Tanymy eren, taǵylymdy halyqtyń,
Qúpiyasyn ómirimde san úqtym.
Aitylmaǵan aqiqattar kóp áli,
Qatparynda qalyp qalǵan tarihtyń.
Sony asham dep qansha kitap aqtaryp,
Júrek júdep, taban tozyp talyqtym.
El aralap, oidyń kezip aspanyn,
Birin taptym, endi birin tappadym.
Kep túrǵan joq qúrǵaq sózdi sapyryp,
Birin sógip, endi birin maqtaǵym.
Jetsin dedim qalpyn búzbai búginge,
Eldi úiytqan ataly sóz, asqaq ún.
Qoǵaly bel, qopa qamys jasyrǵan,
Búlan kúnder ótti talai basyńnan.
Namysyńdy talai jyqtyń amalsyz,
Erlikpenen jattyń qútyn qashyrǵan.
SHań qaptyrdy sharasyzdyq san márte,
Jaralsań da álemde joq asyldan.
Búl daladan quyp shyǵyp jońǵardy,
El bolam dep jatqanyńda ormandy.
Bir búiirden kelip tigen Aq patsha,
Tartyp alyp jatty adal oljańdy.
Etek-jeńin endi túigen jataq el,
Alman-salyq tóleumenen sorlandy.
Óz basyna qorǵan bolmai óz eli,
Ókinishpen órtenip jan, ózegi.
Bilektiler júrt arasyn iritip,
Túrli ailamen eldi aldap kezebi.
Azyp-tozyp Tarbaǵatai bauryna,
Qyzai eli jańa kelgen kez edi.
Jútań elge jan taptyrmai qys qaqpan,
Jatsadaǵy tóze bildi shyqpas jan.
Qysym jasap Ayagózdiń orysy,
Qytaiy men qalmaqtary úsh jaqtan.
Batyrlary ishqúsa bop túnshyqty,
Talai jaudy erligimen yqtatqan.
Osyndai bir qiyn kezde kúi qashqan,
SHapqyn keldi búkil eldi shulatqan.
- Alman-salyq jinau úshin arnaiy,
Jámenke ózi kele jatyr tis qaqqan.
Bilmeitúǵyn ayaushylyq degendi,
Adam edi júregine múz qatqan.
- Qoshemetpen kútip alyp bolysty,
Úi tigilsin, ázirleńder soiysty.
Daiyndańdar tai-túyaq pen jambyny,
Riza etu úshin oyaz orysty, –
Dep shapqynshy jútań eldi úrkitip,
Jarlyq shashyp, óz jaiyna oiysty.
Jámenke de adam eli orysshyl,
Bolǵanymen órisi men qonys bir.
Qaramaityn jaǵdaiyna jarlynyń,
Qarsylassa ketushi edi jaǵyp kir.
Talai eldi qan qaqsatqan shonjaryń,
Endi kelip elge qysym salyp túr.
Ómir degen osy eken ǵoi ótpeli,
Onsyz da ózi orystarǵa ókpeli.
Tai-túyaq pen jamby degen asyl zat,
Qaidan bolsyn jataq elde kóshpeli.
Alman-salyq tóleuden de bas tartyp,
Qol qusyryp, qoshemet te etpedi.
Al Jámenke búny qate úǵynyp,
Yza buyp, qos bilegin túrinip.
Báiekeni shaqyrtyp ap aldyna,
Kórsetpek bop ózinshe bir irilik.
SHyńǵystauǵa shabarmanyn jolǵa sap,
Aryz jazdy Qúnanbaiǵa júginip.
- Aidap salyp jetim menen jesirdi,
Is qyldy dep Aq patshaǵa kesirli.
Eldi iritken bas búzar ǵyp kórsetip,
Joqtan bar ǵyp aiyp taǵyp ne túrli.
Báiekeniń qylmys artyp moinyna,
Itjekkenge aidatuyn ótindi.
Aǵa súltan tanysqan soń ispenen,
SHeshilmesin bildi onyń kúshpenen.
Dau qozdasa el arasy búlinip,
Qiyn jaǵdai oryn alar kútpegen.
Búl sharuany jas Abaiǵa tapsyrdy,
Úlken dauǵa áli kúnge túspegen.
Attandyryp úly jolǵa jas úlyn,
Aǵa súltan aitty bylai aqylyn:
- On eki jas qostym seniń qasyńa,
Aqylshyń da, joldasyń da, paqyryń.
Egerlikti epti aqylmen sheship qait,
Kúizelgen el seniń qandas, jaqynyń.
