كىتاپ وقۋ – ادامنىڭ ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتۋمەن عانا شەكتەلمەيتىن، ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىراتىن ماڭىزدى رۋحاني قۇبىلىس. اسىرەسە حالىقتىڭ وتكەنى، مەملەكەتتىلىك ءداستۇرى مەن ەلدىك مۇراتى تۋرالى ەڭبەكتەر جاس ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىن تانۋىنا ىقپال ەتەدى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا، جۋرناليست، ولكەتانۋشى قاجەت انداستىڭ «ۇلى دالا شەجىرەسى» اتتى تاڭدامالى زەرتتەۋلەر جيناعى – «كىتاپ وقيتىن ۇلت» جوباسىنىڭ مازمۇنى مەن ماقساتىنا ساي كەلەتىن تاريحي-تانىمدىق تۋىندى.
قازاق تاريحىن زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى ارناسى – ارحيۆ قۇجاتتارى مەن عىلىمي ەڭبەكتەر. الايدا حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن وقيعالاردىڭ، باتىرلىق ءداستۇرى مەن ەلدىك مۇراتىنىڭ بارلىعى بىردەي جازبا دەرەكتەردە تولىق ساقتالا بەرمەگەن. ۇلت تاريحىنىڭ ەلەۋلى بولىگى حالىق جادىنداعى اڭىزداردا، شەجىرەلەردە، اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىندە جانە جەرگىلىكتى تاريحي اڭگىمەلەردە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ال شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەردىڭ عىلىمي پايىمدارى قۇندى بولعانىمەن، ولار قازاق قوعامىنىڭ ىشكى دۇنيەسىن، ۇلتتىق تۇسىنىگى مەن رۋحاني ەرەكشەلىگىن ءاردايىم تولىق قامتي الماۋى مۇمكىن.
قاجەت انداستىڭ كىتابى وسى دەرەككوزدەردىڭ اراسىن ساباقتاستىرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. اۆتور ارحيۆتىك مالىمەتتەردى، عىلىمي تۇجىرىمداردى، ەل اۋزىنداعى اڭىز-اڭگىمەلەر مەن شەجىرەلىك دەرەكتەردى جۋرناليستىك تاسىلمەن ۇشتاستىرادى. سونىڭ ارقاسىندا كۇردەلى تاريحي ماسەلەلەر عىلىمي ورتاعا عانا ەمەس، قاراپايىم وقىرمانعا دا تۇسىنىكتى تىلمەن جەتكىزىلگەن.
ۇلى دالا تاريحىنا كەڭ كوزقاراس
Посмотреть эту публикацию в Instagram
«ۇلى دالا شەجىرەسى» 2016 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى اماندىق باتالوۆتىڭ قولداۋىمەن «ادەبيەت الەمى» باسپاسىنان جارىق كوردى. كولەمى 160 بەت بولاتىن جيناققا قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى، مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋى، ەل باسقارۋ ءداستۇرى، تاريحي تۇلعالار، رۋنيكالىق جازبالار، فولكلورلىق مۇرالار مەن حالىق شەجىرەسىنە قاتىستى زەرتتەۋلەر ەنگىزىلگەن.
جيناق «وتكەنى ونەگەلى ەل» اتتى ماقالادان باستالادى. بۇل اتاۋدىڭ ءوزى ەڭبەكتىڭ نەگىزگى يدەياسىن اڭعارتادى: وتكەن تاريحتى بايانداپ قانا قويماي، ودان بۇگىنگى قوعامعا قاجەتتى تاعىلىم تابۋ. اۆتور ءۇشىن تاريح – ارتتا قالعان وقيعالاردىڭ تىزبەگى ەمەس، قازىرگى ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىراتىن رۋحاني نەگىز.
كىتاپتاعى «شىڭعىس حان تۋرالى شىندىق»، «قازاق مەملەكەتتىگى قۇرىلۋىنىڭ العىشارتى»، «قازاقتىڭ بيلىك جىلناماسى»، «كوشپەندىلەر قالا سالعان با؟» سياقتى ماقالالاردا تاريح عىلىمىنداعى كۇردەلى جانە پىكىرتالاس تۋدىراتىن ماسەلەلەر قاراستىرىلادى. اۆتور قالىپتاسقان تۇجىرىمداردى قايتالاپ قانا قويماي، ءارتۇرلى دەرەكتەردى سالىستىرىپ، وقىرماندى تاريحي قۇبىلىستارعا جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋعا شاقىرادى.
