اجەك مىرزاۇلى [1885 –1934]. ونىڭ بولتىرىك، ارتىق، ءشارىپجامال، ءاديا سەكىلدى ىرگەلى اقىندارمەن وتكەن جىر تارتىستارى ەل اراسىندا ايتىلعانمەن، شارىپجامالمەن ايتىسى عانا حاتقا تۇسكەن. اجەك اقىن سۇيەگى جاعىنان ايگىلى ايتىس اقىنى قۇلانايان قۇلمامبەتپەن رۋلاس، الباننىڭ قىزىلبورىك رۋىنان تارايدى. تۇپكى اتاسى – جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى سوعىستاردا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن شاعامان باتىر. ول قازىرگى الماتى وبلىسى، رايىمبەك اۋدانىنا قاراستى قارابۇلاق اۋلىنىڭ ماڭىندا تۋىپ، قىتاي جەرىندە قايتىس بولعان. بەلگىلى تاريحشى، اكادەميك ك. نۇرپەيىسوۆ: “اجەك مىرزاۇلىنىڭ سۋىرىپ سالما اقىندىق قابىلەتى بوزبالا كەزىنەن ايقىن كورىندى. ول ەڭ الدىمەن كوپشىلىككە ايتىس اقىنى رەتىندە تانىلدى” (زاماننىڭ ءبىر اۋرەگە سالعانىن-اي…// انا ءتىلى، 1992، 18 قازان)، – دەپ، اجەك شىعارماشىلىعىنا العاش ءباسپاسوز بەتىندە جىلى لەبىز ءبىلدىردى. وتىزىنشى جىلدارى اقىن مۇرالارىن جيناۋشى ق.قۇرمانباەۆتىڭ مىنا ەستەلىگى دە عالىمدى قۋاتتايدى: “اجەك ءبىر كەدەي شارۋانىڭ بالاسى ەكەن. ول ءوزى جاسىنان قوي باعىپ ءوسىپتى. 18 جاسقا كەلگەن سوڭ، ءبىر اتتى جەكە سايلاپ ءمىنىپ، قايدا ساۋىق، قايدا توي بولسا سوندا جۇرەتىن بولىپتى”(ورتالىق عىلىمي كىتاپحانا (وعك). 244-بۋما، 1 ءداپ.).
اجەكتىڭ شارىپجامالمەن ايتىسىنان باسقا “شوپاندارعا ارناۋ”، “مۇعالىمدەرگە سالەم”، “زاماننىڭ ءبىر اۋرەگە سالعانىن-اي!”، “وپاسى جوق دۇنيەنى جيناعانمەن”، “قاڭلىنىڭ قايران قىزدارى-اي…” سياقتى ازداعان ولەڭ-تولعاۋلارى ساقتالعان. اقىننىڭ “زاماننىڭ ءبىر اۋرەگە سالعانىن-اي!” تولعاۋىنا 1916 جىلعى «قارقارادا» كوتەرىلىسنىڭ وقيعالارى ارقاۋ بولعان. تۋىندىدا قىرعىنعا ۇشىراپ، شەت ەلگە اۋعان بوسقىن ەلدىڭ باسىنا تۇسكەن ناۋبەت شىنايى سۋرەتتەلەدى. مازمۇنى وسى تاقىرىپتا قالام تارتقان كودەك، بولتىرىك، ەتەكباي، سىپاتاي، يمانبەك، اكىمقوجا ت.ب كوتەرىلىسكە قاتىسۋشى اقىنداردىڭ تولعاۋ، داستاندارىمەن ۇندەس، سارىنداس. اسىرەسە، كودەك مارالبايۇلىنىڭ “16 جىل تۋرالى” داستانىنا تاقىرىپتىق-يدەيالىق، كومپوزيتسيالىق جانە جۇيەلىلىگى جاعىنان ۇقساستىعى مول. تولعاۋدا قىتاي اۋعان ۇركىن حالىقتىڭ 1916 جىلعى قازان-قاراشا جانە 1917 جىلعى ءساۋىر-مامىر ايلارى اراسىنداعى ساياسي-الەۋمەتتىك احۋالعا بايلانىستى اجەك:
كومىرشى، قۋرايلىنىڭ اراسانى،
كوپتىكتەن البان قويداي اداسادى.
