Basshi degende kóz aldymyzǵa eń aldymen Altynemeldiń asqaq tabiǵaty, Aiǵaiqúmnyń ǵajaiyp úni, Aqtau taularynyń aq shaǵyl keremeti, tarih pen tabiǵat toǵysqan kieli meken keledi. Biraq Basshi tek turister kelip ketetin auyl ǵana emes. Búl eldiń jadyna shejiresi, kónekóz qariyalardyń áńgimesi, eńbek adamdarynyń taǵdyry, auyldy kórkeituge kúsh salǵan azamattardyń isimen jazylǵan qútty qonys.
Auyl tarihy
Auyldyń tarihyn tarazylaǵanda, onyń búgingi kelbetin bir kúnde qalyptasqan qúbylys dep qarauǵa bolmaidy. Basshidyń ár kezeńinde elge qyzmet etken, sharuashylyqtyń irgesin bekitken, auyldyń bolashaǵyna jol ashqan túlǵalar boldy. Solardyń eńbegi búgingi úrpaqqa amanat bolyp jetti. Al búgingi Basshi sol amanatty jalǵap, jańa zaman talabyna beiimdelip, turizmge, kásipkerlikke, áleumettik infraqúrylymǵa, últtyq qúndylyqqa qatar bet búryp otyrǵan auyldardyń biri.
Basshi auylynyń aqsaqaly Óken Ábilmájinúlynyń aituynsha, búl óńirdiń ár saiy men asuynyń óz tarihy bar. Búginde júrt Altynemel dep ataityn asu kezinde Jamannyń asuy atalǵan. El auzyndaǵy derek boiynsha, Jaman naiman eliniń baiy bolǵan. Tezek tóre osy óńirdi bilep túrǵan tústa Jaman osy jerdi súrap alyp, qonystanǵan desedi. Sodan beri búl mań el ishinde Jamannyń asuy degen ataumen belgili bolǵan.
Óken aqsaqal Basshidyń ornalasqan jerin erekshe yqylaspen sipattaidy. Ainalasyn tau qorshaǵan, jazyq dalaǵa ornyqqan auyldyń tabiǵaty da, taǵdyry da bólek. Altynemel atauynyń ózi qalmaq tilindegi “altyn er” degen maǵynamen bailanystyrylyp aitylady. Onyń mańyndaǵy Túlkili asuy, Qoitas jailauy, SHoqan bastauy, Myńbúlaq, Naizatapqan arasany, jartas suretteri men qaraǵaily alqaptar osy óńirdiń tarihi jáne tabiǵi bailyǵyn aiǵaqtaidy.
Auyl tarihy turaly sóz qozǵaǵanda, Óken Ábilmájinúly ákesi turaly da tebirene eske alady. Ákesi Ábilmájin eskishe hat tanyǵan, dini sauaty bar, kókiregi oyau adam bolǵan. Ol kisi 1916 jyly Qoitas jailauyndaǵy tasqa arab árpimen “Qúrmanbai Ǵabdimájin Qúrmanbaiúly” dep qashap jazyp qaldyrǵan. Búl bir áulettiń ǵana belgisi emes, tútas óńir tarihynyń kuási ispetti. Soǵys jyldarynda maidanǵa attanyp, elge oralmaǵan talai azamattyń taǵdyry Basshi shejiresine osylaisha sińip ketken.
Basshi auylynyń qalyptasuyna Dáulet SHaldybaiúly, Ásembek Ámirbaev, SHaipolla Núrǵazin, Saidolla SHaripov, Ǵalym Túrǵanbaev siyaqty azamattardyń qosqan úlesi zor. Ásirese Ǵalym Túrǵanbaevtyń esimi auyl túrǵyndarynyń jadynda erekshe saqtalǵan. Ol Basshi auylyn órkendetuge, Altynemel últtyq parkin qúru isine múryndyq bolǵan túlǵalardyń biri retinde atalady. Kezinde últtyq park qúru bastamasyna kúmánmen qaraǵandar da bolǵan. Sondai shaqta Ǵalym Túrǵanbaevtyń “Búl jerdiń qyzyǵyn erteń úrpaqtaryń kóredi” degen sózi el auzynda qalyp qoidy. Uaqyt sol sózdiń aqiqatyn dáleldedi.
Búginde Basshi atauy Altynemelmen qatar atalady. Últtyq park aumaǵyndaǵy turistik nysandar auyldyń damuyna jańa múmkindik ashty. Biraq múmkindik ózdiginen igilikke ainalmaidy. Ony úiymdastyratyn, halyqtyń múddesimen úshtastyratyn, infraqúrylymmen bekitetin, bolashaqqa baǵyttaityn iskerlik kerek. Osy túrǵydan kelgende, búgingi auyl ákimi Múhit Nesipbaiúlynyń ómir joly men qyzmeti Basshidyń qazirgi damu baǵytymen tabiǵi túrde sabaqtasyp jatyr.
Auyl ákiminiń eńbek joly
Múhit Nesipbaiúly asshi auylynyń tumasy, osy auyldaǵy orta mektepte oquyn ayaqtaidy. Bir shańyraqta jeti bala tárbielengen otbasyndaǵy kenje úl retinde onyń moinyna erte jastan jauapkershilik júkteldi. Aldyndaǵy aǵa ápkeleri joǵary oqu oryndaryn bitirip, jan jaqqa ketken soń, qara shańyraqqa ie bolu mindeti Múhitqa búiyrdy.
