ەسەنكەلدى قۇداينازارۇلى (ەسەنگەلدى بي قۇداينازار بالاسى، 18 عاسىردا ءومىر سۇرگەن) – جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە عۇمىر كەشكەن قازاقتىڭ بەلدى بيلەرىنىڭ ءبىرى، ابىلاي حاننىڭ باس سەرىگى بولعان اتاقتى كىسى. اكەسى قۇداينازار باتىر مەن جالعىز اپكەسى گۇلايىم 1698 جىلى قازاق-جوڭعار اراسىندا ورىن العان قىزىلجار شايقاسىندا 100 ساربازىمەن بىرگە ەرلىكپەن قايتىس بولادى. ارۋاقتاردىڭ رۋحىنا ارناپ 2023 جىلى جەتىسۋ وبلىسى اكىمىنىڭ قولداۋىمەن قىزىلجار شايقاسى بولعان جەتىسۋ وبلىسى، اقسۋ اۋدانىنىڭ قاپال شاتقالىنا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. ەسەنگەلدى بالا شاعىندا شەشەسى تويىن انانىڭ تاربيەسىندە ناعاشىلارى سارىۇيسىندەر اراسىندا اعاسى جولىمبەت، ءىنىسى سولتانكەلدىمەن بىرگە ەرجەتەدى. كەيىن ماتاي قايىپ ءبيدىڭ تاربيەسىندە ەل مەن جەر تانىپ، ۇلگى-ونەگەسىن الادى. جوڭعار شاپقىنشىلارى جويىلعان سوڭ نايماننىڭ ماتاي تارماعىنان تارايتىن قىزاي رۋىنىڭ ءبيى بولىپ، ولاردى اتاقونىسىنا كوشىرىپ، ورنالاستىرۋ جۇمىسىن اتقارادى.
…اقتابان شۇبىرىندى، اقتابان شۇبىرىندى،
اق تۋىڭ جىعىلۋلى، اق تۋىڭ جىعىلۋلى.
ولاق قاتىن توقىعان الاشاداي،
ورمەگىڭنىڭ ارقاۋى سۋىرىلدى،
اقتابان شۇبىرىندى، اقتابان شۇبىرىندى…
– مۇقاعالي ماقاتاەۆ.
العى ءسوز ورنىنا:
ءىنىم ەسقات انداسقا
جەبەمەي قايسارلىققا ءومىرىمدى،
جانىما جايسىز ويلار نەگە ءىلىندى.
ارتىمنان تومپاڭداتىپ ەرتىپ قويعان،
تاڭىرگە راحمەت، سەن، ءىنىمدى.
ازعانا تىرلىگىمدە جيىپ-تەرگەن،
جەرگە تاستاي قويماسسىڭ سەنىمىمدى.
ومىرگە جوق وزگەشە وكپەم مەنىڭ،
وسى عانا بولماس دەيمىن جەتكەن جەرىم.
وزىمە ساي، كەسىكتى ەنشى الامىن،
تەگىن كەتپەۋ كەرەك قوي توككەن تەرىم.
ءۇمىتىن سەلگە اعىزىپ اتا-انانىڭ،
ارينە، جاراسپايدى تەككە ولگەنىم.
سىرلاسىپ تاعدىرىمنىڭ نازىمەنەن،
جاتىرمىن كۇز، قىس، كوكتەم، جازىمەنەن.
قۇر ءۇمىت، بوس قيالعا ىرىق بەرمەي،
تىرمىسىپ كەلەم، مىنە، الىدە مەن.
قيماسا، قيماسىن كۇن ەركىندىگىن،
ويىمنىڭ ەركەلىگىن جازىپ ولەم.
جاناردى تورلاپ جانعا جات كۇيىكتەر،
جاتسا دا جايسىز حابار قاقتىرىپ جەر.
جابىققان جۇرەگىمە جىلۋ قۇيىپ،
جامىرايدى كوكەيدە جاقسى ۇمىتتەر.
مەن سەنىممەن وزىڭە تاپسىرامىن،
بولاشاققا امانات، تاپسىرىپ بەر.
كوش
«قارا تاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى،
كوشكەن سايىن ءبىر تايلاق بوس كەلەدى».
ەركىندىگىن ەنشى ەتكەن كەڭ تابيعات،
ويلاتپايدى ءسىرا دا ەشتەڭەنى.
ەلىتەدى تاماشا كۇيىمەنەن،
دۇنيەنىڭ وسىناۋ كەستە جەرى.
اڭسارىڭدى جارادى جۋسان ءيىسى،
باسقالاردى ايتۋدىڭ جوق كەرەگى.
اقىلدىسى اۋىلدىڭ ارمان قۋىپ،
وكىنەدى ىسىنە كەشەلەرى.
اقىماعى اۋىلدىڭ اعات باسسا،
اقىلگويى، ارينە، دەس بەرەدى.
قاراپايىم قالپىمەن قارا قازاق،
تالاي-تالاي تىرلىكتى كەشكەن ەدى.
«اۋلىم كوشىپ بارادى بەلدەن اسىپ،
بەلدەن اسقان بۇلتپەن ارالاسىپ».
قىزىعىنا تىرلىكتىڭ قىزىعادى،
جاڭا ومىرگە ىنتىققان بالا عاشىق.
كوكەيدە كوپتەن جۇرگەن پاك سەزىمدى،
وسى ورايدا، جاس جىگىت الادى اشىپ.
قىز بالا دا ارينە، سىر بەرمەيدى،
ۇياڭدىقپەن سەزىمىن الا قاشىپ.
جانارىندا جالىنداپ قۇلقى، ارى،
سىلدىر قاعىپ سولكەباي شولپىلارى.
وزىنە ءتان يباسى، ىزەتى بار،
جوعالماعان بويىنان بال تۇمارى.
جاس كەلىننىڭ جانىنا جىلۋ قۇيعان،
قۇرساعىندا ءبىر ءومىر بۇلقىنادى.
وزەن بويى،
سالقىن تاۋ،
شاتقال قۇزدار،
جانعا جىلۋ شاشادى، اسپانعا ىزعار.
گۇل دالانىڭ كەرەمەت كۇيىمەنەن،
كەۋدەڭىزدە تەرشيدى قاتقان مۇزدار.
كوتەرىلىپ كەي-كەيدە جىپسىگەندەي،
قيالىڭدى قۇنداقتاپ جاتقان سىزدار.
ءار جۇرەكتە الاۋلاپ سەزىم وتى،
بىلىنەدى كوزىنەن كوڭىل قوشى.
ءتۇسىندىرىپ وتىرۋ تۇرمىس جايىن،
اق سامايلى اجەنىڭ ءوز ۇلەسى.
اقساقالدار دارىپتەپ ەل تاريحىن،
بالا جىگىت ەل تانىر كەزى دە وسى.
«اۋلىم كوشىپ بارادى المالىعا،
كىم كونبەيدى تاعدىردىڭ سالعانىنا».
ءوز تاريحىن وسىلاي جازعان قازاق،
وتكەن كۇننىڭ قىم-قۋىت شاڭداعىندا.
مۇنداي تەڭدىك، ارلىلىق قايدان بولسىن،
تالعامىڭدى جالعايتىن ارمانىڭا.
…بۇل نەدەگەن، ءتاڭىر-اي، عاجاپ دەشى،
قارا تۇنگە اۋىسار جاننات كەشى.
ەلىتەتىن جاعىمدى كۇيىمەنەن،
مازالايتىن جانىڭدى ازاپ تا وسى.
تاريحتىڭ پاراعىن شيمايلاۋمەن،
كەلە جاتىر تاعى ءبىر قازاق كوشى.
بۇل كوش مۇلدە باسقادان بوتەنىرەك،
اۋىر ويلار ءار باستا كەسەلى كوپ.
كارى بۋرا ماڭقيىپ جۇك كوتەرىپ،
مايىسادى كارى بەل، جەتەگى جوق.
سوراسى اعىپ كوزدەردىڭ، كوڭىلدەردەن،
قارعىس، نالا، قاسىرەت كەتەدى ۇدەپ.
ۇلار-شۋ بوپ ۇرگەن يت، اپتىققان جان،
جۇرەكتەردەن ادىرا شاتتىق قالعان.
قاتىن-قالاش، كەمپىر-شال، بالا-شاعا،
قۇلازيدى جاس كەلىن اقتىق سالعان.
ءتورت تۇلىكتىڭ كەتىپتى بەرەكەسى،
جايلى كۇننىڭ شولىنە قاقتىققاننان.
ەركەگى جوق، و، توبا، قايدا كەتكەن،
ءاربىر باستان اقىلمەن ايلا كەتكەن.
بەرەكەسى بىرلىكتىڭ كورىنبەيدى،
تىرشىلىكتىڭ كوشىنە بايلام ەتكەن.
ساۋمال جەلى دالانىڭ جەلپىمەيدى،
جاندى ەلىتىپ جاتاتىن مايدا لەپپەن.
عاجاپ، عاجاپ تىرلىكتىڭ سيى دەگەن،
اقىل قاشقان وسى ما، شىنىمەنەن.
ابىگەر بوپ جۇرگەنى ءاربىر ادام،
ءوزى ءتىرى قالۋدىڭ كۇيىمەنەن.