قيىقشا نان جەمەيتىن قايران ەلىم،
ارپاعا ات جەيتۇعىن تالاسادى.
تاۋشەلەك، سەن دە قالدىڭ اسىمەنەن،
تومار ساز، جىڭىشكەنىڭ باسىمەنەن.
ايداۋدا قاتىن-بالا زار جىلادى،
بەت جۋىپ كوزدەن اققان جاسىمەنەن، –
دەپ كۇڭىرەنسە، كودەك جىرى دا سول تۇستاعى ەل مۇڭىن ەسەلەي ءتۇسىپ، كومەكتى ءبىر قۇدايدان عانا كۇتەدى:
ءبىر قۇداي بەرەر مە ەكەن تىلەگىمدى،
قايعى باسىپ شارلادى جۇرەگىمدى.
اقىلىمنان اداسىپ وسى كۇندە،
بىلمەيمىن قالاي قاراپ جۇرەرىمدى.
¤ءزى قۇداي بەرمەسە جاپپار يەم،
جالعاننان ءۇزىپ تۇرمىن كۇدەرىمدى (ءۇرىمجى: جاستار -ورەندەر، 1988.- 155-ب.).
اجەكتىڭ تەرمەلەتە، توكپەلەتە ايتاتىن جىرلارى وتە كوپ بولعان سياقتى. ¤كىنىشكە وراي مۇنداي مۇرالارى دەر كەزىندە جينالماي قالعان. ەل ەسىنەن ساقتالعان بىرەر شۋماقتارىنىڭ ءوزى تەرەڭ فيلوسوفيالىق ويلارعا جەتەلەيدى:
پىسپەستىڭ اسى پىسپەس قايناعانمەن،
¤تپەيدى جاسىق قۇرال قايراعانمەن.
جاپاندا جابى شاۋىپ بايگە المايدى،
اق بيداي، ارپا بەرىپ بايلاعانمەن.
قولىڭنان اسىراعان قۇسىڭ ۇشسا،
كەلمەيدى شىرعا تارتىپ سايراعانمەن (وعك. 1017- بۋما، 3-ءداپ.).
قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى قىز بەن جىگىت اراسىنداعى مازمۇنىنا كوركەمدىگى ساي، كورنەكتى ايتىستاردىڭ ءبىرى – اجەكتىڭ شارىپجامالمەن وتكەن جىر جارىسى. ق.قۇرمانباەۆتىڭ دەرەكتەرىندە ەكى اقىن 1913 جىلدىڭ جازىندا باقاي ەلىندە [قازىرگى الماتى وبلىسىنىڭ شەلەك وڭىرىندە – ت.ءا.] كەزدەسكەن. باقاي تاۋىنىڭ ەتەگىن جايلاعان قاڭلى قۇنانباي دەگەن كىسىنىڭ ءشارىپجامال اتتى قىزى اقىن شىعىپ، توي-جيىندا اقىنسىعان جىگىت-جەلەڭدى بەتتەتپەيدى ەكەن. جاس سۇلۋدىڭ ايتىستاعى العىرلىعىن اجەك تە ەستىپ، باق سىناۋ ءۇشىن ارنايى قارقارادان ىزدەپ كەلەدى. وسى وقيعادان س.مۇقانوۆتىڭ دا حاباردار ەكەنىن تومەنگى جولداردان ايقىناڭعارىلادى:“… ارينە، اقىن قىزداردىڭ ىشىندە دە ەرلەر سىقىلدى جوعارىلى، تومەندىلى اقىندار بار، ولار ايتىستا قارسىلاستان كەيدە جەڭىلىپ، كەيدە جەڭىپ جۇرەدى. سولاي بولا تۇرا، ەر اقىندار ايەل اقىنداردىڭ اقىندىق قاسيەتىن باعالاپ، اتاعى شىققان اقىن قىزداردى اتاقتى جىگىتتەر قۇمارتىپ، ىزدەپ بارىپ ايتىسادى. بۇعان اجەك اقىن مەن ءشارىپجامال دەگەن اقىن قىزدىڭ ايتىسى، قوياندى جارمەڭكەسىندە كوپتىڭ قالاۋىمەن اسەتتىڭ رىسجانمەن ايتىسۋى، ءبىرجاننىڭ ادەيى ىزدەپ كەلىپ سارامەن ايتىسۋى، دامە قىز بەن مانسۇردىڭ ونەر تالاستىرۋلارىن دالەل ەتسەك تە بولادى” (مۇقانوۆ س. العى ءسوز // ايتىس. -الماتى: قمكاب، 1942. 5-6-ب ).