Orta mektepti bitirgen jas jigittiń de óz armany boldy. Ol da qalaǵa baryp bilim aludy, jańa orta kórudi qalaǵany anyq. Alaida ata anasynyń amanaty onyń ómir jolyn auylmen bailanystyrdy. Áke sheshesiniń sózin jerge tastamaǵan ol auylda qalyp, eńbekke aralasty. Alǵashqy eńbek joly qarapaiym traktorshylyqtan bastaldy. Syrt kózge qatardaǵy júmys bolyp kóringenimen, búl onyń minezin shyńdaǵan úlken ómir mektebi edi.
Traktor tizgininde júrgen jyldary ol jerdiń qadirin, sudyń qúnyn, eginniń jaiyn, tehnikanyń tilin, auyl adamynyń beinetin tereń túsindi. Erte túru, kúnniń ystyǵy men suyǵyna qaramai eńbek etu, isti uaqytynda ayaqtau, ortaq sharuanyń jauapkershiligin sezinu onyń boiyndaǵy tabandylyqty qalyptastyrdy. Auyl basqaru isinde búgin kórinip júrgen sharuaqorlyq, eseppen júmys isteu, ár istiń túbine jetuge úmtylu sol eńbek mektebinen bastau alady.
Jas Múhittyń qalyptasuyna bilikti basshy Ǵalym Túrǵanbaevtyń da yqpaly az bolǵan joq. Tájiribeli azamattyń janynda júrip, ol tek júmys isteudi ǵana emes, isti úiymdastyrudy, adamdarmen til tabysudy, sharuanyń kózin tabudy úirendi. Auyl ómirin syrttai emes, ishinen kórgen, qara júmystan ótken, úlkenderden tálim alǵan adamnyń keiin el isine kelgende máseleni qaǵazdan emes, ómirden tanyp túratyny da sondyqtan.
1983-1985 jyldary Germaniyada áskeri boryshyn ótep kelgen soń, Múhit Nesipbaiúly Almatydaǵy maldárigerlik institutynda mal sharuashylyǵyn úiymdastyrushy mamandyǵy boiynsha bilim aldy. Joǵary oqu ornynan alǵan bilimi keiingi sharuashylyq júmysyna da, el basqaru isine de berik negiz boldy. Auylǵa oralǵan soń sol tústa ashylǵan “Damu” kooperativin basqardy. 1996 jyly újymshar taraǵannan keiin Altynemel últtyq parkinde eńbek etti. 1997 jyly Núrym auylynda qúrylǵan kooperativte orynbasar bolyp júmys istedi.
2001 jyl onyń ómirindegi mańyzdy belesterdiń biri boldy. Sol jyly jeke sharua qojalyǵyn qúryp, óz aldyna eńbek etuge bel budy. Búl kezde qolynda bar bolǵany 14 qoi, 4-5 eshki, 2-3 siyr ǵana bar edi. Kópshilik onyń búl qadamyna kúmánmen qaraǵan. Biraq eńbekke sengen adamdy kúmán toqtata almaidy. Ol kúndiz túni tynbai júmys istep, qoldaǵy azyn kóbeitti. Jyldar óte 14 qoidy 1000 basqa jetkizdi. Úsh úiir jylqy, 100 bas iri qara ústaǵan irgeli sharuashylyqqa ainaldyrdy. Maldybastau jerinen jailau men qystau satyp alyp, eńbeginiń jemisin kórdi.
Búl tabystyń artynda jai ǵana mal ósiru emes, naqty bilim, tájiribe, esep, tózim jáne tabandylyq jatty. Ol mal azyǵyn ózi daiyndady. Auyl sharuashylyǵy tehnikasy tapshy kezeńde júgeri men arpany qolmen oryp, qolmen bastyrǵan kezderi de boldy. Tehnika jii búzylatyn qiyn uaqytta qajetti bólshekterdi tauyp ákelip, auyldastaryna tegin berip, auyl tirshiliginiń toqtap qalmauyna septesti. Múndai is adamnyń sharuaqorlyǵyn ǵana emes, elge degen janashyrlyǵyn da tanytady.
Isker azamat úshin bailyqtyń ólshemi mal basymen ǵana shektelgen joq. Ol balalaryn oqytyp, el qatarly azamat etuge kúsh saldy. 2020 jyly balalary ósip, óz mamandyqtary boiynsha eńbek jolyn bastaǵan soń, qolyndaǵy malyn satyp, olarǵa qaladan baspana áperdi. Búl ákeniń otbasy aldyndaǵy paryzyn tereń túsingenin kórsetetin azamattyq is edi.
Sol jyldan bastap ol auyldy damytu isine de belsene aralasa bastady. Auyl ákimi Baqytáli Álibekúlynyń kómekshisi retinde Basshidaǵy naqty sharualardyń qasynda júrdi. Sol kezeńde auyldaǵy eki su qoimasynyń júmysy ayaqtalmai túrǵan edi. Múhit Nesipbaiúly joǵary men tómenge shapqylap, osy su qoimalarynyń bituine atsalysty. Qújat, úiymdastyru, jauapty oryndarmen bailanys, máseleni qaita qaita kóteru siyaqty kózge kóp kórine bermeitin júmystyń bári auyl úshin qajet bolatyn.
