تانىمى ەرەن، تاعىلىمدى حالىقتىڭ،
قۇپياسىن ومىرىمدە سان ۇقتىم.
ايتىلماعان اقيقاتتار كوپ ءالى،
قاتپارىندا قالىپ قالعان تاريحتىڭ.
سونى اشام دەپ قانشا كىتاپ اقتارىپ،
جۇرەك جۇدەپ، تابان توزىپ تالىقتىم.
ەل ارالاپ، ويدىڭ كەزىپ اسپانىن،
ءبىرىن تاپتىم، ەندى ءبىرىن تاپپادىم.
كەپ تۇرعان جوق قۇرعاق ءسوزدى ساپىرىپ،
ءبىرىن سوگىپ، ەندى ءبىرىن ماقتاعىم.
جەتسىن دەدىم قالپىن بۇزباي بۇگىنگە،
ەلدى ۇيىتقان اتالى ءسوز، اسقاق ءۇن.
قوعالى بەل، قوپا قامىس جاسىرعان،
بۇلان كۇندەر ءوتتى تالاي باسىڭنان.
نامىسىڭدى تالاي جىقتىڭ امالسىز،
ەرلىكپەنەن جاتتىڭ قۇتىن قاشىرعان.
شاڭ قاپتىردى شاراسىزدىق سان مارتە،
جارالساڭ دا الەمدە جوق اسىلدان.
بۇل دالادان قۋىپ شىعىپ جوڭعاردى،
ەل بولام دەپ جاتقانىڭدا ورماندى.
ءبىر بۇيىردەن كەلىپ تيگەن اق پاتشا،
تارتىپ الىپ جاتتى ادال ولجاڭدى.
ەتەك-جەڭىن ەندى تۇيگەن جاتاق ەل،
المان-سالىق تولەۋمەنەن سورلاندى.
ءوز باسىنا قورعان بولماي ءوز ەلى،
وكىنىشپەن ورتەنىپ جان، وزەگى.
بىلەكتىلەر جۇرت اراسىن ءىرىتىپ،
ءتۇرلى ايلامەن ەلدى الداپ كەزەبى.
ازىپ-توزىپ تارباعاتاي باۋرىنا،
قىزاي ەلى جاڭا كەلگەن كەز ەدى.
جۇتاڭ ەلگە جان تاپتىرماي قىس قاقپان،
جاتساداعى توزە ءبىلدى شىقپاس جان.
قىسىم جاساپ اياگوزدىڭ ورىسى،
قىتايى مەن قالماقتارى ءۇش جاقتان.
باتىرلارى ىشقۇسا بوپ تۇنشىقتى،
تالاي جاۋدى ەرلىگىمەن ىقتاتقان.
وسىنداي ءبىر قيىن كەزدە كۇي قاشقان،
شاپقىن كەلدى بۇكىل ەلدى شۋلاتقان.
المان-سالىق جيناۋ ءۇشىن ارنايى،
جامەنكە ءوزى كەلە جاتىر ءتىس قاققان.
بىلمەيتۇعىن اياۋشىلىق دەگەندى،
ادام ەدى جۇرەگىنە مۇز قاتقان.
قوشەمەتپەن كۇتىپ الىپ بولىستى،
ءۇي تىگىلسىن، ازىرلەڭدەر سويىستى.
دايىنداڭدار تاي-تۇياق پەن جامبىنى،
ريزا ەتۋ ءۇشىن وياز ورىستى، –
دەپ شاپقىنشى جۇتاڭ ەلدى ۇركىتىپ،
جارلىق شاشىپ، ءوز جايىنا ويىستى.
جامەنكە دە ادام ەلى ورىسشىل،
بولعانىمەن ءورىسى مەن قونىس ءبىر.
قارامايتىن جاعدايىنا جارلىنىڭ،
قارسىلاسسا كەتۋشى ەدى جاعىپ كىر.
تالاي ەلدى قان قاقساتقان شونجارىڭ،
ەندى كەلىپ ەلگە قىسىم سالىپ تۇر.
ءومىر دەگەن وسى ەكەن عوي وتپەلى،
ونسىز دا ءوزى ورىستارعا وكپەلى.