ءشارىپجامالدىڭ ءجاميلا دەيتىن رۋلاس ءسىڭلىسىنىڭ ۇزاتۋ تويىندا ەكەۋى جۇزدەسىپ، ايتىس باستالىپ كەتەدى. اجەكتىڭ “داڭقتى سەن سياقتى بولماسام دا، بۇل جولى بايگە الماقپىن، كەلسە شامام” دەۋىنە قاراعاندا، بۇرىن مۇنداي ءىرى جىر بايگەسىنە قوسىلماعان سىڭايلى. اجەك بىردەن “ءىز قۋىپ، سۇراستىرىپ ودان-بۇدان” ايتىسۋعا ادەيى ىزدەپ كەلگەنىن ايتىپ، قىزدىڭ جەكە باسىنا شۇيلىگەدى. تالاي جارىستا باق سىناسقان ءشارىپجامال اسىپ-ساسپاي، العاشقى سوزىندە جاس جىگىتتى سابىرلىلىققا، ادەپتىلىككە شاقىرادى:
كەز بولدىڭ ءدام-تۇز ايداپ بۇل جيىندا،
كەڭ ويشىل، شىن جۇيرىككە ءسوز قيىن با؟
اپتىقپا، اجەك باتىر، سابىرلىق قىل،
اپتىقساڭ كيلىگەرسىڭ ءبىر قيىنعا (وعك. 244-بۋما، 1 ءداپ.).
بىرنەشە كەزەكتەن سوڭ اجەكتىڭ تىنىسى اشىلا ءتۇسىپ، قاناتىن كەڭگە جايا باستايدى.
كەلمەسىن پەيىلى كەڭگە نەگە ءجونى،
قولىڭ بەر راسىن ايتساڭ سەن دە ونى.
بولعاندا سەن – اق شاينەك، مەن – ساماۋرىن،
مەن كەلدىم اق شاينەكتى دەمدەگەلى.
¦يادان ۇمتىلا ۇشقان اق بالاپان،
قولىڭا كەلىپ قوندىم جەم جەگەلى.
ءشارىپجامال، وسى باستان ەسىڭە ۇستا،
قالايدا توياتتايمىن كەلسە ءجونى، – دەپ، جاۋابىن كەستەلى سوزدەرمەن كومكەرىپ، استارلى وي تاستايدى. سوزدەرىنىڭ تۇپكىرىندە قىز بەن جىگىتكە عانا ءتان جەڭىل ءازىل، ۋىتتى قالجىڭ جاتقانى بايقالادى. ءسوز ورايى كەلگەندە ءشارىپجامال:
…جاپالاق قايىرعانمەن قاز المايدى،
باسىنا جەز توماعا باپتاسا دا.
جەتەسىز جابى شاۋىپ بايگە المايدى،
ءسۇت بەرىپ، اق بيدايمەن قاپتاسا دا.
اسىلدىڭ سىنى كەتپەس، سىرى كەتەر،
بەرىكتە، اجەك باتىر، ساقتالسا دا، –
دەگەندى ايتىپ قارسىلاسىن “جاپالاققا”، “جابىعا”، “جاسىق تەمىرگە” تەڭەپ، وزىنە شەندەسە المايتىنىن تۇسپالداعان تۇستا، اجەك تە ىركىلمەي، كەسەك-كەسەك سوزدەرگە كوشەدى:
قاڭلىنىڭ بيىگىندە سەن ءبىر شىنار،
بۇتاعىڭ ورلەي بەرمەس ءبىر كۇن سىنباي.
