تىل سارايىندا وبلىستىق تاريحي-مەدەني مۇرالاردى قورعاۋ جۆنىندەگى ورتالىقتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «جەتىسۋدىڭ تاريحي مۇرالارى» اتتى وبلىستىق كونفەرەنتسييا ۆتتى. وندا وبلىس اۋماعىندا جۈرگىزىلگەن ارحەولوگييالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندى ەسەبى مەن قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان جەدىگەرلەر تانىستىرىلىپ, قۇندى مۇرالار مۇحامەدجان تىنىشباەۋ اتىنداعى تاريحي-ۆلكەتانۋ مۋزەيىنە تاپسىرىلدى. شارا بارىسىندا «داۋىلباي وبالى قورىمى», «ارقارلى پەتروگليفتارى» اتتى كىتاپتاردىڭ تۇساۋكەسەر رەسىمى ۆتتى.
كونفەرەنتسييانى وبلىستىق مەدەنيەت, ارحيۋتەر جەنە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى قۋانىش سۈلەيمەنوۋ جۈرگىزىپ, تاريحي مۇرالاردى تۈگەندەۋ مەن ونى بولاشاقتىڭ ەنشىسىنە قالدىرۋ ماقساتىندا وبلىس ەكىمدىگى تاراپىنان كۆرسەتىلگەن قولداۋدى ايتا كەلىپ, وبلىستىق باسقارمانىڭ اتقارعان جۇمىستارىنىڭ اۋقىمىن باياندادى. سونداي-اق, ماڭىزدىلىعى زور جوبالاردىڭ جالعاسىپ, ايماعىمىزدىڭ تاريحىن تۈگەندەپ, بولاشاققا باعىت بەرەتىن ىرگەلى ىستەردىڭ اتقارىلاتىنىنا سەنىم بىلدىردى.
– جەتىسۋداعى ارحەولوگييالىق ەسكەرتكىشتەر بۇرىننان ەلىمىزگە بەلگىلى. ولار جايلى كەمال اقىشوۋ, كارل بايپاقوۋ سىندى ارحەولوگ عالىمدار زەرتتەپ, باعالى تاريحي ماعلۇماتتار قالدىرعانى بەلگىلى. بەرىمىزگە تانىس بەسشاتىر قورىمىنىڭ, يۇنەسكو-نىڭ بۈكىل ەلەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن قويلىق قالاشىعىنىڭ تاريحي قۇندىلىعى جوعارى. بۈگىندە سول ۈردىس جالعاسىن تاۋىپ, 2021 جىلى وڭتۈستىك تاريحي-مەدەني مۇرالار ورتالىعىنىڭ تاپسىرماسىنا سەيكەس كەربۇلاق اۋدانىنداعى ارقارلى ەسكەرتكىشتەرىنە ەلكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگييا ينستيتۋتى تاراپىنان قۇجاتتاندىرۋ جۇمىسى جۈرگىزىلدى. 2023 – 2024 جىلدارى ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۋەرسيتەتى تاريح فاكۋلьتەتىنىڭ ارحەولوگتارى قاراتال اۋدانىنداعى داۋىلباي قورىمدارىنا قازبا جۇمىستارىن جۈرگىزدى. بۈگىن وسى جۇمىستاردىڭ تانىستىرىلىمى بولماق, – دەدى قۋانىش سۇلتانۇلى.
باسقارما باسشىسىنىڭ سۆزىنە دەلەل بولاتىن ەڭ قۇندى دۈنيە قاراتال اۋدانى اۋماعىنداعى داۋىلباي وبالى قورىمىنا جۈرگىزىلگەن قازبا جۇمىسى مەن ارقارلى تاۋىنداعى پەتروگليفتەردىڭ تۈگەندەلگەنى دەر ەدىك. وبلىستىق باسقارمانىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جۈزەگە اسقان قوس جوبا ۆلكەمىزدىڭ ۆتكەن تاريحىن تۈگەندەيتىن بىرقاتار قۇندى جەدىگەرلەردى انىقتادى. وسى قۇندى دۈنيەلەر ساق دەۋىرىندەگى مەدەنيەت, ۆنەر, تۇرمىس-تىرشىلىك, ون ساۋساعىنان ۆنەر تامعان شەبەرلەردىڭ قولتاڭباسىنان سىر شەرتەدى. سول قاتاردا داۋىلباي وبالى قورىمىنان تابىلعان قولا مەن سۈيەكتەن جاسالعان بۇيىمدار, ايداھار-جىلان بەينەلەنگەن التىن بۇيىم, التىن قاپسىرما مەن قىش ىدىستار, جاۋىرىن سۈيەك, تەمىر بۇيىمداردىڭ بۆلشەكتەرى, بيكونۋس پىشىندى قوڭىراۋشالار, بالا قاڭقاسىمەن بىرگە جەرلەنگەن مونشاقتار, قولا تۈيرەۋىش, التىننان سوعىلعان سىرعالار, قولا تاعا, وباداعى اعاش قالدىقتارى, تىكتۆرتبۇرىشتى تاستار جيىنتىعى كۆپشىلىكتىڭ نازارىن اۋداردى. دەمەك, بۇل جەدىگەرلەر بىزدىڭ دەۋىرىمىزدەن بۇرىنعى ۆمىر سۈرگەن ادامداردىڭ قولا, تەمىر, التىن بۇيىمداردى شەبەرلىكپەن ۆڭدەپ, تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ىڭعايلى ەتىپ قولدانعاندىعىن ناقتىلايدى.