تاي-تۇياق پەن جامبى دەگەن اسىل زات،
قايدان بولسىن جاتاق ەلدە كوشپەلى.
المان-سالىق تولەۋدەن دە باس تارتىپ،
قول قۋسىرىپ، قوشەمەت تە ەتپەدى.
ال جامەنكە بۇنى قاتە ۇعىنىپ،
ىزا بۋىپ، قوس بىلەگىن ءتۇرىنىپ.
بايەكەنى شاقىرتىپ اپ الدىنا،
كورسەتپەك بوپ وزىنشە ءبىر ىرىلىك.
شىڭعىستاۋعا شابارمانىن جولعا ساپ،
ارىز جازدى قۇنانبايعا جۇگىنىپ.
ايداپ سالىپ جەتىم مەنەن جەسىردى،
ءىس قىلدى دەپ اق پاتشاعا كەسىرلى.
ەلدى ىرىتكەن باس بۇزار عىپ كورسەتىپ،
جوقتان بار عىپ ايىپ تاعىپ نە ءتۇرلى.
بايەكەنىڭ قىلمىس ارتىپ موينىنا،
يتجەككەنگە ايداتۋىن ءوتىندى.
اعا سۇلتان تانىسقان سوڭ ىسپەنەن،
شەشىلمەسىن ءبىلدى ونىڭ كۇشپەنەن.
داۋ قوزداسا ەل اراسى ءبۇلىنىپ،
قيىن جاعداي ورىن الار كۇتپەگەن.
بۇل شارۋانى جاس ابايعا تاپسىردى،
ۇلكەن داۋعا ءالى كۇنگە تۇسپەگەن.
اتتاندىرىپ ۇلى جولعا جاس ۇلىن،
اعا سۇلتان ايتتى بىلاي اقىلىن:
ون ەكى جاس قوستىم سەنىڭ قاسىڭا،
اقىلشىڭ دا، جولداسىڭ دا، پاقىرىڭ.
ەگەرلىكتى ەپتى اقىلمەن شەشىپ قايت،
كۇيزەلگەن ەل سەنىڭ قانداس، جاقىنىڭ.
ۇلكەنمەنەن بەت جىرتىسىپ ۇرىسپا،
بەزبۇيرەكپەن ءسوز تالاسىپ جۇلىسپا.
ءسوزىن تىڭدا الدىمەنەن جارلىنىڭ،
ونسىز دا جۇرت جەلىنىپ ءجۇر ورىسقا.
ابايلا ۇلىم، مەن بىلەتىن جامەنكە،
ايتقانىنان ءبىر قايتپايدى قىرىسسا.
جاقسى حابار ەستىرتەرسىڭ لايىم،
كۇندە ساعان مەدەت تىلەپ تۇرايىن.
تالاي جۇيرىك امالسىزدان جول بەرگەن،
بايەكەنىڭ قايتارا الماي رايىن.
اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەي،
جالعىز سۇيرەپ جۇرگەن ادام قىزايىن.
باقتى اسىرىپ، تاراتاتىن وشتىكتى،
قازاق ءۇشىن قىزىل سوزدەن جوق كۇشتى.
ال جاس اباي كوڭىلىنىڭ تۇبىنە،
اكە اقىلىن «اماناتى» دەپ بۇكتى.
توبىقتىنىڭ جىگىتتەرى وسىلاي،
جامەڭكەنىڭ اۋىلىنا كەپ ءتۇستى.
قولدانا الماي قالعان تۇستا كۇشىڭدى،
اقىل عانا وڭعا باستار ءىسىڭدى.
اكەسىنىڭ ىشكە بۇككەن شەشىمىن،
ارينە، اباي سۇراماي-اق ءتۇسىندى.
قوناقتاردى قوشەمەتتەپ باي اۋىل،
ون ەكى قانات اق بوز ۇيگە ءتۇسىردى.
سالتاناتپەن قايمىقتىرعان قارانى،
بايدىڭ ءىسى بايلىعىمەن باعالى.
ەل ىشىنە جەلدەي ەسىپ سول كۇنى،
اباي كەپتى دەگەن حابار تارادى.