Úlkenmenen bet jyrtysyp úryspa,
Bezbúirekpen sóz talasyp júlyspa.
Sózin tyńda aldymenen jarlynyń,
Onsyz da júrt jelinip júr orysqa.
Abaila úlym, men biletin Jámenke,
Aitqanynan bir qaitpaidy qyryssa.
Jaqsy habar estirtersiń laiym,
Kúnde saǵan medet tilep túraiyn.
Talai júirik amalsyzdan jol bergen,
Baiekeniń qaitara almai raiyn.
Attyǵa jol, auyzdyǵa sóz bermei,
Jalǵyz súirep júrgen adam qyzaiyn.
Baqty asyryp, taratatyn óshtikti,
Qazaq úshin qyzyl sózden joq kúshti.
Al jas Abai kóńiliniń túbine,
Áke aqylyn «Amanaty» dep búkti.
Tobyqtynyń jigitteri osylai,
Jámeńkeniń auylyna kep tústi.
Qoldana almai qalǵan tústa kúshińdi,
Aqyl ǵana ońǵa bastar isińdi.
Ákesiniń ishke búkken sheshimin,
Árine, Abai súramai-aq túsindi.
Qonaqtardy qoshemettep bai auyl,
On eki qanat aq boz úige túsirdi.
Saltanatpen qaimyqtyrǵan qarany,
Baidyń isi bailyǵymen baǵaly.
El ishine jeldei esip sol kúni,
Abai kepti degen habar tarady.
Qonaqtaryn kúte júrip Jámeńke,
Baiekege jauyp jatty jalany.
Alǵa súirep júrgennen soń bir eldi,
Jón kórmedi tyǵyryqqa tireudi.
Baieke de tynysh jatpai jailanyp,
Myqtap salu úshin dauǵa shiderdi.
Aǵa súltan balasynyń mán-jaiyn,
Bilmek úshin jigitterin jiberdi.
Aqiqattyń ádildik qoi óteui,
Aqyldynyń túgendeler esebi.
Tánti bolmai amalyń joq búginde,
Babalardyń danalyǵyna keshegi.
- Abai bastap on eki adam kelipti,
Degen habar Baiekege jetedi.
- Abai ózi jas bolǵanmen úqypty,
Eldik zańyn kókeige nyq toqypty
On eki adam bólek-bólek jaiǵaspai,
On eki qanat aq boz úige túsipti.
- Dep bayandap jigitteri jaimenen,
Baiekege jauaptaryn beripti.
Oimen boljap jete almaisyń jalǵandy,
Búl jaǵdaiǵa bylaiǵy júrt tańǵaldy.
Arazdyqtyń túbi qyrsyq shaqyrar,
SHeshu kerek aqylmenen jańjaldy.
On ekiniń neni meńzep túrǵanyn,
Baieke de elden búryn ańǵardy.
Ońai, ospaq syr shashpaityn bireuge,
Rasynda qúpiya kóp búl elde.
Sonyń kóbin úmyttyrdy amal ne,
Qiyn kúnder keltirmegen kúrmeuge.
Dál on ekinshi kún bolǵanda Abaidan,
SHaqyrtu da kelip jetti sъezge.
Atyryp el kóp qiyalmen aq tańdy,
Taǵy da bir qyzyq sapar bastaldy.
El basyna túsken auyr kúndi aqtap,
Jeńu úshin sol bir qiyn shaqtardy.
Baieke de ońsheń ójet, sózge bai,
On eki jigit ertip sъezge attandy.
Qiyn shaqta el ishinen es ketken,
Barlyq júmys sheshilmeidi ósh-kekpen.
Alymdy aqyl jaqyndatyp eki eldi,
Bir auyz sóz jaulastyryp ot sepken.
Baiekeniń jigitterge jol boiy,
Sózi mynau eken sonda eskertken:
- Búl is oiǵa salǵan tústa barshany,
Keńge salu jaraspaidy arqany.
Halyq aitsa qalt aitpaidy degen bar,
Qúnanbaidai nar qasqanyń, arqaly,
Úldarynyń ishindegi Abaiyn,
Ádiletshil dep júrt maqtap aitady.
Jaqsy bolsa qaiyrymdy, isi egiz,
Abai aitqan sheshimmenen bitemiz.
Ishke búkken qandai syry barlyǵyn.
Onyń iltipatynan-aq bilemiz.
Eń aldymen istiń baǵyp mán- jaiyn,
Abai túsken úige biz de túsemiz.
