2023 jyly SHyǵys Qazaqstan oblysyna 372 qonys audarushy (128 otbasy) kelse, 2024 jyly búl kórsetkish 512 adamǵa (164 otbasy), al 2025 jyly 525 adamǵa (144 otbasy) jetti. Búl derekter óńirdegi eńbek resurstaryna súranystyń artyp kele jatqanyn kórsetedi. Sol qatarda Jetisu oblysynan qonys audarushylar sany jyl saiyn ósip, 2023 jyly 34 adam, 2024 jyly 46 adam, 2025 jyly 75 adam kóship kelgen. Búl baǵdarlamaǵa degen halyq seniminiń artqanyn bildiredi. Olar Óskemen, Ridder qalalaryna jáne Altai, Zaisan, Qatonqaraǵai, Úlken Naryn, Kúrshim, Marqakól, Tarbaǵatai, SHemonaiha audandaryna ornalasyp, tirshilik jolyna túsken. Basym bóligi bilim beru, densaulyq saqtau, áleumettik jáne kólik salalarynda júmys isteidi. Memlekettik qoldau olardyń jańa ortaǵa beiimdeluin jedeldetti.
Múmkindikter mekeni
Ridder qalasy Altai taularynyń eteginde, Úlbi ózeniniń boiynda ornalasqan. Ónerkásip pen mádeniettiń iri ortalyǵy sanalatyn qala metall óndiru jáne paidaly qazbalardy óńdeu salalary arqyly óńir ekonomikasyna eleuli úles qosyp keledi. Oblys ortalyǵy Óskemennen 120 shaqyrym jerde ornalasqan Ridderge avtokólikpen de, temirjolmen de qatynauǵa bolady.
SHamamen 50 myń túrǵyny bar qalada mektep, balabaqsha, kolledjder, Mádeniet saraiy, kitaphanalar, múrajai jáne Batys Altai memlekettik tabiǵi qoryǵy ornalasqan. Sport infraqúrylymy da jaqsy damyǵan qalada 70-ten astam sport nysany, basseinder, sport zaldary men stadiondar bar. Densaulyq saqtau salasynda auruhanalar men jeke meditsinalyq ortalyqtar halyqqa qyzmet kórsetude.
Qalanyń tabiǵaty turizmge qolaily. Qys mezgilinde tau shańǵysy men qysqy demalys túrleri, jazda jayau seruen, balyq aulau men belsendi turizm keń damyǵan. Qala mańynda birneshe demalys bazalary júmys isteidi.
Búginde Ridderge halyqty qonystandyrudyń negizgi tetigi – erikti qonys audaru baǵdarlamasy. «Serpin» jobasy ayasynda qonys audarushylarǵa kóshuge jáne túrǵyn úi jaldauǵa arnalǵan subsidiyalar, sondai-aq ekonomikalyq útqyrlyq sertifikaty úsynylady. 2025 jyly búl baǵdarlama arqyly 17 otbasy (52 adam) kóship kelgen, onyń ishinde qandastar da bar.
Jalpy, Ridder túraqty júmys, qolaily túrmys pen jańa múmkindikter úsynatyn qala. Memlekettik qoldau men damyǵan infraqúrylym óńirge qonys audarushylar sanynyń artuyna jol ashyp otyr. Múnda Jetisudan 3 otbasy kóship kelip, qonystanyp, tynysty tirshiligin bastap ketipti. Qalalyq «mansap» otalyǵynyń mamany Ayaulym Janpeiisova jerlesterimizben júzdestirdi.
Erjan Beskenbaev pen zaiyby Janar Altynbekova búǵan deiin Taldyqorǵan mańyndaǵy «Úitas» sayajaiynda túryp, keiin tuystarynyń keńesimen olar Ridder qalasyna kóship, alǵashqy kezde shahtada júmys isteidi. Áriptesterinen erikti kóshu baǵdarlamasyn estigen Erjan men Janar qalalyq «mansap» ortalyǵyndaǵy mamandardyń kómegimen qújattaryn rásimdep, memleket tarapynan beriletin subsidiyaǵa qol jetkizip, Ridder qalasynyń ortalyǵynan eki bólmeli páter satyp alady. Erjan óz mamandyǵy boiynsha júmysqa ornalassa, Janar konkurs arqyly 1,5 mln. teńge kóleminde qaitarymsyz grant útyp, jeke sán salonyn ashqan. Olar nesiesiz úi alyp, armandaǵan isterin bastap, bolashaqtaryna senimdi qadam basqandaryna dán riza.