قوناقتارىن كۇتە ءجۇرىپ جامەڭكە،
بايەكەگە جاۋىپ جاتتى جالانى.
العا سۇيرەپ جۇرگەننەن سوڭ ءبىر ەلدى،
ءجون كورمەدى تىعىرىققا تىرەۋدى.
بايەكە دە تىنىش جاتپاي جايلانىپ،
مىقتاپ سالۋ ءۇشىن داۋعا شىدەردى.
اعا سۇلتان بالاسىنىڭ ءمان-جايىن،
بىلمەك ءۇشىن جىگىتتەرىن جىبەردى.
اقيقاتتىڭ ادىلدىك قوي وتەۋى،
اقىلدىنىڭ تۇگەندەلەر ەسەبى.
ءتانتى بولماي امالىڭ جوق بۇگىندە،
بابالاردىڭ دانالىعىنا كەشەگى.
اباي باستاپ ون ەكى ادام كەلىپتى،
دەگەن حابار بايەكەگە جەتەدى.
اباي ءوزى جاس بولعانمەن ۇقىپتى،
ەلدىك زاڭىن كوكەيگە نىق توقىپتى
ون ەكى ادام بولەك-بولەك جايعاسپاي،
ون ەكى قانات اق بوز ۇيگە ءتۇسىپتى.
دەپ بايانداپ جىگىتتەرى جايمەنەن،
بايەكەگە جاۋاپتارىن بەرىپتى.
ويمەن بولجاپ جەتە المايسىڭ جالعاندى،
بۇل جاعدايعا بىلايعى جۇرت تاڭعالدى.
ارازدىقتىڭ ءتۇبى قىرسىق شاقىرار،
شەشۋ كەرەك اقىلمەنەن جاڭجالدى.
ون ەكىنىڭ نەنى مەڭزەپ تۇرعانىن،
بايەكە دە ەلدەن بۇرىن اڭعاردى.
وڭاي، وسپاق سىر شاشپايتىن بىرەۋگە،
راسىندا قۇپيا كوپ بۇل ەلدە.
سونىڭ كوبىن ۇمىتتىردى امال نە،
قيىن كۇندەر كەلتىرمەگەن كۇرمەۋگە.
ءدال ون ەكىنشى كۇن بولعاندا ابايدان،
شاقىرتۋ دا كەلىپ جەتتى سەزگە.
اتىرىپ ەل كوپ قيالمەن اق تاڭدى،
تاعى دا ءبىر قىزىق ساپار باستالدى.
ەل باسىنا تۇسكەن اۋىر كۇندى اقتاپ،
جەڭۋ ءۇشىن سول ءبىر قيىن شاقتاردى.
بايەكە دە وڭشەڭ وجەت، سوزگە باي،
ون ەكى جىگىت ەرتىپ سەزگە اتتاندى.
قيىن شاقتا ەل ىشىنەن ەس كەتكەن،
بارلىق جۇمىس شەشىلمەيدى ءوش-كەكپەن.
الىمدى اقىل جاقىنداتىپ ەكى ەلدى،
ءبىر اۋىز ءسوز جاۋلاستىرىپ وت سەپكەن.
بايەكەنىڭ جىگىتتەرگە جول بويى،
ءسوزى مىناۋ ەكەن سوندا ەسكەرتكەن:
بۇل ءىس ويعا سالعان تۇستا بارشانى،
كەڭگە سالۋ جاراسپايدى ارقانى.
حالىق ايتسا قالت ايتپايدى دەگەن بار،
قۇنانبايداي نار قاسقانىڭ، ارقالى،
ۇلدارىنىڭ ىشىندەگى ابايىن،
ادىلەتشىل دەپ جۇرت ماقتاپ ايتادى.
جاقسى بولسا قايىرىمدى، ءىسى ەگىز،
اباي ايتقان شەشىممەنەن بىتەمىز.
ىشكە بۇككەن قانداي سىرى بارلىعىن.
ونىڭ ءىلتيپاتىنان-اق بىلەمىز.
ەڭ الدىمەن ءىستىڭ باعىپ ءمان- جايىن،
اباي تۇسكەن ۇيگە ءبىز دە تۇسەمىز.