ءاي، ادام-اي، ادام-اي، امال نەشىك،
باسقا اۋىر كۇن اۋناسا قيىن ەكەن.
ءبىر- بىرىنە قۋات جوق قاراسارعا،
ازاپتى مۇڭ انتالاپ تالاسا دا.
جارالاساڭ جارالا ءتانىمدى، تەك،
جالىنىنا جۇرەكتىڭ جارا سالما،
جاستىق شاعىن ارمانداپ قاريالار،
ءتىسىن قايراپ كەلەدى بالا-شاعا.
قالمادى-عوي ەس-اقىل ۇيالى ەلدە،
قۇلاپ جاتتى اتانى قيا جەردە.
بوسىپ كەتىپ بارادى بەت-بەتىمەن،
پانا بولماي جانىنا تۋعان ولكە.
جيىپ تەرگەن بايلىعى بىت-شىت بولىپ،
قالىپ جاتىر انا جەر، مىنا جەردە.
اۋپىلدەگەن قىرسىقتىڭ كۇشىگەنى،
قۇرعىر ازاپ بۇل ەلدىڭ تۇسىمە ەدى.
دارقاندىقتى تۋ ەتكەن ادامدارعا،
تاعدىر قالاي قىسىمىن تۇسىرەدى.
…بەرەكەسىن كەتىرگەن قايران ەلدىڭ،
كىم دەيسىز-اۋ؟
توسىن تيگەن جوڭعاردىڭ قىسىمى ەدى.
ويراندالعان وتتى وشاق ەرتە-كەشى،
مۇنان بەتەر تاۋقىمەت بارما دەشى.
اقىل تابار باستاعى قيعىلىققا،
ادامداردىڭ ابدىراپ قالمادى ەسى.
ازاماتى اتتانىپ ەل قورعاۋعا،
اۋىل جوسىپ باراتقان جاعداي وسى.
كارى تاريح تىنىشتىقتان ەنشى الماعان،
الدامشى جوق، ادامدى سەنشە الداعان.
تابانىنان جاڭىلىپ تاعىلىقپەن،
اعىپ شىقتى ايارلىق قانشا ارنادان.
سىيلاعىڭ دا كەلمەيدى-اۋ عۇمىر بويى،
بەرەكەنى، قايماعىن جاۋ شايماعان.
جىلى جۇزگە قالدىرماي ءوڭ سۇرەڭدى،
سەنىڭ قالىڭ ماڭدايىڭ تەرشىمەيدى.
باستان ۇشىپ كەتكەنسوڭ بايانى جوق،
بەرمەي-اق قوي، بايلىقتان ەنشى، مەيلى.
الاۋىزدىق سالماساڭ ار-نامىسقا،
سەنىڭ جانىڭ، ايتەۋىر، كونشىمەيدى.
تىنىسى كەڭ بۇل الەم تەڭ جەتەدى،
بارلىعىن دا جەر بەسىك تەربەتەدى.
قىرقىستىرىپ قويىپ-اق ادامداردى،
قىزىق كورىپ تۇرماساڭ نەڭ كەتەدى.
بۇگىن شاۋىپ كەتسەڭ سەن ۇيالى ەلدى،
ەرتەڭ ونىڭ ۇرپاعى ەر جەتەدى.
استاڭ– كەستەڭ ويرانداپ اسقاق اردى،
سەنىڭ جولىڭ كەكپەنەن قاسقالاندى.
قوس جانارعا وشتىكتەن قان ۇيالاپ،
قاتىگەز قىپ جىبەردىڭ جاس تاباندى.
قارا جەردىڭ قويناۋىن قانعا بوياپ،
ەرتەڭ ولار شاپپايما باسقالاردى.
بولجاي الار كەزىندە كىم الىسىن،
اسپايدى ەكەن داۋىردەن قيال كۇشىڭ.
قازىرگىنىڭ قاراساق كوزىمەنەن،
قايناپ قانىڭ كەتەدى، جىلاپ ءىشىڭ.
قازاق كورگەن مۇڭىنا، نالاسىنا،
سەن، سەن، تاريح، سەن تاريح كىنالىسىڭ.
قورلىعى جوق، ەشكىمگە زورلىعى دا،
كەڭ پەيىلىن سىيلايتىن جولدىعىنا.
كۇنشىل ەمەس باسقانىڭ باقىتىنا،
قالاي قيدىڭ قيسىنسىز جولدى مىنا.
قاتىگەزدىك قىلىشىن سەن ۇستاتتىڭ،
سول قازاقتىڭ موماقان، ارلى ۇلىنا.
ورنامايتىن جاعىمدى قىلىققا شىق،
قىزدار كۇلىپ، جىگىتتەر يىقتاسىپ.
قازداي قالقىپ جۇرەتىن كەڭ دالادا،
كەتە المايتىن، ارينە، قىزىق قاشىپ.
بىت-شىت ەتىپ سول دارحان كوڭىلدەردى،
بەرەكەسىن كەتىردىڭ بۇزىپ – شاشىپ.
مالىناتىن قىرشىن جان ءنار وڭىنە،
سەن قالدىرعان ىزدەردىڭ ءتالىمى مە؟
قازەكەڭنىڭ كورەتىن ازاپ، مۇڭى،
قالماعان با، قاراشى، ءالى كۇنگە.
قاسىرەتىن كوڭىلگە ۇيالاتىپ،
اۋىل جوسىپ كەلەدى تاعى، مىنە.
اۋىل جوسىپ بارادى ايماعىمەن،
بەلگى قالماي باياعى سايران كۇننەن.
نۋعا كىرىپ جوعالىپ كەتىپ جاتىر،
قوزى-لاق، تاي-تايىنشا، تايلاعىمەن.
اققا بوياپ بارادى جەردىڭ بەتىن،
قۇرت، ىرىمشىك، ساۋمال، شۇبات، قايماعىمەن.
انتالاعان اۋىر مۇڭ زار ۇشىندا،
شىبىن جاننىڭ كۇيىمەن الىسۋدا.
قورعان بولماي ولكەنىڭ تاۋ، ورمانى،
پانا بولماي قوعاسى، قامىسى دا.
كولبەڭ قاققان قاشقىندىق قاسىرەتى،
ءاربىر باسقا مۇڭ بولىپ جابىسۋدا.
زار، كەيىستىك تورلاعان تالعار ويدى،
جانشىپ جاتىر قاسىرەت زاڭعار بويدى.
جابىعۋدىڭ كۇيىمەن ءۇمىت ءسونىپ،
جول ورتادا كۇيرەسىن ارمان، مەيلى.
قاسىرەتى مە، بۇل كوشتىڭ قاسيەتى مە؟
ءبىر كوك ءبورى ىلەسىپ قالماي قويدى.
شاما دا جوق ارتىنا قارايلاۋعا،
مۇنداي شاقتا بولمايدى ايالداۋ دا.
كەمپىر مەن شال جابىسىپ كارى بوزعا،
وكسىپ، شۇباپ كەلەدى جاياۋ بالا.
بەبەۋلەتىپ ءاز جانىن تولعاق قىسىپ،
ارەڭ شىداپ كەلەدى اياۋلى انا.
نە شاپپايدى، كوك ءبورى، نە قالمايدى،
جاس انادان جانارىن ءبىر المايدى.
تولعاق قىسىپ جاس انا شىرىلداسا،
ءبىر ورىندا تاعات قىپ تۇرا المايدى.
كوشكە مۇلدەم جالعاستى ىلەسۋگە،
تولعاقتى انا شاماسى كەلمەي قالدى.
اۋلاق قالعان ادىرا ايلا-شارعى،
ەركىن ەلگە بۇل كۇندى قايدان سالدى.
ەل اعاسى قايىپ بي،
كوپشىلىككە:
–توقتا، قاۋىم، توقا! – دەپ ايقاي سالدى.
ءبىر جاڭا ءومىر دۇنيەگە كەلە جاتىر،
پەيىلىڭمەن، بەرەكەڭ قايدا قالدى.
الدىڭعى مەن كەيىنگى ەل ءبارى تىنسىن،
ايىلدارى اتتاردىڭ اعىتىلسىن.
اۋناسا دا، ارينە، باسىمىزدان،
بۇل تىرلىكتىڭ تىنىشتىق، تاقىتى شىن.
ءبىزدىڭ بۇلاي قان كەشىپ جۇرگەنىمىز،
بىزدەن سوڭعى ۇرپاقتىڭ باقىتى ءۇشىن.
وسى كورگەن قاسىرەت نەگە تاتىر،
ارىندى ارمان ازاپتى جەڭەدى اقىر.
كەگىن الىپ اتانىڭ، جوعىن جوقتار،
نەگە دانا بولماسىن، نەگە باتىر.
سىيىنىڭدار، تاڭىرگە سىيىنىڭدار،
جالىندى ءومىر دۇنيەگە كەلە جاتىر.
بۇل ءومىردىڭ تارتۋى سورعا باسپا،
ءيا، ءتاڭىرىم جولدارىن وڭعا باستا.
توقتا قاۋىم، جۇك ءتۇسىر، وت جاعىڭدار،
مەيلى تىرلىك ءبىر سۇركەي جولعا باقسا.
ءبىزدىڭ ءومىر كۇل بولىپ كەتسەداعى،
جاس تىرلىكتى بولا ما قورعاماسقا.