ماسەلەن، كوشپەندىلەر وركەنيەتى تۋرالى ءسوز بولعاندا، ولاردى تەك مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان، تۇراقتى قونىستارى بولماعان حالىق رەتىندە سيپاتتايتىن بىرجاقتى پىكىرلەر كەزدەسەدى. جيناقتاعى زەرتتەۋلەر مۇنداي تۇسىنىكتەرگە سىن كوزبەن قاراپ، ۇلى دالادا قالالىق مادەنيەت پەن ساۋدا، قولونەر جانە رۋحاني ورتالىقتاردىڭ قاتار دامىعانىن زەردەلەۋگە باعىت بەرەدى.
تاريحتى تۇلعالار ارقىلى تانىتۋ
كىتاپتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ەل تاريحىن تاريحي تۇلعالاردىڭ ءومىرى جانە قىزمەتىمەن بايلانىستىرا بايانداۋى. جيناقتا قازاق حاندىعى تۇسىندا ەل باسقارعان حان-سۇلتاندار، قول باستاعان باتىرلار، حالىقتى بىرلىككە شاقىرعان بي-شەشەندەر تۋرالى دەرەكتەر مەن بەينەلەر بەرىلگەن.
«حالقىمىزدىڭ ۇلى ويشىلدارى»، «قىزاي انا كىمنىڭ قىزى؟»، «تۇران جۇرتىنىڭ ۇلى تۇلعاسى»، «ەكى اتانىڭ بالاسى» اتتى ماقالالاردا بەلگىلى قايراتكەرلەردىڭ ءومىر جولى عانا ەمەس، ولاردىڭ حالىق جادىنداعى ورنى دا قاراستىرىلادى. بۇل ءتاسىل تاريحتى جالاڭ داتالار مەن وقيعالار جيىنتىعى رەتىندە ەمەس، ناقتى ادامداردىڭ تاعدىرى، شەشىمى جانە ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى ارقىلى تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
تاريحتى تۇلعالار ارقىلى تانىستىرۋدىڭ تاربيەلىك ماڭىزى زور. ويتكەنى جاس وقىرمان تاريحي قايراتكەرلەردىڭ ەل قورعاۋداعى باتىلدىعىن، ادىلدىك پەن بىرلىك جولىنداعى قىزمەتىن تانىپ، ولاردان ونەگە الادى. وسى جاعىنان العاندا، «ۇلى دالا شەجىرەسى» تاريحي اقپارات بەرەتىن ەڭبەك قانا ەمەس، ۇلتتىق تاربيەگە قىزمەت ەتەتىن كىتاپ بولىپ سانالادى.
جازبا مۇرا مەن تابيعي قۇندىلىقتار
جيناقتىڭ مازمۇنى ساياسي تاريحپەن نەمەسە بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ومىرىمەن شەكتەلمەيدى. «تابيعاتى تاڭعاجايىپ تۋىندى» ماقالاسىندا جانە رۋنيكالىق جازبا ەسكەرتكىشتەرگە ارنالعان زەرتتەۋلەردە حالقىمىزدىڭ تابيعي، رۋحاني جانە جازبا مۇراسى ءسوز بولادى.
رۋنيكالىق ەسكەرتكىشتەر – تۇركى حالىقتارىنىڭ ەرتەدەن قالىپتاسقان جازۋ مادەنيەتىنىڭ ايعاعى. مۇنداي مۇرالاردى تانىستىرۋ ارقىلى اۆتور قازاق دالاسىنىڭ تاريحى تەك سوڭعى بىرنەشە عاسىرمەن شەكتەلمەيتىنىن كورسەتەدى. قازاق مەملەكەتتىلىگى مەن مادەنيەتىنىڭ باستاۋلارىن ەجەلگى تۇركى وركەنيەتىمەن ساباقتاستىرا قاراستىرۋ كىتاپتىڭ تاريحي اۋقىمىن كەڭەيتە تۇسەدى.
اۆتور جيناقتىڭ جازىلۋ ماقساتىن بىلاي تۇسىندىرەدى: «ءبىز قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى تەك ءبىر-ەكى ءجۇز جىلدىق ەمەس، سوناۋ ارعى داۋىردەن باستاۋ الاتىنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك». ونىڭ پايىمداۋىنشا، ءوڭىر تاريحىنا قاتىستى كونە دەرەكتەردى قازاق حاندىعى داۋىرىمەن، سول كەزەڭدەگى تۇلعالاردىڭ ومىرىمەن جانە بۇگىنگى ۋاقىتپەن بايلانىستىرا زەرتتەۋ قاجەت. بۇل – ۇلتتىق تاريحتىڭ بولىنبەيتىن، تۇتاس بەينەسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ۇستانىم.
قوعامدىق پىكىر تۋعىزعان ەڭبەك
كىتاپ جارىق كورگەننەن كەيىن تاريحشىلاردىڭ، زەرتتەۋشىلەردىڭ، شەجىرەشىلەر مەن جالپى وقىرماننىڭ نازارىنا ىلىكتى. ەڭبەكتى قولداپ، تاريحي-تانىمدىق ماڭىزىن جوعارى باعالاعان پىكىرلەرمەن قاتار، كەيبىر ماسەلەلەرگە سىن كوزبەن قاراعاندار دا بولدى. مۇنداي پىكىر الماسۋ كىتاپتىڭ قوعامدىق ويعا قوزعاۋ سالعانىن كورسەتەدى.