بىلەمىن سىنىڭ كەتپەس، سىرىڭ كەتەر،
ايرىلىپ جاپىراعىڭنان بولساڭ جۇرداي.
وسىلاي ءاجۋا، قالجىڭ،مىسقىل سوزدەرمەن باستالعان ايتىس، قىزا كەلىپ الەۋمەتتىك جاعدايلارعا ويىسىپ كەتەدى. جەر داۋى، رۋ جىكشىلدىگى، جەكە ادامداردىڭ بيلىك دارەجەسىن، بايلىعىن ماقتاۋ سياقتى ماسەلەلەر قوزعالادى. ¤ز كەزەگىندە ەلىنىڭ، جەرىنىڭ شەجىرەسىن، تاريحىن تەرەڭ بىلۋمەن قاتار قارسىلاس جاعىنىڭ دا كەمشىن تۇستارىن ءدال باسىپ وتىرعان اجەك جەڭىسكە جەتەدى. سول تۇستاعى ءومىر شىندىعى، ءداۋىر سيپاتى كەڭ قامتىلعان، كوركەمدىك ساپاسى جوعارى بۇل ايتىس ەل ىشىنە بىردەن تاراپ كەتەدى.
تەكستولوگيالىق جاعىنا ءمان بەرىپ، “ايتىس” جيناعىنداعى (ايتىس. ت.1. -الماتى: قمكاب، 1964. 288-298-ب.) ءماتىن مەن ورتالىق عىلىمي كىتاپحانا قورىنداعى تۇپنۇسقانى سالىستىرعاندا، شىعارمانىڭ سوڭعى بولىگى ءۇزىلىپ، كەي ءسوز تىركەستەرى وزگەرىپ، نە ءتۇسىپ قالعانى بايقالادى. ايتىستىڭ كولەمىنە بايلانىستى ويدى ك.نۇرپەيىسوۆ بىلايشا وربىتەدى: “ءشارىپجامال مەن اجەك ايتىسىنىڭ كۋاگەرى بولعان ءاديا اجەي [ول كىسى 60 جىلداردىڭ سوڭىندا قايتىس بولدى -ك.ن] جاريالانىپ جۇرگەن نۇسقا بولعان ايتىستىڭ ۇشتەن بىرىندەي عانا كولەمىن قامتيدى دەپ وتىرار ەدى”.
اجەك ءشارىپجامالدىڭ سىرلاس قۇربىسى اديامەن دە ايتىسىپ، ۇزاق جىلدار بويى تانىستىقتارى ۇزىلمەگەن. سوندىقتان دا بولار 1932 جىلدىڭ كۇزىندە سودىر ساياساتتىڭ كەسىرىنەن تۋعان جەردەن كىندىك ءۇزىپ بارا جاتىپ:
… شەكارالىق مۇزارتتىڭ
تاباننان ءوتتى ىزعارى-اي.
ءشارىپجامال، ءاديا
قاڭلىنىڭ قايران قىزدارى-اي، – دەپ ساعىنىش سەزىمى وزەگىن ورتەپ، انىنە ارقاۋ ەتەدى.
تۇيىندەي كەلىپ، وسى ازداعان شىعارمالارىنىڭ وزىنەن-اق اجەكتىڭ ايتىس ونەرىنە توسەلگەن، جەتىسۋ اقىندىق مەكتەبىنىڭ ءداستۇرىن جالعاۋشى ورەلى اقىن ەكەنىن كورەمىز. سوندىقتان ونىڭ ولەڭ، جىرلارى مەن ايتىستارىن كەش تە بولسا ىزدەستىرىپ، ۇرپاقتار زەردەسىنە جەتكىزۋ – بارشامىزعا ورتاق مىندەت بولىپ قالما بەرمەك.
توقتار الىبەك،
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە
ونەر ينستيتۋتى قولجازبا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى،
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
جاريالاندى. -الماتى: «جەتىسۋ» گازەتى. №59. 2012. -5 ب.