Qúbylatyn san boyauǵa kúnde óńi,
Adamnyń da ishki oiy búrmeli.
Ákesiniń ataǵyna mas bolyp,
SHanaǵy tar, shalǵyrt bolsa bilgeni.
Bizdi dúrys qarsy almaidy, árine,
Jámeńkege búryp túrsa búiregi.
Júreginde júrtym degen jalyn bar,
Jigit bolsa, bizdi dúrys qabyldar.
Jauyna da tik túryp sálem beretin,
Kóshpendi eldiń sondai úly zańy bar.
Aqboz úige kirgende on eki tósekke,
Sender baryp ornalasyp alyńdar.
Mine, osylai pysyqtaldy kelisim,
Bilmek bolyp istiń oń men terisin.
Abai jatqan aqboz úige kep tústi,
Qalyń jigit búzbai qatar, jelisin.
Qarǵyp túryp qarsy aldy Abai qonaqty,
Kiyuge de úlgirmesten kebisin.
Óńsheń syǵai, ójet minez, kórikti,
Jigitteri tobyqtynyń kelipti.
Bári ornynan qarǵyp-qarǵyp túryp kep,
Baiekege birden sálem beripti.
Osy oraida kelgen qonaq jigitter,
Ár tósekke ornalasa qoiypty.
Beu, ne degen darqan minez, óreli,
Abaiǵa da osy edi keregi.
Kemengerler ishki oiyn aitpai-aq,
Dál osyndai isharamen sezedi.
- Búl ishara sen aitatyn bitimge,
Baiekeniń kelisemin degini.
Múny kórip túsindi Abai danyshpan,
Kelgen toptyń aitpaq oiyn alystan.
Erteńinde kók tóbeniń basynda,
Eki jaqtyń sózin tyńdap alysqan.
Jámeńkeniń júnin jyǵyp sol joly,
Eldiń sózin sóilep qaitty taryqqan.
Berekege shaqyryp kóp el ishin,
Bólip berip ár rudyń qonysyn.
Eki bidiń bitim aldy qolynan,
Jaulasudy toqtatatyn jer úshin.
Salyqty on eki aiǵa bólip tóleitin,
Sol sъezde bekitildi kelisim.
Dala zańy qúpiyań kóp, syryń da,
Ótken solai san aqylman búrynda.
On eki jigit qosyp bergen qasyna,
Tapsyrmasy osy edi Qúnanbai úlyna.
Áke syryn túsindi Abai, árine,
Baieke de sezdi erterek múny da.
Qamyn oilap jarlynyń da, kóptiń de,
Den qoyatyn júieli sóz, tekti únge.
Qara qaldy qaq jaratyn tásilmen,
Iliktirgen han qaharyn, bektiń de.
Sózben emes, isharatpen jetkizgen,
Múndai minez basqa elde joq múlde.
Búl bitimge riza bop ár jaǵy,
Odan ary dau-janjalǵa barmady.
En dalada erkin júrgen qazaqtyń,
Qiyndyǵyn sheshim etken aldaǵy.
Salyqty on eki aiǵa bólip tóleitin,
Jańa tártip, mine, osylai ornady.
Búl sъezdiń túrilgenmen etegi,
Belgili edi ońai bolmas óteui.
Bodan eldiń borbailaryn tozdyrǵan,
Soryń qashan tarqar eken bes eli.
Abai elge qaitarynda ádeilep,
Baiekege hat qaldyryp ketedi.
- Baiqap kórsem aqylmenen kóp jaidy,
Myna ólke qútty meken bolmaidy.
Rizyǵyn terip jeitin daladan,
El syiǵanmen, tórt túlik mal syimaidy.
Elińe tán erkin qonys tappasań,
Tarqamaidy qauymyńnan múń, qaiǵy.
Jolaushy adam jortyp júrip olja alar,
Dúnie keń jaily jerdi tańdap al.
Búgin daudan jeńilgenmen Jámenke,
Basqa qúlyq sailary haq endi olar.
Úisinderdiń eldik qúrǵan ejelgi,
Ile jaqqa kóshkenderiń jón bolar.
Túrar deisiń basta osy kún qansha,
Túrtki kórip el namysy synǵansha.
Búl mindetti oryndaisyń sen ǵana,
Qiyn ǵoi búl beibit eliń qinalsa.
Qansha dáuir ótetinin kim bilsin,
Endi ózińdei taǵy bireu tuǵansha.
Abai sózin qalyń qauym qúp kórdi,
Dana pikir jataq elge kúsh berdi.