Ruslan Qushanov – Sarqan qalasynan qonys audarǵan jetisulyq. Zaiyby bastauysh synyp múǵalimi bolǵan. Ózi kúndelikti tapsyrysqa júmys jasap, nápaqasyn ajyratyp júrgen jas edi. Keiin erikti kóshi-qon baǵdarlamasy turaly estip, Soltústik pen shyǵys turaly aqparat jinaqtai bastaidy. Aqyry tańdauy Ridder qalasyna túsedi. Sebebi, Ridderdegi ken oryndary júmys kúshin kóp talap etetinin estidi. Sonymen otbasymen aqyldasyp, birden kóshu bailamyna keledi. 2024 jyly kóship kelip, memlekettik kómektiń arqasynda qalanyń dál ortasynan eki bólmeli páter alyp, ózi kásip tauyp, zaiybyn mektepke mamandyǵy boiynsha júmysqa túrǵyzady. Balalary mektepte, ózderi jańa ortada, bolashaqtaryn jazyp jatyr.
Riza Begekyzy otbasyndaǵy 5 adammen 2025 jyly qonys audarady. Sarqan qalasynda múǵalim bolyp júmys istegen Riza búginde dekrettik demalysta. Biyl olardyń otbasyna jańa múshe qosylyp, sábidiń byldyrymen quanyshty kúnderi eselene túspek. Olardyń kóshuine Rizanyń qaiyn inisi sebepker bolypty. Óskemende joǵary oqu ornyn bitirgen jas jigit Ridder qalasyna júmysqa túrady. Telefonmen habarlasqan saiyn shahar turaly tamsana áńgimeleidi. Sosyn bir kórip qaitudy josparlap, tuysqandaryn izdep kelip, birden osynda qonys audaruǵa sheshim qabyldaidy. «Bizdi Ridderdiń kórkem tabiǵaty birden baurap aldy» – deidi Riza. Júbaiy júmysta, ózi dekrettik demalysta. Qalanyń dál ortasynan úsh bólmeli úi satyp alypty. Mektep, balabaqsha, sauda ortalyǵy úiiniń irgesinde túr. Bar jaǵynan qolaily ortaǵa keldik dep súiinip otyr.
Ridder – tabiǵaty kórkem, infraqúrylymy damyǵan jáne áleumettik qoldauy joǵary shahar. Erikti kóshu baǵdarlamasy arqyly jańa qonys pen túraqty júmys tabuǵa múmkindik mol. Beskenbaevtar otbasy izdenis pen memlekettik qoldau nátijesinde jańa ómir bastaudyń aiqyn dáleli.
ÚLKEN NARYNDA ÚMIT MOL
Búryndary Qatonqaraǵai audanynyń qúramynda bolyp, 2024 jyldyń 1 qańtarynan bastap audan retinde resmi mártebege ie bolǵan SHyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Úlken Naryn audany – tabiǵi bailyǵy mol, auyl sharuashylyǵy men turizmdi damytuǵa qolaily óńir. Altai taularynyń eteginde ornalasqan audan kórkem tabiǵatymen, qolaily geografiyalyq ornymen jáne eńbek resurstarymen erekshelenedi.
Audan halqynyń basym bóliginiń negizgi kúnkóris kózi – mal jáne egin sharuashylyǵy. Sonymen qatar, Ridder qalasyna jaqyn ornalasuy túrǵyndardyń óndiris pen tau-ken salasynda júmys isteuine múmkindik beredi. Búl halyq tabysyn ártaraptandyruǵa oń áser etude.
Áleumettik infraqúrylym júieli damyp keledi. Audanda mektepter, balabaqshalar, meditsinalyq punktter júmys isteidi. Mádeniet úileri men sport alańdary jastardyń bos uaqytyn tiimdi ótkizuine múmkindik berip otyr.
Úlken Naryn audany turizmdi damytuǵa yńǵaily. Tauly aimaqtar, ózen-kólder men ormandy alqaptar ekoturizm men demalys baǵyttaryn júrgizuge negiz bola alady. Jol qatynasynyń jaqsaruy óńirdiń qoljetimdiligin arttyruda.