2022 jyly audandyq máslihattyń deputaty bolyp sailandy. Deputattyq qyzmetinde de auyl men óńir múddesin alǵa qoidy. Ásirese Altynemel asuynyń jolyn jasatuǵa qosqan eńbegin júrt jaqsy biledi. Sonymen qatar Saryózek aumaǵynda salynǵan qytailyq “Aletsem” tsement zauytynyń ekologiyalyq máselelerin retteu baǵytynda da belsendilik tanytty. Búl onyń tek auyl ishindegi kúndelikti sharuamen ǵana shektelmei, óńirlik deńgeidegi ózekti máselelerge de beijai qaramaitynyn kórsetedi.
Auyl ákimi zeinetke shyqqannan keiin, 2023 jyly Basshi túrǵyndarynyń úsynysymen sailauǵa qatysyp, 2024 jyly auyl ákimi bolyp sailandy. Halyqtyń oǵan senim artuy beker emes. El adamdy sózine qarap emes, isine qarap baǵalaidy. Al Múhit Nesipbaiúlynyń ómir joly eńbekpen, tabandylyqpen, naqty nátijemen órilgen. Qoldaǵy 14 qoidy myń basqa jetkizgen adam auyldyń da múmkindigin dúrys baǵalap, ár istiń esebin taba biletinin dáleldedi.
Naqty atqarylǵan júmystar
Auyl ákimi bolyp sailanǵannan keiin Múhit Nesipbaiúly eń aldymen eldiń túrmys sapasyn jaqsartuǵa, áleumettik infraqúrylymdy nyǵaituǵa jáne túrǵyndarǵa qajetti nysandardy kóbeituge basa nazar audardy. Sebebi auyldyń damuy eń áueli halyqtyń densaulyǵynan, baspanasynan, jolynan, jaryǵynan, auyzsuynan, tazalyǵynan bastalady. Basshi sekildi turistik áleueti zor auyl úshin búl máselelerdiń mańyzy tipti bólek.
Árine, auylda atqarylyp jatqan auqymdy júmystar bir adamnyń ǵana eńbegimen júzege asady deu dúrys emes. Múndai igilikti isterdiń artynda memleket sayasaty, oblys pen audan basshylarynyń qoldauy, tiisti mekemelerdiń úilesimdi júmysy jáne auyl ákiminiń tabandy izdenisi jatyr. Auyl ákimi eldiń múqtajyn joǵaryǵa jetkizip, jobalardyń mańyzyn dáleldep, qújattyq jáne úiymdastyru júmystaryn júielese, oblys pen audan basshylary sol bastamalarǵa qoldau bildirip, naqty nátijeniń júzege asuyna múmkindik jasap keledi.
2024 jyly Kerbúlaq audany boiynsha 17 ambulatoriya salu jospary bekitilgende, bastapqyda Basshi auylyna bir ǵana ambulatoriya qarastyrylǵan edi. Alaida auyl ákimi eldi mekendegi túrǵyndar sanynyń artyp kele jatqanyn, sonymen birge Basshiǵa keletin turister leginiń kóbeigenin alǵa tartyp, búl máseleni joǵary deńgeide kóterdi. Auyldyń naqty jaǵdaiy oblys jáne audan basshylaryna jetkizildi. Nátijesinde jauapty basshylardyń qoldauymen auyldyq okrugte bir emes, úsh ambulatoriya salyndy.
Búl auyl úshin úlken jetistik boldy. Óitkeni ambulatoriya jai ǵana ǵimarat emes. Ol halyqtyń densaulyǵyna degen qamqorlyqtyń, auyl bolashaǵyna degen senimniń kórinisi. Ásirese turistik aimaqqa ainalyp kele jatqan Basshi úshin alǵashqy meditsinalyq qyzmettiń qoljetimdi boluy óte mańyzdy. Túrǵyndarǵa da, syrttan keletin qonaqtarǵa da der kezinde meditsinalyq kómek kórsetu auyldyń órkenietti damuynyń bir belgisi.
Auyl ákiminiń iskerligin aiqyn kórsetetin taǵy bir baǵyt túrǵyn úi qúrylysy. Keiingi jyldary Basshi auylynda áleumettik jaǵynan az qamtylǵan otbasylarǵa arnap túrǵyn úiler salynyp, el igiligine berildi. 2024 jyly 7 túrǵyn úidiń salynuy, 2025 jyly taǵy 23 úidiń paidalanuǵa tapsyryluy auyldaǵy baspana máselesin kezeń kezeńimen sheshuge baǵyttalǵan naqty qadam boldy. Búl tek úi salu emes, auylda qalǵysy keletin azamattarǵa, jas otbasylarǵa, áleumettik qoldauǵa múqtaj jandarǵa erteńgi kúnge senim beru.
Múndai áleumettik nysandardyń boi kóterui de oblys pen audan deńgeiindegi qoldaudyń naqty kórinisi. Auyl ákimi túrǵyndardyń súranysyn jetkizip, qajettilikti dáleldep otyrsa, joǵary túrǵan basshylyq tarapynan tiisti sheshimder qabyldanyp, auyldaǵy mańyzdy jobalar iske asyp keledi. Sondyqtan Basshidaǵy árbir jańa úi, árbir jańa áleumettik nysan elge jaqyn basqarudyń, jergilikti bastamany qoldai biludiń nátijesi deuge bolady.