Sol sъezden on eki jyl ótkende,
Qyzai kóship, Ile jaqqa kep qondy.
Sodan bastap mal men basy tel ósip,
Talai qyzyq, quanyshty ótkerdi.
Babalarym, sender basqan jol búrań,
Bolsadaǵy shyndyq otyn jandyram.
Ár sózińniń qatparyna úńilip,
Kókeiime parasatty qondyram.
Endi, mine, qalamyma júk saldym,
Elge jetsin degen oimen mol múrań.
Bilik, bailyq dámetpei-aq ótkenmen,
El múrasyn ómiriboiy kóp tergen.
Osy jaidy ákem aitqan kezinde,
Bolashaqqa jetkizem dep sert bergem.
Azamat bop júrgenimniń nesi sán,
Amanatty atqara almai ketsem men.
Qashandaǵy baqyt – egiz, baq – qylań,
Kópten kútken táuelsizdik atty tań.
Jańasha oimen óre tústi jelisin,
Jetken tarih jeti qyrdyń astynan.
Búl shyndyqty naqtylaityn mindetti,
Óskeleń jas, endi saǵan tapsyram.
Epilog ornyna
1890 jyly Baieke qaitys bolyp, kelesi jyly Úsh júzge, SHahar mońǵoldaryna, Túrpan úiǵyrlaryna, Ystyqkól qyrǵyzdarǵa sauyn aityp, ataqty Qarajon (QHR jaqta) jailauynda as beredi. 400 at báigege shauyp, 6 kún baluan kúresip, 40-tan astam últtyq saiys túrinen báseke ótken qazaq tarihyndaǵy úlken astardyń biri «Báiekeniń asyna» Abaiǵa da shaqyrtu jiberilgen. Úlkenderdiń aituynsha, Abai asqa kele almaǵanymen, Baiekege arnaǵan joqtau jazyp jiberedi.
Onyń tek:
Úisin, naiman ishinde belgili tuǵan berenim,
Syrty kúmis, ishi altyn qúlady gauhar tiregim.
Habaryń bar shariǵattan, kitap jolyna zeregim,
Aiyryldyq senen, arysqa qúlash úrǵan er ediń, – degen shumaǵy búginge jetti.
Túsinikter:
- Ile óńiri– Ile ózeniniń shyǵysyndaǵy Ile Alatauy men Jońǵar alatauynyń túiisken túsyndaǵy yrysty ólke. Ejelgi Úisin patshalyǵynyń mekeni. 1881 jylyǵy «Resei – Qytai shekara bektisu kelisimi» boiynsha Qytaiǵa qarap qalady.
- Qyzai– Úisin Báidibek bidiń ekinshi áieli Domalaq (Núrila) eneden tuǵan qyzy. Óz aty Kúnbike. SHaǵyr, Toqtar syndy eki kúieuinen tuǵan Itemgen, Meńis, Begimbet, Derbis degen tórt úldyń úrpaqtary anasynyń atymen Qyzai eli atanady.
- Baieke– 1820-1090 jyldary ómir súrgen Qyzaidan shyqqan bi. Attyǵa jol, auyzdyǵa sóz bermegen bilgir adam bolǵan. Qarakerei Tana bi men aǵa súltan Qúnanbaidy jarastyruǵa, Qúnanbai abaqtyǵa jabylǵanda Alshynbaimen birge ony qútqaryp qaluǵa kóp eńbek etken. 1882 jyly Búqash, Sasan bolystarmen birge Qyzailardy Tarbaǵataidan kóshirip, Ile óńirine qonystandyruda úlken eńbek sińirdi.
- 4. Sъezd– 1870 jyly bolǵan. Qai jerde ótkeni naqty emes. Búl sъezge aǵa súltan Qúnanbai kelmei, Abaidy jiberedi. 1865 jyly Tarbaǵataiǵa qonystanǵan qyzailar Qara Ait, Sary Ait batyrlardyń bastauymen orys otarshyldaryna qarsy túryp, alman-salyq tóleuden bas tartqany úshin Qara Ait batyrdy tútqyndap, Semei túrmesine japqanda Abai audarmashy bolyp, kóp qoldau tanytyp, túrmeden bosatyluyna sebepker bolypty. Keiin Semei jaqta birneshe jyl baqylauda bolyp, eline qaitqan. Qara Ait batyr abaqtyda jatqanda Báiekege hat jazyp, Abaimen tanystyrǵan. Abai men Baieke osy sъezde kezdesken.
26 aqpan 2020 jyl, Taldyqorǵan.