قۇبىلاتىن سان بوياۋعا كۇندە ءوڭى،
ادامنىڭ دا ىشكى ويى بۇرمەلى.
اكەسىنىڭ اتاعىنا ماس بولىپ،
شاناعى تار، شالعىرت بولسا بىلگەنى.
ءبىزدى دۇرىس قارسى المايدى، ارينە،
جامەڭكەگە بۇرىپ تۇرسا بۇيرەگى.
جۇرەگىندە جۇرتىم دەگەن جالىن بار،
جىگىت بولسا، ءبىزدى دۇرىس قابىلدار.
جاۋىنا دا تىك تۇرىپ سالەم بەرەتىن،
كوشپەندى ەلدىڭ سونداي ۇلى زاڭى بار.
اقبوز ۇيگە كىرگەندە ون ەكى توسەككە،
سەندەر بارىپ ورنالاسىپ الىڭدار.
مىنە، وسىلاي پىسىقتالدى كەلىسىم،
بىلمەك بولىپ ءىستىڭ وڭ مەن تەرىسىن.
اباي جاتقان اقبوز ۇيگە كەپ ءتۇستى،
قالىڭ جىگىت بۇزباي قاتار، جەلىسىن.
قارعىپ تۇرىپ قارسى الدى اباي قوناقتى،
كيۋگە دە ۇلگىرمەستەن كەبىسىن.
وڭشەڭ سىعاي، وجەت مىنەز، كورىكتى،
جىگىتتەرى توبىقتىنىڭ كەلىپتى.
ءبارى ورنىنان قارعىپ-قارعىپ تۇرىپ كەپ،
بايەكەگە بىردەن سالەم بەرىپتى.
وسى ورايدا كەلگەن قوناق جىگىتتەر،
ءار توسەككە ورنالاسا قويىپتى.
بەۋ، نە دەگەن دارقان مىنەز، ورەلى،
ابايعا دا وسى ەدى كەرەگى.
كەمەنگەرلەر ىشكى ويىن ايتپاي-اق،
ءدال وسىنداي يشارامەن سەزەدى.
بۇل يشارا سەن ايتاتىن بىتىمگە،
بايەكەنىڭ كەلىسەمىن دەگىنى.
مۇنى كورىپ ءتۇسىندى اباي دانىشپان،
كەلگەن توپتىڭ ايتپاق ويىن الىستان.
ەرتەڭىندە كوك توبەنىڭ باسىندا،
ەكى جاقتىڭ ءسوزىن تىڭداپ الىسقان.
جامەڭكەنىڭ ءجۇنىن جىعىپ سول جولى،
ەلدىڭ ءسوزىن سويلەپ قايتتى تارىققان.
بەرەكەگە شاقىرىپ كوپ ەل ءىشىن،
ءبولىپ بەرىپ ءار رۋدىڭ قونىسىن.
ەكى ءبيدىڭ ءبىتىم الدى قولىنان،
جاۋلاسۋدى توقتاتاتىن جەر ءۇشىن.
سالىقتى ون ەكى ايعا ءبولىپ تولەيتىن،
سول سەزدە بەكىتىلدى كەلىسىم.
دالا زاڭى قۇپياڭ كوپ، سىرىڭ دا،
وتكەن سولاي سان اقىلمان بۇرىندا.
ون ەكى جىگىت قوسىپ بەرگەن قاسىنا،
تاپسىرماسى وسى ەدى قۇنانباي ۇلىنا.
اكە سىرىن ءتۇسىندى اباي، ارينە،
بايەكە دە سەزدى ەرتەرەك مۇنى دا.
قامىن ويلاپ جارلىنىڭ دا، كوپتىڭ دە،
دەن قوياتىن جۇيەلى ءسوز، تەكتى ۇنگە.
قارا قالدى قاق جاراتىن تاسىلمەن،
يلىكتىرگەن حان قاھارىن، بەكتىڭ دە.
سوزبەن ەمەس، يشاراتپەن جەتكىزگەن،
مۇنداي مىنەز باسقا ەلدە جوق مۇلدە.
بۇل بىتىمگە ريزا بوپ ءار جاعى،
ودان ارى داۋ-جانجالعا بارمادى.