تورلاسا دا، وسىناۋ شاقتا مۇڭدار،
ءالى الدا اتاتىن اق تاڭىڭ بار.
قاسيەتىن قازاقتىڭ ساقتاي الساڭ،
قايىرىمسىز قىلىقتان ساقتانىڭدار.
…اقساقالدىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەيتىن،
اتام قازاق دەگەننىڭ سالتتارى بار.
سابىلعان كوش ءبىر ساتتە تىنىپ قالدى،
بويلارىنا سابىرىن جيىپ ءبارى.
اۋىر ويدىڭ ازابىن ارقالاعان،
كورىنەدى كوڭىلدىڭ سىنىقتارى.
جانارىندا جاۋلىقتىڭ جالىنى ويناپ،
كورە المايسىڭ قىزىقتى قىلىقتاردى.
قارا باستا قاسىرەت قارا تۇمان،
قارا كۇننىڭ زارىنەن جاراتىلعان.
بىرەۋ جوقتاپ اكەسىن، باۋىرلارىن،
ايىرىلعان بىرەۋلەر اناسىنان.
قايىرىلعان قاناتى قالىڭ ەلدىڭ،
قايعىسىز جان تاپپايسىڭ اراسىنان.
قايران قازاق، قايتەيىن ازابى كوپ،
قالدى-اۋ نازىك جۇرەكتەر جارالى بوپ.
قارعىس، سىلە، جوقتاۋ-زار، كوڭىل ايتۋ،
جاتىر مىنا مۇلگىگەن دالادا ۇدەپ.
كىم ويلاعان بۇل كۇيدى جاراتۋشىم،
مومىن ەلدىڭ باسىنا سالادى دەپ.
ەستىلمەيدى دالانىڭ اياۋلى ءانى،
ءاربىر باستا اۋىر وي، قاياۋ جانى.
سەلگە كەتكەن سەنىم مەن سەزىگى دە،
ويران بولىپ مەزگىلسىز اراي باعى.
ارەڭ-ارەڭ ەس جيىپ سابىلعان ەل،
ەس توقتاتىپ جان-جاققا قارايلادى.
اۋىر قايعى كوڭىلگە جيىسىپتى،
ءار جاناردا قايعىنىڭ مۇڭى شىقتى.
شالقار سەزىم الاۋى ويراندالىپ،
شالقاق كەۋدە بۇگىلىپ قۇرىسىپتى.
اسىر- تاسىر تىرشىلىك ساپ باسىلىپ،
شىرىلداعان ءسابيدىڭ ءۇنى شىقتى.
اڭساپ جۇرگەن مەرەيلى قىزىق كۇندى،
جاڭا تىرلىك جاندارىن قىزىقتىردى.
جاڭا تۋعان ءسابيدىڭ قورمالى ما؟
جال باسىندا كوك ءبورى ۇلىپ تۇردى.
سورلى شاققا كىنا ارتقان قاريانىڭ،
ومىراۋىن جاس سەلى جۋىپ تۇردى.
– ۋا، جاڭا ءومىر، ءبىز ءۇشىن سەن بولماساڭ،
جالىنى وشكەن سەزىمگە ەم بولماس ءان.
ايىقپايدى جۇرەككە بايلانعان كەك،
ايىققانشا وسى ءبىر دەرتتەر قاشان.
قالاي باستاۋ ەندىگى ەلدىڭ باسىن،
ساعان مانسۇق دەمەيمىن، سەندەرگە ءتان.
جاتىر، مىنە، مۇڭ شەگىپ، جىلاپ حالىق،
بۇل كۇنگە دە قايتەمىز، كىنا ارتپالىق.
ماڭگى شاتتىق بولۋ دا مۇمكىن ەمەس،
تۇرعان كەزدە باقىتىڭ سىناپشا اعىپ.
قانداي ادام بولاسىڭ، ءوز نەسىبىڭ،
ينشاللا، قازاق قانىن جوعالتپادىق.
قارا تۇمان قاپتاسىن قارا اسپاندى،
قىسساداعى قاسىرەت زار، اقپاندى.
ماڭگى ارماننان ءنار الۋ بورىشىڭ بار،
ءتانىڭ سەنىڭ ارشامەن الاستالدى.
ءبىزدىڭ تاريح جەلىسىن ۇزبەۋ ءۇشىن،
سەندەي ۇرپاق بولماسا جاراسپايدى.
جىلۋ ەتپە جانىڭا جات قىلاڭىن،
تۇرماسا دا نۇر شاشىپ باق شۋاعىڭ.
بۇل كۇندەردىڭ ازابىن مىسە ەتپەيمىن،
كەلەشەكتى ويلاۋمەن اپتىعامىن.
قازاق ەلىن بيىككە شىعاراتىن،
ۇلى مىندەت سەندەرگە تاپسىرامىن.
اقىلى وسى ادامنىڭ ەستى ۇلىنىڭ،
قاتە بولسا ويلارىم كەش، قۇلىنىم.
جيىپ-تەرگەن بايلىعىڭ بولماسا دا،
تەك بويىڭنان كەتپەسىن تەكتىلىگىڭ.
وسى مەنىڭ سەندەردەن تىلەيتىنىم، –
دەپ قايىپ بي كىندىگىن كەستى ۇلىنىڭ.
حابارشى
قيىن ەكەن ادامدى سور ارباۋى،
ويران بولدى تالايدىڭ كوپ ارمانى.
قازاق دەگەن ىرىستى حالىق ەدى،
دارحاندىقتىڭ شەكپەنى ورانعانى.
اڭعال-ساڭعال جابۋسىز سول مىنەزىن،
قۇرىپ قالعىر جوڭعارلار كورە المادى.
كورە المادى، اتا جاۋ، شارا بار ما؟
جاراسپايدى ول كەزدى قارالاۋعا.
وشتىك قالدى سانانى مازالاعان،
قايعى قالدى قىستىعىپ سانالاردا.
دەيتۇرعانمەن جاڭاشا ءبىر قۋانىش،
كۇلە كىردى ەسىكتەن جاڭا وتاۋعا.
جىلى سەزىم ۇيالاپ ۋىسىنا،
كەزىككەندەي جاس انا ۇلى سىنعا.
وتىرعاندا بولەنىپ شات كوڭىلگە،
قۇشاعىندا جاس ءسابي، كوزى شىڭدا.
ارعى اۋىلدان اتتانداپ بىرەۋ شاپتى،
– جالعىز ادام كەلەدى قالت-قۇلت ەتىپ،
كورىنبەيدى تۇلعاسى كوز ۇشىندا.
جالعىز ادام كەلەدى كوز ۇشىندا،
جاۋ ما، دوس پا بىلمەدىك ءوزى ءسىرا،
بولمايتۇعىن بولدى عوي تاعى پانا،
جاڭا ومىرگە قىزىققان قونىسى دا.
كوشەرمە ەكەن جانە دە جۇك كوتەرىپ،
جاسار ما ەكەن دايىندىق تۇرىسۋعا.
تارىققان جۇرت قايىپ ءبيدىڭ الدىنا كەلدى.
– شەشىمىن ايت، بي اتا، كەسىم شىعار،
بەكىمىڭدى، ويىڭدى ۇسىنشى ءدال.
– سوعىسۋعا جاساڭدار دايارلىقتى،
ءال قالمادى كولىكتە قىسىم قىلار.
ويران بولىپ جاۋىڭنىڭ قولىندا ءول،
ءيا، بولماسا دۇشپاننىڭ ەسىن شىعار.
ەركىن تىرلىك ەر حالىقق سۇيەنەتىن،
كىم قالايدى قۇلدىقتىڭ كۇيەلەشىن.
قاس باتىرلىق قانىڭدى قىزدىرا ءتۇس،
جۇرەكتەرگە قاس جىگەر ۇيەلەسىن.
تۇگەل مىنا ءتىرى جان قارۋ السىن،
ءيا ءتىرى قالاسىڭ؟ ءيا ولەسىڭ!
شاپقىن كەتتى ارالاپ اۋىل، ءۇيدى،
وتتار قالدى ورنىندا جاعىلۋلى.
قاتىن-قالاش، كەمپىر-شال، بالا-شاعا،
قۇرال ىزدەپ، قول جيىپ سابىلۋلى.
اق جايناماز الدىرىپ القالى توپ،
قۋات تىلەپ تاڭىردەن باسىن ءيدى.
ءبىسىمىللا حي راحمان راقيم.
ءالحامدۋلالاھي راببيل الامين، ءار راحىمان راحيم، ماليكي ياۋميدىن ياكانناعبۋدۋ ۋا ياكان ناستاعين، ىھدينا سيراتال، مۇستاھيم ا سيراتال لازينا انعامتا عالايكۇم عايرۋل ماعدۋ بي الايھيم ۋولازالين. امين.
قۋل قۋاللا قۋاعادى، اللاھۋ ءسامادى، ءلاميالۋدى، ۋولام يۋلادى، ءۇلام ياكۇن لا ھۋكۇفدانن ءاھادى..
جانىن جەلپىپ ارمانمەن شۋاقتى ءۇمىت،
سان ءتۇرلى وي باستاردا تۇر اپتىعىپ.
شاراسىزدىق ءتوزىمىن ورتەسە دە،
كوپكە دەگەن سەنىمىن قۋات قىلىپ.
اللا اتىنا اقتىلەك ارناپ جاتتى،
اقساقالدار، انالار جىلاپ تۇرىپ.