Úlken Naryn auylynda Panfilov audanynan qonys audarǵan Jańabek Dilda anasy Núrjamal jáne orta mektepte oqityn qyzymen birge túryp jatyr. Otbasy búl auylǵa ótken jyly erikti qonys audaru baǵdarlamasy ayasynda kóship kelgen.
Jańabek Úlken Naryn auylyndaǵy «Kúnshuaq» balabaqshasynda túraqty júmys isteidi. Onyń aituynsha, 2019 jyly Qytai Halyq Respublikasynan kóship kelip, aldymen Panfilov audanyna qonystanǵan. Qazaqstan azamattyǵyn alyp, túrmysqa qolaily óńir izdegen kezde Úlken Naryn audanyna tańdau túsken.
– Múnda jaqyn tuystarymyz túrady. Qonaqqa kelip kórip, birden nietimiz audy. Audandyq «mansap» ortalyǵynyń mamandary bizdi jyly qabyldap, barlyq qújatymyzdy rásimdeuge kómektesti. Taǵaiyndalǵan qarjylai qoldaudyń arqasynda osy úidi satyp alyp, kirdik. Qazir balabaqshada túraqty júmys istep júrmin, – deidi ol.
Balabaqsha újymy da jańa qyzmetkerge oń baǵa berip otyr.
– Bizdiń mekeme – oblys aumaǵynda auyldyq jerde ashylǵan, erekshe kútimdi qajet etetin balalarǵa arnalǵan balabaqsha. Sondyqtan mamandarǵa qoiylatyn talap joǵary. Jańabek osy talapqa tolyq sai keldi, – deidi balabaqsha meńgerushisi Janna Seiitqamzaqyzy.
Jańabek qabyldaǵan sheshimine riza. Al anasy Núrjamal apany mazalaityn bir másele bar. Úi aulasynda ósip túrǵan alyp kók terek búginde qauip tóndirip túr.
– Terek qatty biiktep ketti. Qúlap ketpese eken dep uaiymdaimyn. Ony kesu úshin arnaiy mamandar kerek, – deidi keiuana.
Búl másele boiynsha audan ákimdigine resmi ótinish joldanatyny aityldy.
Úlken Naryn audany – auyl sharuashylyǵy, turizm jáne áleumettik jobalar arqyly damuǵa áleueti bar aimaq. Memlekettik qoldau men tiimdi josparlau búl óńirdiń ekonomikalyq jáne áleumettik damuyn jańa deńgeige kótere alady. Qysqasy, Úlken Naryn audany jetisulyqtar úshin qolaily meken degen oiǵa keldik.
«ALTAIDAI JER QAIDA?»
2023-2025 jyldar aralyǵynda Altai audanyna 32 otbasynan túratyn 107 adam qonys audarǵan. Onyń ishinde 28 otbasy (91 adam) – ishki qonys audarushylar, 4 otbasy (16 adam) – Qytai Halyq Respublikasynan kelgen qandastar.
Qonys audarushylar negizinen Jetisu, Túrkistan, Almaty, Jambyl oblystarynan, sondai-aq Almaty men Astana qalalarynan kelgen. Búl audannyń eńbekke, túrmysqa jáne túraqty ómir súruge qolaily ekenin kórsetedi.
Altai audanynda 37 mektep, 16 shaǵyn ortalyq jáne 10 balabaqsha júmys isteidi. Densaulyq saqtau salasynda Altai jáne Serebryansk qalalaryndaǵy auruhanalar, dárigerlik ambulatoriyalar men jeke meditsinalyq nysandar halyqqa qyzmet kórsetedi.
Audannyń ekonomikalyq áleueti joǵary. Múnda «Búqtyrma tsement kompaniyasy», «Qaztsink» JSHS, sondai-aq auyl sharuashylyǵy men aǵash óńdeu salasyndaǵy iri kásiporyndar júmys isteidi. Bilim, densaulyq saqtau jáne naqty sektorda bilikti kadrlarǵa súranys bar.
Qonys audarushylardy qoldau maqsatynda júmys berushiler túrǵyn úimen, túraqty júmyspen jáne áleumettik paketpen qamtamasyz etuge daiyn. Sonymen qatar, baǵdarlama ayasynda jańa biznes bastau úshin qaitarymsyz memlekettik granttar qarastyrylǵan.