Basshi auyldyq okruginde 2446 túrǵyn túrady. Búl az auyl emes. Onyń ústine turistik mańyzy jyldan jylǵa artyp keledi. Múndai auylda túrǵyn úi, jol, jaryq, su, meditsinalyq qyzmet, kásipkerlik, tazalyq, qoǵamdyq tártip bir birimen tyǵyz bailanysty. Bir saladaǵy olqylyq ekinshi salanyń damuyna da áser etedi. Sondyqtan auyl ákiminiń júmysy jeke jeke nauqan retinde emes, tútas damu júiesi retinde kórinip otyr.
Sońǵy jyldary auyldyq okrugke qarasty eldi mekenderde de naqty júmystar atqaryldy. Aqtóbe auylynyń kóshelerine tolyqtai asfalьt tóseldi. Búl túrǵyndardyń kúndelikti qatynasyna ǵana emes, auyldyń syrtqy kelbetine de oń áser etti. Basshi, Aqtóbe jáne Núrym auyldarynyń kóshelerin jaryqtandyru júmystary da qolǵa alynuda. Kóshe jaryǵy auyl qauipsizdigi úshin de, túrǵyndardyń jailylyǵy úshin de, eldi mekenniń mádeni kelbeti úshin de qajet.
Auyzsu máselesi de auyl tirshiliginiń negizgi ózeginiń biri. Basshi óńirinde sharuashylyqtyń damuy, mal men eginniń jaiy, túrǵyndardyń kúnkórisi suǵa tikelei bailanysty. Osy túrǵydan alǵanda, auyl aumaǵyndaǵy eki su qoimasyna júrgizilgen kúrdeli jóndeu júmystary el úshin asa mańyzdy is boldy. Búl júmystyń ayaqtaluyna oblys jáne audan basshylarynyń qoldauy yqpal etse, auyl ákimi osy máseleniń sheshilui úshin tabandylyq tanytyp, úiymdastyru júmystaryn qadaǵalap, elge qajetti istiń ayaqsyz qalmauyna kúsh saldy.
Búginde sol eńbektiń naqty igiligin 80-ge tarta sharuashylyq kórip otyr. Su qoimalary mal sharuashylyǵymen jáne eginshilikpen ainalysatyn azamattardyń júmysyn júieleuge, jerdi tiimdi paidalanuǵa, ónim kólemin arttyruǵa múmkindik beredi. Demek, auyl ákiminiń búl baǵyttaǵy eńbegi qaǵazdaǵy eseppen emes, sharuanyń kúndelikti tirshiligimen ólshenedi.
Auyl aqsaqaly Óken Ábilmájinúly da sońǵy jyldary atqarylǵan júmystarǵa rizashylyǵyn bildiredi. Onyń aituynsha, Basshida auyzsu máselesi sheshilgen, auylishilik joldar jóndelgen, tazalyq júmystary júieli júrgizilip keledi. Ásirese auyldyń audan boiynsha tazalyq jaǵynan aldyńǵy qatarda túruy kópshiliktiń ortaq jauapkershiligin kórsetedi. Búl Basshi úshin asa mańyzdy. Óitkeni auylǵa keiingi jyldary otandyq qana emes, sheteldik turister de kóptep kele bastady.
– Basshiǵa kelgen qonaq eń aldymen auyldyń tazalyǵyn, jolyn, túrǵyndardyń yqylasyn kóredi. Sondyqtan auyldyń kórki men tártibi bárimizge ortaq is. Ákimniń atqaryp jatqan júmysy kózge kórinip túr. Turizm damyǵan saiyn osy salaǵa bet búrǵan túrǵyndar da kóbeiip keledi. Qonaqúi salyp, kelushilerge sapaly qyzmet kórsetuge niettengen azamattar bar. Múnyń bári Basshi auylynyń bolashaǵyna jol ashatyn jaqsy bastamalar, – deidi auyl aqsaqaly.
Basshi auylyndaǵy ózgeristerge qarap, bir nárseni anyq ańǵaruǵa bolady. Múnda atqarylǵan ár is auyl ákiminiń tabandylyǵy men oblys, audan basshylarynyń qoldauy úshtasqanda ǵana nátijege jetip otyr. Auyldyń máselesin bilu bir bólek, ony joǵaryǵa jetkizip, sheshim qabyldatu bir bólek. Múhit Nesipbaiúlynyń basqaru tásilinde osy eki baǵyt qatar kórinedi. Ol eldiń múńyn tyńdap qana qoimai, sol máseleni naqty jobaǵa ainaldyryp, tiisti oryndarǵa dáleldep jetkizuge kúsh salyp keledi.
Turizmniń tóri
Basshi auylynyń taǵy bir ereksheligi, múnda turizm auyl ómiriniń mańyzdy bóligine ainalyp keledi. Búginde turistik baǵytta naqty júmys istep otyrǵan 14 kásipker bar. Sonymen qatar qonaqúi, kólik juu orny, ashana siyaqty qyzmet kórsetu nysandaryn salyp jatqan túrǵyndardyń qatary kóbeiip keledi. Búl auyl halqynyń jańa zaman talabyna beiimdele bastaǵanyn kórsetedi. Búryn mal men eginge súiengen auyl endi tabiǵat pen tarihty da tabys kózine ainaldyruǵa úmtyluda.