– جاپپار يەم، بىلەمىز قاناتىڭ كەڭ،
ءبىزدى ءوزىڭ ادام عىپ جاراتىپ ەڭ.
نەگە وسىنشا قات-قابات مۇڭ سىيلادىڭ،
باستاۋ العان جالىنى قارا تۇننەن.
تىرلىك مۇنشا سالاتىن اۋىرلىعىن،
قالتىلداعان قۇلدىقتىڭ بالاسىمەم.
قالىڭ قايعى ورتەدى-اۋ جۇرەگىمدى،
بۇل قىرسىق وي قالايشا كۇلە كىردى.
قام-قايعىسىز وتكىزۋ بولمادى عوي،
قۇرىپ قالعىر قىستىققان قۋ ءومىردى.
قارعا-قۇزعىن شۇقىلاپ كارى ءتاندى،
مۇجىر ما ەكەن يت پەن قۇس سۇيەگىمدى.
دارقاندىقپەن جايىلعان كەرەگەسى،
تىنىشتىقتىڭ قايدا ەكەن بەرەكەسى.
كەرەعارلىق نەلىكتەن قارسى الادى،
قىرسىعى جوق جانداردى كەنەت وسى.
ەلگە تىرەك بولاتىن باتىرلاردىڭ،
قالدى ەكەن قاي دالادا ولەكسەسى.
كورەمىسىڭ كوزدەگى جاس-سەلىمدى،
جاقسى كوندەر جانىما جات كورىندى.
وسى جاڭا تىرلىكتى قاناتىڭا ال،
قورعاماساڭ، قورعاما باسقا ءومىردى.
سولارعا ءتان سورلاعان بۇل دالانىڭ،
بىزدەن سوڭعى بيىگى، تاق، سەنىمى.
سالماق سالىپ اۋىر كۇن ناراۋ جۇرتقا،
مالىنسا دا بەيسەبەپ جانار شىققا.
ءمانىن تولىق تۇسىنبەي ءاربىر ءىستىڭ،
جاراسپايدى جول بەرۋ ساراڭدىققا.
كەلە جاتقان مىنا ءبىر حابارشىنىڭ،
جاقسىلىق پا، جولدارى جاماندىق پا؟
قارسى الاتىن ءاردايىم قىرلار اسسا،
كوڭىل شىعى ءبىر ساتكە قۇرعاماس پا؟
نە كورمەگەن كارى ءتان مىنا ومىردە،
ونىداعى كورەرمىز سورعا باسسا.
بەرەكەسىن قاشىرماي بەيبىت ەلدىڭ،
ءيا، ءتاڭىرىم ءبارىن دە وڭعا باستا.
ءسالاۋىن حاۋلا امرا راھىيمين!
ءۇمتازىل ياۋال مۇجريمىن.
بي راحماتيكا ءيا راحام راحيمين. اللاھۋ اكپار.
بارلىق جان ارەكەت جوق، تىنىپ قالعان،
كەك، ىزا انتالايدى قيىقتاردان.
تىمىق جەر، تىمىق اسپان، تىمىق دالا،
قالىپتى تىنىپ تىرلىك، تىنىپ بار ماڭ.
قايىپ بي قوس تىزەسىن ارەڭ جايدى،
جۇگىنىپ وتىرعاننان ۇيىپ قالعان
كۇيىنە قالىڭ ەلدىڭ قارا مىنا،
جيىپتى بار ەرلىكتى جانارىنا.
–“بەرىك بول”، – دەيتىن تىلەك ءۇنسىز عانا،
جۇەكتەردەن جۇرەككە تارالۋدا.
بىرلىگىن سابىلعان ەل ەندى تاپتى،
جەر ۇيىق جەتىسۋدىڭ ارالىندا.
الاۋىز، اقىماقتىق ەسكىرىپتى،
تاستاپتى بەي-بەرەكەت كوپ قىلىقتى.
بىرلىك – دەيتىن ءبىر كۇشتىڭ جەتەگىندە،
قالىڭ ەل ەندى مىنە ەس جيىپتى.
الىپ قاشپا ارماندار ادىرا قاپ،
ءبىر ءۇمىت جەتەلەيدى كوپشىلىكتى.
ءار باستا الۋان قيال ءجۇزىپ ەرەن،
تابىسقان ىنتىماقتىڭ كوزىمەنەن.
سالقىنىن بالعىن جانعا ۇيالاتسا،
قيىن-اق قۋ تىرلىكتىڭ سىزى دەگەن.
قاتارعا قوسىلىپتى قارۋ الىپ،
كەمپىر-شال،بالا-شاعا، قىزىمەنەن.
ويناعان ويدا جالىن، ءجۇز الاۋى،
جاستىقتىڭ كورىنبەيدى مۇز الاڭى.
حابارشى ەل شەتىنە ءىلىنىپتى،
بۇل كەزدە كىم تاعات قىپ تۇرا الادى.
ءيا، ءتاڭىر جاقسىلىق پا، جاماندىق پا؟
ارينە، كەلە جاتقان ءوز ادامى.
بولسا ەكەن دەپ باعى ۇستەم، جولى سيلى،
جاقسى ءۇمىت، تىلەك، شاتتىق قوڭىرسيدى.
قاسىرەتى مە جارالى قاۋىمىمنىڭ،
قاسيەتى مە دالامنىڭ توبىلعىلى.
قايىپ ءبيدىڭ الدىنا كەلدى داعى،
حابارشى تىزە بۇگىپ، قولىن ءسۇيدى.
– ءسۇيىنشى، اقىلگويىم، دانا حالقىم،
قوتەرگەن قاسيەتىن قارا ناردىڭ.
باتىرلارىڭ جەڭىسپەن كەلە جاتىر،
اۋزىن جۇلىپ شيقاندى جارالاردىڭ.
بۇل جولى بار ادامعا ەرلىك ءبىتتى،
تىلەۋى بالالار مەن انالاردىڭ.
كەسكىلەسكەن مايداندا قاراساتتى،
قورلاتپادىق دۇشپانعا “الاش” اتتى.
قايدان بىتكەن كۇش-قۋات كىم بىلەدى،
جابى جىلقىڭ مايداندا الاساتتى.
ءبىرى-ونعا، ونى-جۇزگە توتەپ بەردى،
بۇل نە دەگەن باتىر ەل پاراساتتى.
ويران بولىپ دۇشپانىڭ ويعا قالدى،
جەڭىلىپ، جەتىمسىرەپ سورلاپ ارى.
قورعاپ قالدى قاۋىمىڭ، قاسيەتىن،
قورعاپ قالدى قادىرلى كەڭ دالاڭدى.
تون ىشىندە تىعىلىپ جۇرگەن ۇلىڭ،
جوڭعارلاردىڭ سۇلۋىن ولجالادى.
وركەندى ءومىر قارسى الار وسەر ەلدى،
اۋلاق كەتتى بۇل شاقتىڭ كەسەلدەرى.
جۇرەكتەرىن ءجىبىتىپ شالقار سەزىم،
ۇرپاعىڭنىڭ بۇل كۇندە دەسى ورلەۋلى.
تۋلارىڭنىڭڭ قيىلماي شاشاقتارى،
كەتكەندەر ءبارى امان-ەسەن كەلدى.
اشى كۇننىڭ وتىندە جابىققان كوپ،
سىعالادى ءۇن-ءتۇنسىز جابىقتان كەپ.
قۋاندى ما، بولماسا كوڭىلى بوس پا؟
جىلاپ كەتتى قاريا، تارىققان كوپ.
ءوز ايتارىن قايىپ بي جايىپ سالدى،
حابارشىعا قاراتىپ ايىتقان بوپ:
– راحمەت، ۇرپاعىم، ورەلى ەستىم،
وتىر ەدىم وتىندە كوپ ەلەستىڭ.
استىڭا تاي قاراععىم، قاۋىمىڭا،
تيگىزبەسىن سالقىنىن كۇيەلەش كۇن.
سەندەردىڭ دە ۇلەسىڭڭ ۇستەم،
بىراق،
قاسيەتتىڭ باستاۋى سەن ەمەسسىڭ.
جانارىما نەسىنە ءمۇڭ ىلەمىن،
جاينا، جاينا، جادىرا كۇن-ىرەڭىم.
قارتايعاندا كەرىلىپ كورەتۇعىن،
وسى بولدى قىزىعىم ءتىرى مەنىڭ.
كوك ءبورىسى ارتىنان قالماي جۇرگەن،
جاس سابيدەن ءبىر سىردى ءتۇيىپ ەدىم.
جەرگە تاستاپ كەتپەسسىڭ تىلەگىمدى،
ەڭ الدىمەن ەر جەتىپ، ءبىل ەلىڭدى.
قۇشاعىنا قۋانىش قالىڭ ەلدىڭ،
سەن ومىرگە كەلگەندە، كۇلە كىردى.
سەن، اقىلدى بولماۋعا قۇقىعىڭ جوق،
ءبىر ءتۇرلى اۋەن تەربەپ تۇر جۇرەگىمدى.
وركەندى ءومىر قارسى الار وسەر ەلدى،
ورتا جولدا ويران بوپ كەسەلدەرى.
ءالى سەنىڭ جابىققان قاۋىمىڭنىڭ،
ءالى سەنىڭ اتىڭمەن دەسى ورلەيدى.