داۋىلباي وبالى قورىمىنا جۈرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى نەگىزىندە دوسبول بايعوناقوۋ پەن حاميت ايتقۇلدىڭ «داۋىلباي وبالى قورىمى» اتتى عىلىمي ەرى تانىمدىق كىتابى جازىلىپتى. ارحەولوگ مامانداردىڭ ايتۋىنشا, داۋىلباي وبالى قورىمىنان تابىلعان اڭ ستيلىندەگى التىن ەشەكەيلەر ەسىك قورىمىنان تابىلعان «التىن ادامداعى» ەشەكەيلەرمەن دەۋىرلەس.
ال ارقارلى تاۋىنداعى پەتروگليفتەردى جالىقپاي تۈگەندەگەن ا. گورياچەۋ, ە. كازينوۋ, ت. ەگوروۋا, و. گۋميروۋانىڭ جەتىستىكتەرى جيناقتالعان «ارقارلى تاۋىنداعى پەتروگليفتەر» اتتى كىتاپتا ارقارلى تاۋىنان انىقتالعان 412 جارتاس سۋرەتىنىڭ فوتوسى بەرىلىپ, عىلىمي سيپاتتاما جازىلعان. ايتا كەتەرلىگى, «داۋىلباي وبالى قورىمى», «ارقارلى تاۋىنداعى پەتروگليفتەر» اتتى ەكى كىتاپتاعى عىلىمي سيپاتتامالار قازاق, اعىلشىن, ورىس تىلدەرىندە بەرىلگەن. دەمەك, بۇل كىتاپ ەلىمىزدەگى جەنە شەتەلدەگى زەرتتەۋشىلەر ۈشىن قولدانۋعا قولايلى جەنە زەرتتەۋ جۇمىسىنا پايدالانۋعا تيىستى تەرەڭ عىلىمي تۈسىنىكتەمەلەرمەن جازىلعان. شارا اياسىندا قوس كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى جاسالىپ, ىرگەلى ەڭبەك وقىرماندارعا جول تارتتى.
كونفەرەنتسيياعا ەلىمىزگە, الىس-جاقىن شەتەلدەرگە اتى تانىس ارحەولوگتار قاتىسىپ, بايانداما وقىدى. سول قاتاردا ەلكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگييا ينستيتۋتى باس ديرەكتورىنىڭ عىلىم جۆنىندەگى ورىنباسارى ەسەمگۈل قاسەنوۋا «جەتىسۋ وبلىسىنداعى ارحەولوگييالىق جۇمىستاردىڭ نەتيجەسى», ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۋەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلьتەتىنىڭ دەكانى دوسبول بايعوناقوۋ «قاراتال ۆڭىرىنىڭ ارحەولوگيياسى», «ارحەولوگيچەسكايا ەكسپەديتسييا» جشس-نىڭ ديرەكتورى ارمان ۋمارحودجيەۋ «يسسلەدوۋانيە پامياتنيكوۋ پازىرىكسكوي كۋلьتۋرى ۋ وبلاستي جەتىسۋ» اتتى بايانداما وقىپ, وبلىستاعى تاريحي ورىندارعا جۈرگىزىلگەن ارحەولوگييالىق جۇمىستاردىڭ نەتيجەسىن جان-جاقتى تانىستىردى.
سول ارالىقتا ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۋەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلьتەتىنىڭ دەكانى دوسبول بايعوناقوۋ داۋىلباي قورىمىنا جۈرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان جەدىگەرلەردى مۇحامەدجان تىنىشباەۋ اتىنداعى تاريحي-ۆلكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى رىسجان ايازباەۋاعا تاپسىرىپ, جەدىگەرلەردى مۋزەي قورىنا تاپسىرىپ بەرۋ جەنە تاپسىرىپ الۋ كەلىسىمشارتىنا قول قويىلدى. ەندى بۇل جەدىگەرلەر وبلىستىق مۋزەي ارقىلى كۆرەرمەندەرگە ۇسىنىلادى.
قاجەت انداس