ەن دالادا ەركىن جۇرگەن قازاقتىڭ،
قيىندىعىن شەشىم ەتكەن الداعى.
سالىقتى ون ەكى ايعا ءبولىپ تولەيتىن،
جاڭا ءتارتىپ، مىنە، وسىلاي ورنادى.
بۇل سەزدىڭ تۇرىلگەنمەن ەتەگى،
بەلگىلى ەدى وڭاي بولماس وتەۋى.
بودان ەلدىڭ بوربايلارىن توزدىرعان،
سورىڭ قاشان تارقار ەكەن بەس ەلى.
اباي ەلگە قايتارىندا ادەيلەپ،
بايەكەگە حات قالدىرىپ كەتەدى.
بايقاپ كورسەم اقىلمەنەن كوپ جايدى،
مىنا ولكە قۇتتى مەكەن بولمايدى.
ريزىعىن تەرىپ جەيتىن دالادان،
ەل سىيعانمەن، ءتورت تۇلىك مال سىيمايدى.
ەلىڭە ءتان ەركىن قونىس تاپپاساڭ،
تارقامايدى قاۋىمىڭنان مۇڭ، قايعى.
جولاۋشى ادام جورتىپ ءجۇرىپ ولجا الار،
دۇنيە كەڭ جايلى جەردى تاڭداپ ال.
بۇگىن داۋدان جەڭىلگەنمەن جامەنكە،
باسقا قۇلىق سايلارى حاق ەندى ولار.
ۇيسىندەردىڭ ەلدىك قۇرعان ەجەلگى،
ىلە جاققا كوشكەندەرىڭ ءجون بولار.
تۇرار دەيسىڭ باستا وسى كۇن قانشا،
تۇرتكى كورىپ ەل نامىسى سىنعانشا.
بۇل مىندەتتى ورىندايسىڭ سەن عانا،
قيىن عوي بۇل بەيبىت ەلىڭ قينالسا.
قانشا ءداۋىر وتەتىنىن كىم ءبىلسىن،
ەندى وزىڭدەي تاعى بىرەۋ تۋعانشا.
اباي ءسوزىن قالىڭ قاۋىم قۇپ كوردى،
دانا پىكىر جاتاق ەلگە كۇش بەردى.
سول سەزدەن ون ەكى جىل وتكەندە،
قىزاي كوشىپ، ىلە جاققا كەپ قوندى.
سودان باستاپ مال مەن باسى تەل ءوسىپ،
تالاي قىزىق، قۋانىشتى وتكەردى.
بابالارىم، سەندەر باسقان جول بۇراڭ،
بولساداعى شىندىق وتىن جاندىرام.
ءار ءسوزىڭنىڭ قاتپارىنا ءۇڭىلىپ،
كوكەيىمە پاراساتتى قوندىرام.
ەندى، مىنە، قالامىما جۇك سالدىم،
ەلگە جەتسىن دەگەن ويمەن مول مۇراڭ.
بيلىك، بايلىق دامەتپەي-اق وتكەنمەن،
ەل مۇراسىن ءومىرىبويى كوپ تەرگەن.
وسى جايدى اكەم ايتقان كەزىندە،
بولاشاققا جەتكىزەم دەپ سەرت بەرگەم.
ازامات بوپ جۇرگەنىمنىڭ نەسى ءسان،
اماناتتى اتقارا الماي كەتسەم مەن.
قاشانداعى باقىت – ەگىز، باق – قىلاڭ،
كوپتەن كۇتكەن تاۋەلسىزدىك اتتى تاڭ.
جاڭاشا ويمەن ورە ءتۇستى جەلىسىن،
جەتكەن تاريح جەتى قىردىڭ استىنان.
بۇل شىندىقتى ناقتىلايتىن مىندەتتى،
وسكەلەڭ جاس، ەندى ساعان تاپسىرام.