Alaida turizmdi damytu tek turisterdiń keluimen shektelmeidi. Kelgen qonaq auyldyń tazalyǵyn kóredi, jolyn kóredi, qyzmet kórsetu sapasyn baiqaidy, adamdardyń yqylasyn sezinedi. Sondyqtan Basshi úshin tazalyq, jaryq, jol, meditsinalyq qyzmet, qoǵamdyq tártip, kásipkerlik nysandardyń sapasy bári birdei mańyzdy. Auyl ákimi osy salalardyń bir birinen bólek emes, tútas júie ekenin jaqsy túsinedi.
Basshiǵa kelgen turisterdiń kóbi ázirge Aiǵaiqúm men Aqtau taularyna barumen shektelip júr. Búl baǵyttar, árine, Altynemeldiń eń tanymal nysandary. Biraq Basshi mańynda turisterdiń nazaryn audaratyn ózge de tarihi, tabiǵi jáne ólketanu oryndary jetkilikti. SHoqan Uálihanov memorialdyq muzeii, SHoqan bastauy, Myńbúlaq, Naizatapqan arasany, jartas suretteri, qaraǵaily orman men shalǵyndy alqaptar sheteldik qonaqtar úshin de, otandyq sayahatshylar úshin de erekshe qyzyqty oryndar bola alady.
Osy túrǵydan alǵanda, auyl ákiminiń aldaǵy maqsaty Basshidy tek bir eki turistik baǵytpen shekteletin auyl retinde qaldyrmau. Turistik marshruttardy keńeitu, jańa baǵyttardy júieleu, auyl túrǵyndaryn osy salaǵa tartu, sapaly qyzmet kórsetu mádenietin qalyptastyru mańyzdy. Múndai júmys ózdiginen qalyptaspaidy. Ol úshin infraqúrylym, aqparattyq taqtaishalar, jolsiltemeler, jergilikti gidter, qauipsizdik sharalary, qyzmet kórsetu oryndary, qonaq qabyldau mádenieti qatar damuy kerek.
Basshi úshin turizmniń taǵy bir mańyzdy qyry bar. Ol auyl túrǵyndaryna jańa tabys kózin ashady. Qonaqúi ashqan kásipker, ashana salǵan otbasy, kólik qyzmetin kórsetetin azamat, turistke jol kórsetetin jergilikti gid, últtyq taǵam nemese qolóner úsynatyn analar keńesi, bári de osy salanyń ainalasynda birige alady. Turizm damysa, auylda júmys kóbeiedi. Júmys kóbeise, jastardyń tuǵan jerde qaluyna múmkindik tuady.
Auyl ákiminiń turizmge qatysty kózqarasy da osy oimen sabaqtas. Ol Basshidy tabiǵi kórkimen ǵana emes, qyzmet kórsetu sapasymen, últtyq bolmysymen, mádenietimen, qonaqjailyǵymen tanytudy qalaidy. Búl baǵytta oblys pen audan basshylarynyń qoldauy erekshe qajet. Sebebi turistik auyldyń damuy tek auyl ákiminiń bastamasymen shektelmeidi. Jol, jaryq, su, bailanys, qauipsizdik, kásipkerlikti qoldau, maman dayarlau siyaqty máseleler keshendi qoldaudy qajet etedi.
Búgingi Basshi osy úlken joldyń basynda túr. Tabiǵaty bar, tarihy bar, turisterdiń qyzyǵushylyǵy bar. Endigi mindet sol múmkindikti júielep, el igiligine ainaldyru. Múhit Nesipbaiúlynyń auyldy damytudaǵy basty baǵyttarynyń biri de osy. Ol turizmdi syrttan keletin qonaqtardyń sany retinde ǵana emes, auyldyń áleumettik jáne ekonomikalyq damuyna serpin beretin sala retinde qarastyrady.
Últtyq parkpen selbestik
Basshi men Altynemel últtyq parkiniń bailanysy turaly bólek aitu kerek. Búl eki úǵym búginde bir birimen ajyraǵysyz sabaqtasyp ketken. Últtyq park aumaǵyndaǵy turistik nysandar auyldyń tynys tirshiligine tikelei áser etedi. Qazir últtyq parktiń tehnikalyq múmkindigi de edáuir artqan. Keiingi jyldary park 54 jańa tehnikamen qamtyldy. Búl tabiǵatty qorǵau, joldardy kútip ústau, turistik baǵyttardy retteu, órt qauipsizdigin qamtamasyz etu jáne qyzmet sapasyn jaqsartu isine úlken demeu.
Búginde auyldyń 169 túrǵyny Altynemel últtyq parkinde júmys isteidi. Búl bir auyl úshin az kórsetkish emes. Demek, últtyq park jergilikti halyqqa túraqty júmys kózi bolyp otyr. Bir otbasynyń tabysy, bir shańyraqtyń berekesi, bir azamattyń erteńge degen senimi osy eńbekpen bailanysty. Sondyqtan últtyq park pen auyl arasyndaǵy bailanys tek mekemelik qarym qatynas emes, halyqtyń túrmysymen tikelei sabaqtasqan ómirlik bailanys.
Turistik nysandar últtyq park aumaǵynda ornalasqanymen, syrttan kelgen qonaqtarǵa qyzmet kórsetip, tabys tauyp otyrǵandar negizinen auyl túrǵyndary. Qonaqúi ashyp, ashana salyp, kólik qyzmetin úsynyp, jol kórsetip, turisterdi qabyldap júrgen azamattardyń kóbi osy Basshi óńiriniń adamdary. Búl auyl halqynyń tabiǵat bailyǵyn saqtai otyryp, ony kásip kózine ainaldyruǵa bet búrǵanyn kórsetedi.