Kerbúlaq audanynyń Saryózek auylynan qonys audarǵan Aida Dáuletova úshin Altai qalasy jat emes, qaita janyn jadyratqan jańa mekenge ainalypty. Qysy qatal dep sanalatyn búl óńir Aidaǵa júmaqtai kórinedi. Júpar iisti dala, kókke boi sozǵan samyrsyndardyń sybdyry, túnyq tau sularynyń syldyry men jazǵy kórkem tabiǵat ony birden baurap alǵan.
– Meni eń aldymen Altaidyń súlu tabiǵaty ózine qyzyqtyrdy. Odan keiin salqyn aua raiynyń densaulyǵyma tigizgen paidasyn sezindim. Saryózekte ystyqtyń áserinen qan qysymym jii kóterilip, dáriger jaǵalaushy edim. Altaiǵa kóship kelgeli sol qiyndyqtan aryldym, – deidi Aida Dáuletova.
Búginde ol mamandyǵy boiynsha qaladaǵy dámhanalardyń birinde aspaz bolyp eńbek etedi. Otbasynyń da jaǵdaiy ornyqqan. Úlken úly 11-synypty ayaqtap, Pavlodar qalasynda áskeri boryshyn ótep júr. Ekinshi úly biyl 11-synypta, al kenje qyzy 5-synypta oqidy. Balalardyń oqu úlgerimi jaqsy, jańa ortaǵa tez beiimdelgen.
– Memleket tarapynan kórsetilgen barlyq qoldau sharalary demeu boldy. Sonyń arqasynda qalanyń dál ortasynan eki bólmeli úi satyp aldyq. Qazir eńsemiz tiktelip, bolashaqqa senimmen qarap otyrmyz, – deidi.
Aidanyń aituynsha, Altai qalasy tek tabiǵatymen ǵana emes, áleumettik múmkindikterimen de tartymdy. Infraqúrylymy damyǵan, eńbek resurstaryna súranysy bar jáne qonys audarushylar úshin naqty múmkindik úsynatyn óńir. Múnda eńbek etuge de, bala ósiruge de qolaily orta qalyptasqan. Osyndai naqty qoldau men jaily ómir súru jaǵdaiy erikti kóshi-qon baǵdarlamasynyń shynaiy nátijesin kórsetedi. Aidanyń shabyttan aitqan áńgimesin tyńdap otyryp, «Aǵajai, Altaidai jer qaidai-ai» degen halyq áni qúlaǵyma kelgendei boldy.
ERTIS PEN ÚLBI TOǴYSQAN
SHyǵystyń júregi sanalatyn Óskemen qalasy búginde erikti qonys audaru baǵdarlamasyna qatysqan azamattar úshin áleumettik te, ekonomikalyq ta múmkindigi mol mekenge ainalyp otyr. Ol elimizdegi iri industriyalyq ortalyqtardyń biri. Qala ekonomikasynyń negizin tústi metallurgiya, mashina jasau, energetika, qúrylys jáne qaita óńdeu ónerkásibi qúraidy. «Qaztsink», «ÚMZ», «Aziya Avto», «Sogrin JEO» sekildi iri kásiporyndar túraqty júmys oryndaryn úsynyp keledi. Sonymen qatar, shaǵyn jáne orta biznes qarqyndy damyp, sauda, qoǵamdyq tamaqtanu, qyzmet kórsetu salalaryna júmys kúshi qajet. Búl – qonys audarǵan azamattardyń eńbek naryǵyna tez beiimdeluine múmkindik beredi.
qalasynyń Ótenai auylynan qonys audarǵan Nazgúl SHákenova Óskemen qalasynda qyzmet kórsetu salasynan óz jolyn tauyp otyr.
– Byltyr kóktemde kóship keldik. Júbaiym temirjol salasynda júmys isteidi, ony Astanadan Óskemenge qyzmetke shaqyrdy. Bastapqyda erikti kóshi-qon baǵdarlamasy turaly bilmedik. Keiin áleumettik jeliden kózimiz shalyp, birden Óskemen qalalyq «mansap» ortalyǵyna habarlastyq. Olar bizdi jyly qabyldap, barlyq máselede jan-jaqty qoldau kórsetti. Jarty jyldyń ishinde qújattarymyzdy tolyq rettep, memlekettik kómekti de, baspanamyzdy da alyp úlgerdik. Balalar mektepke ornalasty, al men ózim jeke júmysymdy bastap kettim. Negizgi mamandyǵym – dáriger, Ótenai auyldyq ambulatoriyasynda akusher bolyp istedim. Keiin marketing boiynsha bilim alyp, qazir beineoperator bolyp júmys istep júrmin, – deidi Nazgúl.