قايىپ بي: ازان ايتىپ ايقايلادى،
سەنىڭ اتىڭ:
ەسەنگەلدى، ەسەنگەلدى، ەسەنگەلدى.
مۇزبالاق
جاندى ەلىتىپ دالانىڭ مايدا جەلى،
جاتىر شالقىپ قازاقتىڭ ايماق ەلى.
قازاق جەرى وسىنداي دارقاندىقتىڭ،
وتى سونبەس ومىرلىك مايدانى ەدى.
بۇل جايساڭدىق سوعىستىڭ تىنعان ءساتى،
بەيبىت كۇننىڭ بەرەكەلى جاعدايى ەدى.
قۇلاعان سوڭ جەڭىلىپ جاۋى جاردان،
سابىلىستىڭ ادىرا شاعى قالعان.
ءتۇزۋ تاراپ ءتۇتىنى كەڭىستىككە،
تىنىشتىعىن ءومىردىڭ تاۋىپ العان.
بۇل نە دەگەن كەرەمەت حالىق ەدى،
جان-جاعىنان جاقسىلىق جامىراعان.
قوي قوزىلاپ، ورىستە قۇلىن شاۋىپ،
اۋىل ءۇيدى باسادى قويۋ شاڭىت.
ۇلار-شۋ بوپ ويىن قۋعان بالالارعا،
قاريالار قويادى تىيىم سالىپ.
قينالىسىن ۇمىتىپ وتكەندەگى،
قۋانىشقا مالىنعان ءدۇيىم حالىق.
باق ورناعان نالاعا، سورعا – نەسىپ،
كەشە كۇنگى بالاۋسا ويلار ءوسىپ.
باتىرلارى جاساعان ەرلىكتەردى،
اقىندارى جاتقانى جىرعا قوسىپ.
مۇڭىمەنەن شاتتىعىن سودان تاۋىپ،
بارلىق قاۋىم تىڭدايدى ۇيمەلەسىپ.
جىراۋلاردىڭ اۋەندى تاسىپ ءانى،
باتىرلىقتىڭ باعامىن اسىرادى.
سيقىر سەزىم دەگەن دە قيىن ەكەن،
جوق-اۋ مۇنىڭ، ارينە، جاسىرارى.
قاريالار سوعىستان مەزى بولىپ،
جاس جىگىتتەر سوعىسقا اسىعادى.
سەزىلمەيدى باتقان كۇن، اتقان تاڭى،
جانىن جەلپىپ جاس ءۇمىت، جاقسى ارمانى.
ارمان قۋىپ اۋىلدىڭ بالالارى،
جاباعىسىن جابىۋاپ جاتقاندارى.
“ويىن” دەۋگە مۇنىسىن كەلىسپەيدى،
ەل نامىسىن، تاريحىن ساقتاۋ قامى.
كىم تىلەيدى اۋناۋىن باسقا مۇڭدى،
كىم كيعىسى كەلەدى جاس تالىڭدى.
ءساتتى ساپار تىلەيمىن جولدارىنا،
جاقسى ۇمىتپەن ساپارى باستالىندى.
ءبىر ساتتە مۇنار باسىپ كەتۋى وڭاي،
قىران ۇشىپ وتە الماس اسقارىڭدى.
جۇرەگى اق بولعانمەن ماقتا قارداي،
كىم ءبىلسىن سىن تاعادى اتقا قانداي.
بىلەگىنە سۇيەنىپ جۇرگەندەر بار،
ءوز باسىنىڭ نامىسىن ساقتاي الماي.
جاقسى ازامات بولمايدى كىم كورىنگەن،
كوپشىل ۇعىم كوكەيدە باستاۋ الماي.
قانشا قادىر تاپقانمەن دەس وتكەلى،
جاقسى-اۋ باستان ءار ءتۇرلى ءىس وتكەنى.
بىراق، بىراق وسى ءبىر جاس بۋىنعا،
تۇنىپ جاتقان ءتۇيىنىن وزەكتەگى.
وتكەندەردىڭ مۇراتىن ءتۇسىندىرۋ–
“بورىشىم” – دەپ قايىپ بي ەسەپتەدى.
ەسكە سالىپ وتكەن ەر، وتكەن كۇندى،
جالىنى مول جۇرەكتى سەپتەندىردى.
جاقسى جاندار جەتەلەپ جاس ارماندى،
تۇشى كۇندەر ارينە كەكتەندىردى.
ءبيدىڭ ايتقان ءبىتىمى ءومىر بويى،
ەسەنكەلدى ويىنان كەتپەي ءجۇردى.
– بالام وتكەن تاريحىڭدى بىلەسىڭ بە؟
باباڭ كەتكەن تاپسىرىپ ءجۇر ەسىمدە.
باستان كەشكەن تىرلىكتەن جيىپ-تەرىپ،
تاسقا جازعان تاريحىن، ۇلەسىن دە.
قازاق دەگەن كەڭپەيىل حالىقپىز ءبىز،
بولسىن سەنىڭ، الدىمەن، بۇل ەسىڭدە.
قولعا قونباس بەلگىسىز نەسىپ كەلىپ،
وتكەن كۇنگە تۇسىنبەي وشىكپەلىك.
تىنىس ەتكەن تىرلىكتىڭ ءدام-تۇزىنا،
قارا جەردەي قادىرلى بەسىكتى ەمىپ.
قالاسى بار، عىلىمى، عالىمى بار،
حالىق ەدىك، جۇرمەگەن كوشىپ-قونىپ.
ەل اراسى تازا ەدى قىرقىستان دا،
ءوز زاڭى بار جاعاسىن جىرتىسقانعا.
ەسىرىگى سول كەزدىڭ اقىلدى ەدى،
ءبىلىمدى بوپ جۇرگەننەن بۇل تۇستاردا.
بەرەكەنىڭ قايماعى بۇزىلمايتىن،
ساۋران، سوزاق، تاشكەنت پەنتۇركىستاندا.
تىرلىك ەتۋ، جوق مۇلدە قىسىلىسىپ،
قيالدىڭ دا جاتاتىن قىسىمى ۇشىپ.
وسى ورتادان ءبىلىم اپ قايتا–تۇعىن،
كوڭىلىنە كوپ سااۋلە ءتۇسىرىسىپ.
ءتۇسى، ءتىلى، ۇعىمى بولەك جاندار،
تۇركى ءتىلى ارقىلى ءتۇسىنىسىپ.
شالقىپ، تاسىپ جاتقان سوڭ ويى، اسى،
بەلگىلى عوي اشىلماي وي قالماسى.
سورەلەردە ءتىزىلىپ تۇقراتۇعىن،
بابالاردىڭ بايىرعى قولجازباسى.
دوس ءسۇيىنىپ جاتاتىن، شىندىعىندا،
قىزعانىسىپ قالاتىن سورلاپ قاسى.
جۇزدەرىنەن كورىنىپ نۇر، جىلۋى،
سول كەزدەردىڭ قۇلاقتا تۇر ءدۇبىرى.
ويلا بالام، ارينە، ءوز كەزىندە،
جاۋدىڭ ساعى اقىلمەن سىندىرىلدى.
مىنە، سونداي وركەندى ەل بولماسا،
مۇمكىن بە ەدى بىزدەي ۇرپاق تۋدىرۋى.
سول كۇندەرگە قالايشا سەڭ جۇرگەن-ءدى،
ىزدەپ قازىر تاپپايسىڭ ەلدى، ىرگەڭدى،
وسى ەلدىڭ كەلەشەك باقىتى ءۇشىن،
سەن بىلۋگە ءتيىسسىڭ، مەن بىلگەندى.
مەن دە سەنشە ءبىر كەزدە سەنبەگەنمىن،
بىراق، ءومىر شىندىعى سەندىرگەندى.
تۇرماعان سوڭ باسىلىپ كوزگە مۇلدەم،
ءومىر شىركىن وتەدى وزگەرۋمەن.
مەن، مىنانى ءتۇسىندىم كورە ءجۇرىپ،
قاتپار-قاتپار تاريحتىڭ كەزدەرىنەن.
قاسىرەتكە وراندى قازاق جەرى،
سوعىس قۇمار جوڭعاردىڭ ءوز قولىمەن.
جات جانداردا بولمادى جاناشۋ دا،
قانعا بوكتى قالا دا، دالاسى دا.
نەبىر دانا ابىزدار ءولىم قۇشتى،
ۇركىن- قورقىن، قاشقىننىڭ اراسىندا.
وڭايلىقپەن ورنىنا كەلمەيت تۇىن،
ويراندادى عىلىمدى الاسۇرا.
شاڭعا بولەپ ارايلى اپپاق تاڭدى،
كەڭ دالادا قاسىرەت قاپتاپ قالدى.
بەيبىت جاتقان عىلىمنىڭ كەنىشتەرىن،
باسىن كەسىپ داڭعويلار جاقسى اتتاندى.
بار بايلىقتان ايرىلعان قايران حالقىڭ،
قانىن عانا ايتەۋىر ساقتاپ قالدى.
جاقسى جاندى جاماندىق ويلاماعان،
قالاي عانا ولىمگە قيادى ادام.
– پاتشاسى، باتىرى جوق پا؟– ەدى دەپ،
شاقشا باستا شادىر وي تۇر-اۋ بالام.