Osy túrǵydan alǵanda, auyl ákiminiń basty mindetteriniń biri últtyq parkpen ózara túsinistikti saqtap, auyl túrǵyndarynyń múddesin turizmniń damuymen úshtastyru. Tabiǵatty qorǵau men eldiń túrmysyn jaqsartu bir birine qarsy úǵym emes. Kerisinshe, dúrys úiymdastyrylǵan jaǵdaida ekeui qatar damidy. Tabiǵat saqtalsa, turizm damidy. Turizm damysa, auylda júmys kóbeiedi. Júmys kóbeise, halyqtyń túrmysy jaqsarady.
Kezinde Ǵalym Túrǵanbaev Altynemel últtyq parkin qúru isine kiriskende búl bastamany túsinbei, qarsy pikir aitqandar da az bolmaǵan. Ol kezde kópshilik úshin tabiǵatty qorǵau, tarihi jáne tabiǵi nysandardy saqtau, ony keler úrpaqtyń igiligine ainaldyru ońai qabyldana qoiǵan joq. Sondai sátterde Ǵalym aǵanyń «Búl jerdiń qyzyǵyn erteń úrpaqtaryń kóredi» degen sózi áli kúnge deiin el jadynda saqtalyp qaldy.
Uaqyt sol sózdiń aqiqatyn dáleldedi. Búginde Altynemel últtyq parki tek qorǵalatyn tabiǵi aumaq qana emes, óńirdiń ekonomikalyq jáne áleumettik damuyna serpin berip otyrǵan úlken múmkindikke ainaldy. Keshe kúmánmen qaraǵan júrttyń búgingi úrpaǵy osy tabiǵattyń, osy tarihi mekenniń igiligin kórip otyr.
Basshi auyly úshin últtyq park tabiǵattyń syiy ǵana emes, eldiń erteńin aiqyndaityn úlken múmkindik. Osy múmkindikti dúrys paidalanu úshin auyl ákimdigi, últtyq park basshylyǵy, audan jáne oblys deńgeiindegi jauapty mekemeler birlese júmys atqaruy qajet. Tabiǵatty qorǵau, turistik baǵyttardy damytu, auyl túrǵyndarynyń kásipkerlik bastamalaryn qoldau, infraqúrylymdy jaqsartu ózara úileskende ǵana Basshi tolyqqandy turistik ortalyqqa ainalady.
Analar keńesiniń alǵysy
Auyl ómirin jandandyruda qoǵamdyq úiymdardyń belsendiligi de mańyzdy. Basshi auylynyń dál ortasynda alystan kóz tartatyn eki qazaq úi bar. Bir qaraǵanda últtyq naqyshtaǵy ádemi nysan siyaqty kóringenimen, onyń artynda auyl ákiminiń eldik iske qoldau bildirgen naqty sheshimi, analar keńesiniń yntasy jáne auyldyń qoǵamdyq ómirin jańǵyrtuǵa baǵyttalǵan igi bastama jatyr.
Analar keńesi ókilderiniń aituynsha, auyl ákimdiginiń aulasyndaǵy bos jerge kásipkerlik nysanyn ashqysy kelgender az bolmaǵan. Biraq auyl ákimi búl jerdiń auyldyń ruhani kelbetine, qoǵamdyq ómirine qyzmet etetin oryn bolǵanyn dúrys kórdi. Osylaisha auyl ortasynan eki qazaq úi tigilip, analar keńesiniń júmys júrgizuine múmkindik jasaldy.
Búginde búl kiiz úiler sándik nysan ǵana emes, auyldyń últtyq bolmysyn tanytatyn, turisterdi qabyldaityn, eldiń dástúrin kórsetetin, kópshilik bas qosatyn berekeli orynǵa ainaldy. Múnda kelgen qonaqtar qazaqy qonaqjailyqty sezinedi, auyldyń tynysymen tanysady, últtyq ortaǵa engendei áser alady. Eń mańyzdysy, búl bastama tabys tabu maqsatymen ǵana shektelmeidi. Qazaq úilerge kelgen turisterden túsken qarjy mádeni sharalardy úiymdastyruǵa, auyldaǵy jaǵdaiy tómen otbasylarǵa kómek kórsetuge júmsalady.
Ótken jyly analar keńesiniń úiytqy boluymen Ǵalym Túrǵanbaevty eske aluǵa arnalǵan úlken merekelik shara úiymdastyryldy. El esinde qalǵan azamattyń eńbegin úlyqtaǵan búl jiyn auyl júrtshylyǵynyń yqylasyna bólendi. Múndai sharalar auyldyń ruhani ómirin baiytyp qana qoimai, keiingi úrpaqqa elge eńbek etken túlǵalardy tanytudyń, úlkenge qúrmet kórsetudiń jaqsy úlgisin qalyptastyrady.
Árine, analar keńesi basqa auyldarda da bar. Biraq auyl ákiminiń qoldauymen jer bólinip, kiiz úi tigilip, analarǵa naqty júmys isteuge múmkindik jasalǵan osyndai igilikti isti Basshi auylynan kórudiń ózi kóńil quantady. Búl auyldaǵy qoǵamdyq úiymdardyń qaǵaz júzinde ǵana emes, naqty iske aralasyp otyrǵanyn kórsetedi.
