep eseptedim. Tipti, Beiimbet Mailin men Iliyas Jansúgirovtyń shyǵarmashylyq qarym-qatynasy bite qainasyp ketkendigi belgili (búl jaily aldaǵy uaqytta arnaiy aityldy). Demek, qos qalamgerdiń múralaryn qoljazba núsqasy boiynsha qaita qarastyru kezek kúttirmeitin júmys.
Úshinshiden, qazirgi tańda ótken ǵasyrdyń 1930-1940 jyldar arasyndaǵy qazaq ziyalylary turaly «Biri-biriniń ústinen shaǵym jazyp, qamatypty, sottatypty, atqyzypty» degen siyaqty neshe túrli jamanat taǵylyp júr. Tipti, besikten beli shyqpaǵan jas bilgishter istiń baiybyna barmai alyptarǵa kiná taqqysh bolyp aldy. Múmkin bolsa, sol aryzdardy solardyń qoljazbasy boiynsha tekserip shyǵu kerek. Atyshuly aryz ben qoiylǵan qol solardyki bolmai shyǵuy múmkin (óz oiym).
… Osy maqalany jazuǵa túrtki bolǵan basty sebepter osy edi. Qysqasy, Iliyas Jansúgirúly qoljazbany tóteshe jazumen jazyp, kirilshe men latynǵa mashinkanyń kómegimen tergen degen pikirge toqtadym. Meniń sońǵy túiinim osy. Biraq, búl turaly zerdeli oqyrman ne der eken «El ishi altyn kenish» degendei, meniń qolyma túspegen qoljazba núsqasy basqalardyń jeke arhivinen tabylyp ta qalar. Bolyp jatsa, ortaq iske oi bólisse, qúba qúp der edim.
Osy rette, Iliyasqa qatysty kórneki suretter men plakattarǵa onyń tóteshe jazumen jazylǵan qoljazbasynyń kóshirme suretin qosymsha qoldanudy súraimyn.
Aitu bizden, atqaru sizden, aǵaiyn!
Jalǵasy bar…
Qajet Andas
Abai.kz