حالىق ەدىك ول كەزدە، بىلەككە ەمەس،
باتىرلىعى باسىنا ۇيالاعان.
وسى كۇندەر قايعىعا قاقتاۋىمەن،
ءتۇسىندىرىپ بارلىعىن جاتقانىمەن.
وتانسسيگىش ۇلاندار كوپ تۋىلعان،
تالانتى تالاسقان اسقارىڭمەن.
سونىڭ ءبىرى، ەلىم دەپ ەڭىرەپ وتكەن،
باتىر باباڭ كۇشلىكتى ايتقانىم ءجون.
قالاي ءوتتى بىلمەيمىن بالا كۇنى،
جاقسىلىققا بولماپتى الالىعى.
حان شىڭعىسپەن تۇرعاندا بەلدەسە الماي،
دۇنيەنىڭ سول كەزگى بار الىبى.
جيىرما ءبىر جىل سوعىسقان تابان تىرەپ،
كۇشلىك اتتى نايماننىڭ قارا ۇلى.
بولسا داعى بويىندا كوپ ارمانى،
ونىڭ ايتقان اقىلىن كوپ المادى.
ارتتان ەرگەن ازىراق تىلەۋلەسى،
شىڭعىس حانعا توسقاۋىل بولا المادى.
ال شىڭعىستىڭ ەڭ اۋىر وكىنىشى،
كۇشلىك حاننىڭ جىگەرىن جەڭە المادى.
قارت تاريح وتكەندى از الالايدى،
ونى اقىل يەسى باعالايدى.
جەڭىلدى دەپ بىرەۋدى جەرگە كومىپ،
جەڭۋشىنى ۇلىعا بالامايدى.
ءوزىم دەگەن ادامدار ءومىر بويى،
وزىنەن ارتقان جاندى قالامايدى.
تابان تىرەر تىرلىكتىڭ سەنەگىنە،
تۇعىرى جوق كۇندەردىڭ كەرەگى نە؟
وكىنىش پە، جوق الدە قۋانىش پا،
وي جاتادى كوڭىلدىڭ تەرەڭىندە.
جاقىندارىن شاقىرىپ ۇلى قاھان،
قالدىرىپتى وسيەت ولەرىندە:
– قايران كۇندەر قىزىعى تارقاماعان،
قادىرىڭدى بىلمەيدى-اۋ اڭسار ادام.
مەنىڭ جەكە باسىمنىڭ مۇراتىنان،
باس كوتەردى حالىقتار قانشالاعان.
قۇر سۇلدەرى قۋاتسىز جاتىر دەنە،
قاھارىنان سەسكەنگەن قانشاما ادام.
جاۋىم مەنىڭ كوپ بولدى دوسىمنان دا،
جۇرەگىمە “جاۋلىق قان” قوسىلعان با؟
جاۋىزدىقتى ءومىردىڭ ءوزى ۇيرەتتى،
ونىمەنەن ويتپەسە قوشىم قانشا.
“ءوزىم بيلىك ايتۋىم دۇرىس”– دەدىم،
بىرەۋلەرگە تەلمىرىپ وتىرعانشا.
ورىندالدى سان ءتۇرلى ماقساتتارىم،
سەندەرگە ايتىپ كەلمەيدى جاقسى اتتانعىم.
وركەۋدەنىڭ تالايىن باس ءيدىردىم،
ءوز كەۋدەمدى ەشكىمگە تاپتاتپادىم.
بىراق كۇشلىك ءومىرى باس يمەدى،
سوعان عانا شاپپادى تاس قاقپانىم.
ءاي، كۇشلىك-اي، كۇشلىك-اي قاسىم دەپ ەم،
باتىر بولدىڭ تۋىلىپ جات ىرگەدەن.
ماڭگى وكىنىش ارقالاپ كەتەر بولدىم،
سىيلاي الماي اتاۋ كەرە اسىڭمەنەن.
مۇمكىن ەمەس ەكەن-اۋ، مۇمكىن ەمەس،
بۇيرىعىنان ءتاڭىردىڭ اسۋ دەگەن.
قايران عۇمىر نە دەگەن قىراعى ەدى،
جاتىر ءولىم دەنەمدى ۋلاپ ەندى.
بالالارى باتىر بوپ، قارتى دانا،
مالعا تولىپ مايىسىپ قيا بەلى.
قانشا جاۋىم وسسە دە وركەن جايىپ،
كۇشلىك ءتىرى قالماسا بولار ەدى.
ققيىن ەكەن جانىڭدا كۇيىك كەتسە،
قولداۋ بەرىپ قادىرى بيىك كوكشە.
كەكپەن تۋىپ كەيىنگى ۇرپاقتارى،
مۇنىڭ وسى مۇراتى ءسىڭىپ كەتسە.
تىلگىلەيدى-اۋ وردامنىڭ تۋىرلىعىن،
جاسانىپ كەپ ءبىر كۇنى ءتيىپ كەتسە.
سىرىن ۇعىپ تاريحتىڭ ورمەكتەلگەن،
باسىن قوسىپ قاۋىمى بولشەكتەلگەن.
باس سۇيەگىمە ىشپەسىن شاراپ قۇيىپ،
جۇرەگىمدى سول جاندار ورتەپ كەلگەن.
جاسىرىڭدار قۇپيا، شىعادى ويران،
قابىرىمدى باسقاعا كورسەتكەننەن.
قايعى كۇندە تورلاماس سەزىمىڭدى،
باتىر ەتەر قاسىرەت ەز ۇلىڭدى.
…تاعى ايتارى كوپ ەدى ءالى قۇرىپ،
شىڭعىس قاعان وسىلاي كوزىن ءىلدى.
بالام، تۋعان دالاڭنىڭ تاريحى كوپ،
جىگەرىڭدى وسىلاي جانيدى كەپ.
ءار ءداۋىردىڭ وزىندىك سيپاتى بار،
جاتپاسا دا دارحاندىق ءار ۇيدە ۋدەپ.
قۇر جەلىكپەن بارىنە كوز جۇگىرتپەي،
ءار نارسەنىڭ نەگىزىن ءبىلۋ كەرەك.
كورىنەدى جۇزىڭدە وكپەلى دەم،
ءىس بىتپەيدى وتكەنگە كەكتەنۋمەن.
اقىل ءنارىن تاتيدى ۇلگى ەتۋگە،
قاتىگەز بوپ تەمۋچين وتكەنىمەن.
كۇشلىكتىڭ دە مۇقالماس مۇراتى بار،
قولى جەتپەي جەڭىسكە كەتكەنىمەن.
ار-نامىسىن پارىقتاپ ىستەتپەگەن،
بەرىلەدى قيالعا پىسپەكتەلگەن.
ءيا، ءتاڭىرىم قاشاندا اۋلاق قىلسىن،
ساناسىنىڭ نارىنەن كۇش كەتكەننەن.
ەكەۋنىڭ دە وزىندىك ءرولى بار،
ىڭعايىنا كەلتىرىپ ىستەتكەن ءجون.
قۇر ەلەسكە ءماز بولساڭ كۇش اربايتىن،
ەل الدىنا ارينە تۇسە المايسىڭ.
ءبىرىن قالاپ، بىرەۋىن شەتكە قاقساڭ،
بالام اقىل نارىنەن جۇتاڭدايسىڭ.
شىڭعىس حانداي بولۋدى ارمانداماي،
كۇشلىك بولىپ ۇلكەن ءىس ەتە المايسىڭ.
وي الماساڭ ولاردىڭ تۇيگەنىنشە،
كۇن كەشپەسەڭ ولاردىڭ كۇندەرىنشە.
جاۋىز كورىپ اقىلىن باعالاماي،
بيىك مۇقرات جانىڭا مۇڭ كورىنسە.
كەمتارلىعىڭ – جاراسىپ جۇرە الماسا،
اقىلىڭ مەن مۇراتىڭ بىرگە مۇلدە.
قازىر سەنىڭ ەلىڭنىڭ ءورىسى تار،
باسىلماعان اۋماقتىڭ كەرىسى بار.
ءالى سەنىڭ الدىڭدا بولاشاقتىڭ،
ورىنداۋعا ءتيىستى بورىشى بار.
سوندىقتان دا بەرىلمەي بالالىققا،
دانالىقتىڭ ويلامدى ءورىسىن ال.
تاققىم مەنىڭ كەلمەيدى جاقسىعا ءمىن،
وزىڭە ءتان جەك كورۋ، جاقتىرارىڭ.
جاتسام-تۇرسام تىلەگىم جاراتقانعا،
ماڭگى وشپەسىن دەپ كەلەم باق-شىراعىڭ.
بۇل شىندىقتى قاي قىرمەن قابىلداۋدى،
تالعامىڭنىڭ سىنىنا تاپسىرامىن.
تۇرماسا دا ۇستەم كەپ ماڭگى دەسى،
بارىنەن دە قيىنى ار كۇرەسى.
تاۋسىلمايدى ومىردەن تەرە بەرسەڭ،
بۇل تىرلىكتىڭ ارينە ماڭگى ۇلەسى.
ەسەنكەلدى ءدارىس الار ۇلگى بولدى،
قاريانىڭ سان قيلى اڭگىمەسى.
وتكەندەردىڭ ورەلى تەربەپ دەمى،
ويلارىنا ورىنسىز سەڭ كەتپەدى.