Múndai bastamanyń qúndylyǵy sonda, ol bir mezette birneshe mańyzdy mindetti atqaryp otyr. Birinshiden, auyldyń ortasyna últtyq sipat berdi. Ekinshiden, turisterge qyzmet kórsetudiń jańa úlgisin qalyptastyrdy. Úshinshiden, analar keńesiniń qoǵamdyq belsendiligin arttyrdy. Tórtinshiden, túsken qarjy qaiyrymdylyq pen mádeni sharalarǵa júmsalyp, auyl ishindegi yntymaqty kúsheitti.
Auyl ákiminiń iskerligi keide úlken qúrylystardan, jol men jaryqtan, áleumettik nysandardan kórinse, keide osyndai shaǵyn bastamalarǵa dúrys baǵyt beruden baiqalady. Sebebi auyldy damytu tek ǵimarat salumen ólshenbeidi. Auyldyń ruhyn kóteru, túrǵyndardyń belsendiligin arttyru, últtyq qúndylyqty dáripteu, qoǵamdyq úiymdarǵa múmkindik beru de el basqarudyń mańyzdy qyry.
Basshi ortasyndaǵy eki qazaq úi osynyń aiqyn dáleli. Búl auyldyń kórkin ashyp túrǵan últtyq belgi ǵana emes, ákimdik pen analar keńesiniń birlesken eńbeginen tuǵan berekeli bastama. Búl jerde eldik te, kásip te, qaiyrymdylyq ta, mádeniet te toǵysyp túr.
Bolashaq jospar
Árine, auyl basqaru ońai júmys emes. Ásirese Kerbúlaq siyaqty úlken audanda ár auyldyń óz múqtajy bar. Audanda 63 auyldyq eldi meken bar. Birine ambulatoriya qajet, birine mektep kerek, endi biri túrǵyn úi kútedi. Qai auyl da kóshesiniń jaryq bolǵanyn, jolynyń jóndelgenin, auyzsuynyń tolyq sheshilgenin qalaidy. Múndai jaǵdaida ár jobanyń audan men oblys deńgeiinde qoldau tabuy ońai emes.
Osyndai básekeli ári kúrdeli jaǵdaida auyldyń múddesin qorǵau ákimniń iskerligine, tabandylyǵyna jáne dáleldi sóilei biluine bailanysty. Qai máseleni birinshi kóteru kerek, qandai jobanyń auyl bolashaǵyna áseri zor, qai istiń áleumettik mańyzy joǵary ekenin naqty aita bilu qajet. Máseleni aitu bir bólek, ony sanmen, derekpen, halyqtyń naqty qajettiligimen dáleldeu bir bólek.
Basshi auyly ákiminiń júmys tásili osy tústa aiqyn baiqalady. Ol auyldyń búgingi jaǵdaiyn ǵana emes, erteńgi múmkindigin de qatar esepke alady. Túrǵyndar sanynyń ósui, turister leginiń artuy, kásipkerlerdiń kóbeyui, áleumettik nysandarǵa súranystyń úlǵayuy siyaqty faktorlardy alǵa tartyp, auylǵa qajetti jobalardy audan jáne oblys basshylary aldynda qorǵap keledi. Búl jai ótinish aitu emes, auyldyń damu baǵytyn túsindiru, onyń bolashaǵyna sendiru.
Ákimniń iskerligi osyndai sátterde kórinedi. Bir auylǵa bólinetin qarjy, salynatyn nysan, jóndeletin jol nemese tartylatyn jaryq ózdiginen kele salmaidy. Onyń artynda qújat daiyndau, máseleni pysyqtau, jauapty oryndarmen sóilesu, jobanyń qajettiligin dáleldeu, keide qaita qaita baru, tabandylyq tanytu siyaqty úlken eńbek jatady. Al osy eńbektiń nátijege ainaluyna oblys pen audan basshylarynyń qoldauy sheshushi yqpal etedi. Basshida iske asqan jobalar osy ózara túsinistik pen ortaq jauapkershiliktiń naqty kórinisi.
Auyl ákiminiń aldaǵy armany da auqymdy. Ol Basshi auylyn tek tabiǵaty kórkem, turister kelip ketetin eldi meken retinde ǵana emes, halyqaralyq deńgeidegi qyzmet kórsetu mádenieti qalyptasqan, turizmdi kásibi basqaru tásilin meńgergen auyl retinde kórgisi keledi. Búl úshin jańa kózqarastaǵy, bilimdi, til biletin, turizm salasynyń zamanaui talaptaryn túsinetin jastardy auylǵa tartu qajet ekenin jaqsy biledi.
Basshi úshin búl óte mańyzdy baǵyt. Óitkeni auyldyń ainalasyndaǵy tabiǵi jáne tarihi nysandardyń áleueti zor. Alaida tabiǵattyń kórki óz aldyna, ony dúrys tanystyru, kelgen qonaqqa sapaly qyzmet kórsetu, turistik baǵyttardy júieleu, qauipsizdik pen jailylyqty qamtamasyz etu, auyl túrǵyndaryn osy salaǵa beiimdeu úlken úiymdastyrushylyqty talap etedi. Múndai júmysty búgingi zaman talabyna sai júrgizu úshin halyqaralyq tájiribeni biletin, menedjment pen servisti meńgergen jas mamandar kerek.