ەپيلوگ ورنىنا
1890 جىلى بايەكە قايتىس بولىپ، كەلەسى جىلى ءۇش جۇزگە، شاحار موڭعولدارىنا، تۇرپان ۇيعىرلارىنا، ىستىقكول قىرعىزدارعا ساۋىن ايتىپ، اتاقتى قاراجون (قحر جاقتا) جايلاۋىندا اس بەرەدى. 400 ات بايگەگە شاۋىپ، 6 كۇن بالۋان كۇرەسىپ، 40-تان استام ۇلتتىق سايىس تۇرىنەن باسەكە وتكەن قازاق تاريحىنداعى ۇلكەن استاردىڭ ءبىرى «بايەكەنىڭ اسىنا» ابايعا دا شاقىرتۋ جىبەرىلگەن. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا، اباي اسقا كەلە الماعانىمەن، بايەكەگە ارناعان جوقتاۋ جازىپ جىبەرەدى.
ونىڭ تەك:
ءۇيسىن، نايمان ىشىندە بەلگىلى تۋعان بەرەنىم،
سىرتى كۇمىس، ءىشى التىن قۇلادى گاۋھار تىرەگىم.
حابارىڭ بار شاريعاتتان، كىتاپ جولىنا زەرەگىم،
ايىرىلدىق سەنەن، ارىسقا قۇلاش ۇرعان ەر ەدىڭ، – دەگەن شۋماعى بۇگىنگە جەتتى.
تۇسىنىكتەر:
ىلە ءوڭىرى– ىلە وزەنىنىڭ شىعىسىنداعى ىلە الاتاۋى مەن جوڭعار الاتاۋىنىڭ تۇيىسكەن تۇسىنداعى ىرىستى ولكە. ەجەلگى ءۇيسىن پاتشالىعىنىڭ مەكەنى. 1881 جىلىعى «رەسەي – قىتاي شەكارا بەكتىسۋ كەلىسىمى» بويىنشا قىتايعا قاراپ قالادى.
قىزاي– ءۇيسىن بايدىبەك ءبيدىڭ ەكىنشى ايەلى دومالاق (نۇريلا) ەنەدەن تۋعان قىزى. ءوز اتى كۇنبيكە. شاعىر، توقتار سىندى ەكى كۇيەۋىنەن تۋعان يتەمگەن، مەڭىس، بەگىمبەت، دەربىس دەگەن ءتورت ۇلدىڭ ۇرپاقتارى اناسىنىڭ اتىمەن قىزاي ەلى اتانادى.
بايەكە– 1820-1090 جىلدارى ءومىر سۇرگەن قىزايدان شىققان بي. اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن بىلگىر ادام بولعان. قاراكەرەي تانا بي مەن اعا سۇلتان قۇنانبايدى جاراستىرۋعا، قۇنانباي اباقتىعا جابىلعاندا الشىنبايمەن بىرگە ونى قۇتقارىپ قالۋعا كوپ ەڭبەك ەتكەن. 1882 جىلى بۇقاش، ساسان بولىستارمەن بىرگە قىزايلاردى تارباعاتايدان كوشىرىپ، ىلە وڭىرىنە قونىستاندىرۋدا ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى.
4. سەزد– 1870 جىلى بولعان. قاي جەردە وتكەنى ناقتى ەمەس. بۇل سەزگە اعا سۇلتان قۇنانباي كەلمەي، ابايدى جىبەرەدى. 1865 جىلى تارباعاتايعا قونىستانعان قىزايلار قارا ايت، سارى ايت باتىرلاردىڭ باستاۋىمەن ورىس وتارشىلدارىنا قارسى تۇرىپ، المان-سالىق تولەۋدەن باس تارتقانى ءۇشىن قارا ايت باتىردى تۇتقىنداپ، سەمەي تۇرمەسىنە جاپقاندا اباي اۋدارماشى بولىپ، كوپ قولداۋ تانىتىپ، تۇرمەدەن بوساتىلۋىنا سەبەپكەر بولىپتى. كەيىن سەمەي جاقتا بىرنەشە جىل باقىلاۋدا بولىپ، ەلىنە قايتقان. قارا ايت باتىر اباقتىدا جاتقاندا بايەكەگە حات جازىپ، ابايمەن تانىستىرعان. اباي مەن بايەكە وسى سەزدە كەزدەسكەن.
26 اقپان 2020 جىل، تالدىقورعان.