بەرەكەنى بۇلدىرگەن ادامدارعا،
جاعىمپازدىق، جاقىندىق كورسەتپەدى.
السىزدەردىڭ جۇرەگىن اشى مۇڭنىڭ،
ازابىمەن قىجىرتقى ورتەتپەدى.
اقىل تاپتى اۋىلى اپتىققاندا،
جالىن بولىپ لاۋلادى جات شىقتارعا.
جىگەر بەردى كوك ءبورى – ءوز كيەسى،
ءتۇرلى جولمەن قۇرىلعان قاستىقتاردا.
وبىل قىزىل سيىرى وي بەرەدى،
اۋىر ويدىڭ زارىنە باستىققاندا.
شارلاپ كەتتى اتاعى كەڭ دالانى،
بايلىققا، جوقتىققا دا تەڭ قارادى.
مالدى، اۋقاتتى ادامدى جاقىن ساناپ،
جۇتاڭ تىرلىك ادامدى قورلامادى.
تۇسىنىگىن ءوزىنىڭ تىرەك ەتپەي،
پىكىرىنەن باسقانىڭ وي قارادى.
تاتا ءجۇرىپ كۇندەردى ازاپ-اشى،
دەي المايمىن مۇراتتان جازا باستى.
ەسكەرۋسىز ەل-جۇرتى تاستامادى،
كوپتىڭ قامىن جەپ جۇرگەن ازاماتتى.
قۇداينازار شاڭىراعىن قايتا تىكتەپ،
باسىنا ءۇي، باۋىرىنا قازان استى.
كەلىن كەلدى
تويىن شەشە شاتتىقتان جارىلارداي،
ارى-بەرى شاۋىپ ءجۇر جانى قالماي.
كورىنبەيدى الاۋلى كۇننىڭ كوزى،
كەتكەن ەدى ۇزارىپ تاڭى قالاي.
ۇاق، ۇزاق قارايلاپ شىعىس جاققا،
وي قۋالاپ كەتەدى ارى قاراي.
ەسكە ورالىپ ءبىر كەزگى اپتىققان كۇن،
مۇڭ ىزدەيدى ىشىنەن شاتتىقتاردىڭ.
ەسكە الادى ءبىر كەزگى وكىنىش پەن،
اۋىر-اۋىر ويلارعا باستىققانىن.
مۇمكىن ەمەس قۋانىش، جۇبانىشتى،
ەكى قولعا ۇستاۋىڭ تاس قىپ ءبارىن.
“اقتابان شۇبىرىندى” قيىن كۇندەر،
دۇرىستاپ باسقارا الدى كۇيىن كىمدەر.
كەكتەنۋدىڭ جۇرەككە ءنارىن سەۋىپ،
قاسىرەتكە جاناردى جۋىندىردى ەل.
توزىپ كەتتى اتتاردىڭ تۇياعىمەن،
اقتارا الماس ەشكىمگە سىرىن مۇڭ جەر.
ەل مەن جۇقرتتا سابىر مەن ەس قالمادى،
تالايلاردىڭ وتى مەن ءوشتى ارمانى.
تۋ ولكەدە شاشىلىپ سۇيەك-ساياق،
ادامى جوق اڭىراپ وتتار قالدى.
زۇلماتى كوپ، اۋىرلاۋ جىلدار ەدى،
قازاقتىڭ قۇتى قاشىپ، وشكەن باعى.
بالا – اكەدەن ايىرىلىپ، اعا – ىنىدەن،
جەسىر قالدى ايەلدەر سابيىمەن.
كۇلكى ۇيرىلگەن كوزىنەن قۋانىشتى،
تابا المايسىڭ قازاقتىڭ ءار ۇيىنەن.
كەڭ دالادا قاسىرەت ءۇنى قالدى،
بىزگە جەتكەن انانىڭ الديىمەن.
قان مايداندا باتىردىڭ كۇشى ۋلاندى،
كەڭ دالادا جاعىلماي وتىڭ قالدى.
كىم مۇسىركەپ ومىردە ەسكەرەدى،
قىرىستىعى سورىنا قوسىلعاندى.
تويىن شەشە ايىرىلىپ جۇبايىنان،
انە، ول دا، ءۇش ۇلىمەن جەسىر قالدى.
تارتىپ تالاي كۇندەردىڭ قيىندىعىن،
بەبەۋلەتىپ شەر كەۋدە مۇڭىن – جىرىن.
ۇلى تاۋدى ساعالاپ كوپ جىل ءجۇردى،
ازىپ-توزعان كووڭىلمەن جىرىم-جىرىم.
سول كۇندەردىڭ ءدال قازىر ءبىرى دە جوق،
قارسى الىپ تۇر قۋانىش جىرىن بۇگىن.
ۇزاق – ۇزاق قارايدى الىستارعا،
ساعىنىش بار كەۋدەدە تانىس ماڭعا.
كورىنبەيدى شوعىرى قۋانىشتىڭ،
قۇرىپ قالعىر قىزىق كۇن قارىسقان با؟
جانى جۇدەپ، جۇرەگى سان اۋىردى،
وزەكتى ورتەر وكىنىش، نامىستان دا.
باستان اۋناپ ءبىر كەزگى قىسىم كەتتى،
اۋلاق قۋدى بولجاۋسىز قىسىر كەكتى.
ءتىرى جانعا تىرشىلىك ورتاق، بىراق،
شەشۋ قيىن ىشتەگى تۇيىنشەكتى.
تويىن انا ارمانى ورىندالىپ،
بۇگىن كەلىن وتاۋعا تۇسىرمەكشى.
جىلى كۇيگە بولەيتىن كوڭىلدەردى،
جەتكىزەتىن بيىككە ءومىرلى ەلدى.
تالعاۋى دا،تالعامى بار تىرلىكتە،
قارسى المايدى جاقسى ءۇمىت كورىنگەندى.
كوكتوبەدەن كوپ ءنوپىر بەرى اۋنادى،
– كەلىن كەلدى، كورىمدىك، كەلىن كەلدى.
كەلىن كەلدى، جارشىسى جاڭا ءومىردىڭ،
كەلىن كەلدى، جاس قاۋىم جاڭا قۇربىڭ.
كەلىن كەلدى، تاماشا بولاشاقتىڭڭ،
اناسى تۇلىمدى قىز، كەكىلدى ۇلدىڭ.
وشاعىڭدى ەندى ەشكىم تاپتاپ ءوتىپ،
سوندىرە الماس ەشقاشان وتىڭدى مۇڭ.
كەلىن كەلدى، جاقسى ويعا مالىندى كوپ،
كەلە جاتىر كەرىلىپ ءسانىن تۇزەپ.
اقتىلەكپەن انالار شاشۋ شاشتى،
جاس كەلىنگە ءومىردىڭ ءسانىن تىلەپ.
تاڭىرگە اتاپ وشاققا ماي قۇيىلدى،
جۇرسە ەكەن دەپ جاقسى كۇن ارىن جەبەپ.
كەلىن كەلدى، شاتتاندى قۇسالى ادام،
كورىنبەيدى جايسىز وي قىسى انادان.
دۇرىستىقپەن جيىپ-تەر تىرلىك دەمىن،
تۇرمىس دەيتىن وسى ءبىر نىسانادان.
اقجول تىلەپ جاڭاشا قادامىنا،
اقبوز جايىپ اتتاتتى بوساعادان.
كەلىن كەلدى، قازاقى مول مۇراسىن،
بويعا جيىپ، ادالدىق ار-قۋاتىن.
ەسكە ساقتاپ حالىقتىڭ ادەپ-سىيىن،
الدىدا ءالى تالاي جول قۋاسىڭ.
جاس اقىننىڭ شىعانداپ داۋىستارى،
بەتىن اشتى ۇكىلەپ دومبىراسىن.
كەلىن كەلدى كورىڭىز،
كورىمدىگىن بەرىڭىز.
الا-قۇلا دەمەڭىز،
اتىن ايتىپ بەرىڭىز.
ايت كەلىن-اۋ، ايت كەلىن،
اتىڭنىڭ باسىن تارت كەلىن.
ساۋىسقاننان ساق كەلىن،
جۇمىرتقادان اق كەلىن،
كەلىن كەلدى دەگەندە،
جۇرت جيىلار شاشۋعا،
دايىندالىپ ءبىز كەلدىك،
كەلىننىڭ بەتىن اشۋعا. كوپشىلىككە ءبىر سالەم!
قاسيەتىن قازاقتىڭ مۇرا قىلىپ،
جۇرسەڭ كەلىن، كۇن سايىن تۋادى ءۇمىت.
قانداي ويمەن سۋسىنداۋ ءوز تالعامىڭ،
اقىل ءنارى الدىڭدا تۇر اعىلىپ.
ەڭ الدىمەن ادامدىق اردى ءبىلىپ،
تاۋسىلمايتىن ءومىردىڭ شۋاعىن ۇق.
سىيلاي بىلسەڭ اتا سالت، جاس ارمانىن،
تورلامايدى ويىڭدى قاشاندا مۇڭ.
اق سامايلى انانىڭ جولىن قۋىپ،
تالىمىنەن ءومىردىڭ باس الماعىن.
تىرشىلىكتىڭ تاڭداۋلى جولىن ۇيرەن،
كەشە ءجۇىپ تىرشىلىك قىساڭدارىن.