Auyl ákiminiń oiynsha, Basshi bolashaqta Altynemel últtyq parkimen sabaqtasqan, turisterge tolyqqandy qyzmet kórsete alatyn, jergilikti túrǵyndarǵa túraqty tabys ákeletin ortalyqqa ainaluy tiis. Búl úshin qonaqúi, tamaqtanu orny, kólik qyzmeti, gidtik baǵyt, últtyq qolóner, mádeni sharalar, ekologiyalyq tárbie, aqparattyq qyzmet siyaqty salalar bir júiege túsui qajet.
Búl jospar bir ǵana auyl ákiminiń kúsh jigerimen sheshiletin sharua emes. Ol úshin audan men oblys tarapynan qoldau, tiisti baǵdarlamalarǵa engizu, qarjy bólu, maman tartu, infraqúrylymdy damytu siyaqty keshendi júmystar qajet. Osy túrǵydan alǵanda, Basshi auylynyń ákimi audan jáne oblys basshylyǵy tarapynan túsinistik pen qoldau tabatynyna senim bildiredi. Sebebi Basshi siyaqty turistik áleueti joǵary auyldyń damuy tek bir eldi mekenniń ǵana emes, tútas óńirdiń keleshegine áser etedi.
Búgingi Basshi úshin eń basty mindetterdiń biri tabiǵi bailyqty saqtai otyryp, ony halyqtyń igiligine ainaldyru. Auylǵa syrttan tek turister ǵana emes, bilimdi jastar, bilikti mamandar, jańa kásip ieleri kelse, auyldyń tynysy keńeiedi. Turizm damyǵan jerde júmys orny kóbeiedi, qyzmet kórsetu sapasy artady, auyldyń tabysy úlǵayady, jastardyń tuǵan jerde túraqtauyna múmkindik tuady.
Basshi tek Aiǵaiqúm men Aqtau taularyna aparatyn baǵyt retinde ǵana qalmauy kerek. Búl auyldyń ainalasynda SHoqan Uálihanov memorialdyq muzeii, SHoqan bastauy, Myńbúlaq, Naizatapqan arasany, jartas suretteri, qaraǵaily orman men shalǵyndy alqaptar siyaqty turisterge tanystyruǵa laiyq oryndar az emes. Endigi mindet osy tarihi, tabiǵi jáne ólketanu nysandaryn júielep, jańa turistik marshruttar ázirleu.
Ol úshin jayau jáne atpen júretin soqpaqtar belgilenip, jolsiltemeler men aqparattyq taqtaishalar qoiylyp, jergilikti túrǵyndar arasynan gidter dayarlanuy qajet. Búl bir jaǵynan kelushilerge qolaily jaǵdai jasasa, ekinshi jaǵynan auyl túrǵyndaryna jańa tabys kózine jol ashady. Turizm tek tabiǵatty tamashalau emes, tuǵan jerdiń tarihyn tanytu, eldiń bolmysyn kórsetu. Basshi mańyndaǵy ár búlaq, ár sai, ár jartas pen ár tarihi atau osy mindetti atqara alatyn qúndy múra.
Múhit Nesipbaiúlynyń ómir jolyna qarasaq, onyń búgingi qyzmetke kezdeisoq kelmegenin ańǵaramyz. Ol auyldy syrttai biletin basshy emes, osy topyraqta tuǵan, osy auyldyń qara júmysyn kórgen, traktor tizgindegen, mal ósirgen, sharuashylyq júrgizgen, qiyndyqta shyńdalǵan azamat. Sondyqtan onyń auyl máselesine kózqarasy da ómirlik tájiribemen astasyp jatyr. Jerdiń qadirin biletin adam su qoimasynyń mańyzyn túsinedi. Eńbektiń salmaǵyn biletin adam sharuanyń múńyn sezinedi. Óz qolymen kásip jasaǵan adam auyl kásipkeriniń talabyn túsinedi. Turizmniń múmkindigin kórgen adam infraqúrylymnyń qajettigin erte ańǵarady.
Auyl aqsaqalynyń rizalyǵy, analar keńesiniń alǵysy, kásipkerlerdiń belsendiligi, túrǵyn úilerdiń salynuy, ambulatoriyalardyń boi kóterui, su qoimalarynyń jóndelui, jol men jaryqtyń júielenui, últtyq parkpen bailanys, turizmge bet búru, jas mamandardy tartu armany múnyń bári bir adamnyń qyzmetin ǵana emes, tútas auyldyń qozǵalysyn kórsetedi.
Basshi búgin tabiǵaty kórkem, tarihy tereń, turistik bolashaǵy zor auyl retinde jańa kezeńge qadam basyp keledi. Al múndai auyldy órkendetu úshin elge jany ashityn, sharuanyń kózin biletin, halyqpen etene júmys istei alatyn basshy qajet. Múhit Nesipbaiúlynyń sońǵy jyldardaǵy eńbegi osy talapqa sai keletinin kórsetip otyr. Ol úshin auyldy damytu esep beru úshin jasalatyn nauqan emes, tuǵan jer aldyndaǵy azamattyq paryz.
Qajet Andas,
«Q–Andas» aqparat agenttigi.
Basshi auyly,
Kerbúlaq audany