Óskemen qalasynda mektepter men balabaqshalar jetkilikti. Qazaq tilinde bilim beretin oqu oryndarynyń sany jyl saiyn artyp keledi. Joǵary oqu oryndary men kolledjder jas mamandardy dayarlauǵa baǵyttalǵan. Densaulyq saqtau salasy da jaqsy damyǵan: kópsalaly auruhanalar, emhanalar men jekemenshik meditsinalyq ortalyqtar túrǵyndarǵa sapaly qyzmet kórsetedi. Búl otbasymen kóship kelgen azamattar úshin asa mańyzdy faktor.
Jas maman Ámina Ahanqyzy da Óskemendi bolashaǵymen bailanystyrǵandardyń biri. Ol biyl Sársen Amanjolov atyndaǵy SHyǵys Qazaqstan universitetin tamamdaǵan. Jetisu oblysy Tekeli qalasyna qarasty Syrymbet auylynda tuyp-ósken.
– Tamyz aiynda otbasymyzben Óskemenge kóship keldik. Júbaiym «Qaztsink» JSHS-da júmys isteidi, ózim – múǵalimmin. Memleket tarapynan tiisti qoldaulardy kórip jatyrmyz. Ázirge úi alyp úlgermedik, biraq barlyq qújatty jinap, baspana izdeu ústindemiz. Biz Jetisudan tórt qyz birge oqyǵanbyz, qazir bireui osynda qaldy. Bizden keiingi 10-ǵa juyq student te osy óńirde eńbek etudi josparlap otyr, – deidi Ámina. Ertis pen Úlbi toǵysqan Óskemende órkendep ósem dep kelgen Áminaǵa biz de tilekshi boldyq.
SHyǵys Qazaqstan oblysy – tek júmys pen tabys kózi ǵana emes, ómir súruge qolaily óńir. Altaidyń eteginde ornalasqan ólkeniń tabiǵaty kórkem, ekologiyalyq ahualy kóptegen óndiristi aimaqtarmen salystyrǵanda áldeqaida qolaily. Mádeniet oshaqtary, sport keshenderi men demalys oryndary túrǵyndardyń bos uaqytyn tiimdi ótkizuine múmkindik beredi.
Ekonomikalyq áleueti joǵary, áleumettik infraqúrylymy damyǵan SHyǵys Qazaqstan oblysy erikti qonys audarushylar úshin shyn máninde taptyrmas múmkindik mekeni. Múnda bilikti mamanǵa súranys bar, memleket tarapynan naqty qoldau kórsetiledi. Eń bastysy – jańa ómir bastauǵa qolaily orta qalyptasqan. SHyǵysqa qonys audaru – búl jai ǵana meken auystyru emes, bolashaqqa jasalǵan senimdi ári nyq qadam.
Sapar barysynda kezdesken keiipkerlerimizden erikti kóshi-qon baǵdarlamasy jóninde súrastyratyn jerlesterimiz kóp eken. Solarǵa naqty ári dúrys aqparat jetkizuge kómektesu maqsatynda bailanys nómirimdi qaldyryp otyrdym. Demek, osy túrǵyda súraqtaryńyz bolsa bizben habarlasyńyz.
«Ońtústikten – soltústik pen shyǵysqa» atty jurnalistik zertteu ayasynda biz kóptegen óńirdi aralap, talai taǵdyrmen júzdestik, kóp jaitty kózben kórip, kókeige túidik. Osy sapar barysynda jinaqtaǵan tájiribe men málimet kez kelgen saualǵa naqty jauap beruge múmkindik beredi dep oilaimyz.
Jurnalistik zertteu osy tústa máresine jetkenimen, jerlesterimizdi jańa qonysqa kóshiru isi endi ǵana bastalǵandai. Alda atqarylar júmys kóp, aitylar áńgime áli de az emes.
Qajet ANDAS
SHyǵys Qazaqstan oblysy