شاتتىعى بول ورەلى، وركەندى ەلدىڭ،
كوركى بول ارينە كورگەندەردىڭ.
ىزگى، دانا، اقىلدى ۇرپاقتى بول،
سۇيەنىشى بولاتىن ەل مەن جەردىڭ.
جەكە باستىڭ باقىتىن كۇيىتتەمەي،
قولدا باردى قاشاندا كوپپەن بولگىن.
كوتەرىلىپ كوڭىلدىڭ كوپ تالعامى،
كەڭ دالاعا شاشىراپ جاتتى ارمانى.
جات پيعىلدىڭ سالقىنىن كورە المايسىڭ،
كوپ كوزىنەن وسى ءبىر شاقتارداعى.
اقسارباس قوي اتالىپ، باتا تىلەپ،
اينالادا جالىنداپ وتتار جاندى.
ءيا، ءامين، بيسسيميللا،اعزۋ بيللا،
ەلگە قۋات، جەرگە ءنار تامىزۋدا.
نەتكەن دانا اقىل بۇل، كوپ تىلەگىن،
ءبىر تارىنىڭ سيعىزعان قاۋىزىنا.
كوپ تىلەكتىڭ شاشۋى شاشىلاتىن،
قايىپ ءبيدىڭ قارادى ەل اۋىزىنا:
– قالىڭ ەلىم، بارەكەلدى، بارەكەلدى،
باقىتتى ءوتسىن، – دەپ تىلە بۇل ەكەۋى.
ازاماتىڭ وسىلاي وتاۋ تىگىپ،
اسىل جاندى وزىنە جار ەتەدى.
وركەندى بوپ ءومىرى شالقىپ، تاسىپ،
ۇرپاقتارى ۇلى بوپ ءالى وسەدى.
قۇبىلاعا قول جايىپ، بۇگىلىڭدەر،
مىناۋ دارقان حالىقتىڭ بۇگىنىن كور.
وسى اپپاق پەيىلدى بۇزىپ، شاشپاي،
بەرەكەنىڭ نۇرى بوپ سەبىلىڭدەر.
ءيا، جاراتقان بۇل ەكى ۇرپاعىڭا،
ۇلاعاتتى بابانىڭ ءومىرىن بەر.
جاۋقازىنداي قىرداعى جايقالىڭدار،
جاۋلاماسىن جاناردى قايعى-مۇڭدار.
ابدىراعان جۇرەكتى ورنىقتىرىپ،
اقىل بەرىپ قولىنا قايتارىڭدار.
ەسەنكەلدى جانىما جاقىن كەلشى،
ەل الدىندا وزىڭە ايتارىم بار.
– بالام:
جۇرتىڭ بۇگىن شاتتىققا شومىلعان كۇن،
وتاۋ دەگەن ورتادان ورىن الدىڭ.
بىزدەرگە دە وتكەندەر تابىس ەتكەن،
تىزگىنىڭدى ەندى سەن قولىڭا الدىڭ.
ۇرپاعىنا ارۋاق تا قورعان بولار،
اتا سالتىن ايالاپ قورىعاننىڭ.
بۇگىنگى كۇن وزگەشە وزگە كۇننەن،
نۇر وينايدى بارلىق ەل كوزدەرىنەن.
جۇرگەن كەزدە جوڭعاردىڭ تەپكىسىندە،
باقىتىنا وسى ەلدىڭ سەن تۋىپ ەڭ.
تىڭ ءۇمىتتىڭ ۇشقىنىن سەنەن كورىپ،
كىندىگىڭدى كەسىپ ەم ءوز قولىممەن.
ەل باسىنا سوقپادى قانشا داۋىل،
ءىز-دەرەكسىز جوعالدى قانشاما اۋىل.
ۇركىن-قورقىن كۇندەردىڭ قاسىرەتى،
انىق جاعداي ارينە بارشاڭا بۇل.
سىناعى مول كۇندەردىڭ كىناسىنەن،
الىس كەتتىڭ ەلىڭنەن قانشاما جىل.
ول كەزدەرگە تاعامىن نەسىنە ءمىن،
ونى مۇلدە ويىڭنان ءوشىر ەلىم.
سول ءبىر شاقتى كەلمەيدى كىنالاعىم،
بەرەكەسىز تىرلىككە وشىگەمىن.
سارى ءۇيسىننىڭ ەلىنەن سەنى تاۋىپ،
ۇيىرىڭە اكەلىپ قوسىپ ەدىم.
ويلارىڭنان ءۇمىتتىڭ شاڭىن كوردىم،
مىنەزىڭنەن ەرلىكتىڭ ءسانىن كوردىم.
سوزدەرىڭنەن دانالىق ءارىن كوردىم،
كوزدەرىڭنەن وشپەيتىن جالىن كوردىم.
ءيا، سولاي وزىڭە سەنگەندىكتەن،
وزىمدە بار اقىلدىڭ ءبارىن بەردىم.
كورسەتپەدىڭ مىنەزدىڭ جات قىلاڭىن،
تاعا الاسىڭ قالايشا جاقسىعا ءمىن..
ءوزىڭدى ەمەس، ويلايسىڭ كوپتىڭ قامىن،
سەنىڭ وسى ءىسىڭدى جاقتىرامىن.
بويدان قايرات، سانادان اقىل تايدى،
ەندى ساعان كوپ مىندەت تاپسىرامىن.
جايىن ويلار وسىناۋ تەكتى اۋىلدىڭ،
ساعان بەرەر ساۋعا بار، توقتا ۇلىم.
ەر قاپتاعاي باتىردان بىزگە جەتكەن،
مىناۋ باتىر باباڭنىڭ بەس قارۋىن.
امان-ەسەن تاپسىردىم، ءوز قولىڭا ال،
ءبىر ۇشقىنىن بابالار وتتارىنىڭ.
كول سەكىلدى تولقىعان حالىق دەگەن،
قاراعان ءجون بارىنە پارىقپەنەن.
تاستايسىڭ با ەلىڭدى قاراڭعىعا،
باستايسىڭ با جولى اشىق جارىقپەنەن.
قىزايلاردىڭ كوك تۋىن ونى دا ال،
قىزاي اناڭ قولىمەن ادىپتەگەن.
سان ايقاستىڭ كەشىرىپ سارپالداڭىن،
ءالى ەسىمدە تالايعا جار سالعانىم.
سوندا كوك تۋ قولىمدا جەلكەن جايىپ،
تالاي جاۋدىڭ مەسەلىن قايتارعانمىن.
قيىلماسىن شاشاعى ەشقاشاندا،
ارۋاقتار دا كورمەسىن شايقالعانىن.
سان وتكەرىپ تايتالاس، كوشكىن، شاڭدى،
مەنىڭ جۇرەك ەتتەرىم كوپ سىزدادى.
ەندى ساعان تاپسىرام ەرىتۋدى،
جانارلارعا بايلانعان كوپ مۇزداردى.
جورىقتاردا جانىڭا جولداس بولسىن،
بايلاپ قويدىم كەرمەگە كوك تۇلپاردى.
وركەندەيدى جاقسى ويلار اڭعارى بار،
ورتاقتاسسا ادامنىڭ تالعامى ءدال.
“كوكتەي كەڭ بول” دەيتتۇىن بابالاردىڭ،
كوپ كوڭىلمەن تابىسقان ارمانى بار.
قىزاي اناڭ جول سالعان ۇلى كوشتىڭ،
كوكتەن قۋات ىزدەگەن جاعدايى بار.
ماڭگى جانسىن جانىڭدا اسىل وتتار،
بابالاردىڭ مۇراتىن جاسى جوقتار.
ءبىز ءبىر ءومىر قۇرعاتىپ كەتە الماعان،
بارلىق كوزدە مۇڭ، قايعى، قاسىرەت بار.
جات ەلدەرگە تاپتاتپا بۇل مۇرانى،
بۇعان سىڭگەن ارۋاقتىق قاسيەت بار.
سانادا وي، جاندا وت تالاسۋدا،
ويىن ەمەس بۇل مىندەت راسىندا.
ءبىر ۇلتتىڭ نامىسى بۇعىپ جاتىر،
وسى جانسىز زاتتاردىڭ اراسىندا.
ەسەنكەلدى قارادى اۋىر ويمەن،
سىڭسىپ جاتقان نۋلى ولكە، دالا، شىڭعا.
قابىلدايتىن حالىقتىڭ تەكتى ۇلدارى،
جاقسى تىلەك ايتىلدى تەك سىندارلى.
قۇنىن جويماس بابالار ءداستۇرى بۇل،
تۇسىنەتىن ادامعا كوپتىڭ قامى.
قالىڭ ەلگە جاس كەلىن سالەم جاساپ،
ەسەنكەلدى بەس قارۋ، كوك تۋدى الدى.
قالاي باستاۋ ەركىڭدە وسەر ەلدى،
قورعان بولۋ مىندەتى كوسەم جەردى.
قالىڭ قاۋىم قارسى الىپ جاس جۇپتاردى،
جاقسى تىلەك، شاتتىقتىڭ وتى ۇرلەندى.
– ابىلاي، ابىلاي، ابىلاي،
– ەسەنگەلدى، ەسەنگەلدى، ەسەنگەلدى.
قاجەت انداس
Q-Andas اقپارات