عىلىمي جانە تانىمدىق ەڭبەكتىڭ قۇندىلىعى ونىڭ بارلىق وقىرماندى ءبىر پىكىرگە كەلتىرۋىمەن عانا ولشەنبەيدى. ماڭىزدىسى – كىتاپتىڭ جاڭا سۇراقتار تۋعىزىپ، دەرەكتەردى سالىستىرۋعا، تاريحقا سىن تۇرعىسىنان قاراۋعا ىنتالاندىرۋى. «ۇلى دالا شەجىرەسى» وقىرماندى دايىن تۇجىرىمدى قابىلداۋشى رەتىندە ەمەس، تاريحي ماسەلەلەر تۋرالى ويلاناتىن تۇلعا رەتىندە قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلادى.
كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى 2016 جىلى الاكول اۋداندىق كىتاپحاناسىندا ءوتتى. جيىندا اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى الماس ءابدينوۆ ەڭبەكتىڭ تاريحي-تانىمدىق ماڭىزىنا توقتالدى. اقىندار تەزەكباي سادىەۆ پەن جەڭىس جۇماعوجين كىتاپتىڭ تۇساۋىن كەسىپ، اۆتوردىڭ كۇردەلى تاقىرىپتاردى باتىل كوتەرىپ، ناقتى دەرەكتەردى پايدالانعانىن اتاپ ءوتتى.
وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى قۇرالبەك ءسابيتوۆ باس رەداكتور امىرە ءارىن باستاعان ارىپتەستەرىنىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزدى. اقىن ەرلان ءجۇنىس، سازگەر جانگەلدى نەمەرەباەۆ جانە ءانشى جاندوس سماعۇلوۆ اۆتوردىڭ شىعارماشىلىعىنا ساتتىلىك تىلەدى. زەينەتكەر ۇستاز ۇلدان ەرعاليقىزى اق باتاسىن بەردى. كىتاپ جونىندە مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە دە ماقالالار جاريالانىپ، اۆتوردىڭ تاريحي دەرەكتەردى جيناقتاپ، ەل شەجىرەسىن كوپشىلىككە تۇسىنىكتى تىلمەن جەتكىزگەنى ايتىلدى.
«كىتاپ وقيتىن ۇلت» جوباسى ءۇشىن ماڭىزى
«كىتاپ وقيتىن ۇلت» جوباسىنىڭ باستى ماقساتى – قوعامدا تۇراقتى وقۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ، ساپالى ادەبيەتتەردى ناسيحاتتاۋ جانە كىتاپ ارقىلى سانالى ۇرپاق تاربيەلەۋ. وسى تالاپ تۇرعىسىنان باعالاعاندا، «ۇلى دالا شەجىرەسىنىڭ» بىرنەشە ماڭىزدى قىرى بار.
بىرىنشىدەن، كىتاپ وقىرماننىڭ ۇلتتىق تاريحقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرادى. ەكىنشىدەن، ارحيۆ دەرەكتەرى، عىلىمي پىكىرلەر جانە حالىق جادىنداعى مالىمەتتەر قاتار ۇسىنىلىپ، ءارتۇرلى دەرەككوزبەن جۇمىس ىستەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرادى. ۇشىنشىدەن، جۋرناليستىك بايانداۋ ءتاسىلى كۇردەلى تاريحي ماسەلەلەردى جاس وقىرمانعا جەڭىل ءارى اسەرلى جەتكىزەدى. تورتىنشىدەن، كىتاپ ۇلتتىق بىرەگەيلىك، مەملەكەتتىلىك، تاريحي جادى جانە ەلدىك سانا ماسەلەلەرىن ءوزارا ساباقتاستىرادى.
بۇل ەڭبەكتى مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى كىتاپ وقۋ كلۋبتارىندا، كىتاپحانالارداعى تاريحي-تانىمدىق كەزدەسۋلەردە تالقىلاۋعا بولادى. ءار ماقالانى جەكە تاقىرىپ رەتىندە الىپ، وقۋشىلارعا اۆتور پايدالانعان دەرەكتەردى باسقا عىلىمي ەڭبەكتەرمەن سالىستىرۋ تاپسىرماسىن بەرۋ دە ءتيىمدى. مۇنداي جۇمىس كىتاپتى جاي وقىپ شىعۋمەن شەكتەلمەي، اقپاراتتى سارالاۋ، سۇراق قويۋ جانە دالەلدى پىكىر ءبىلدىرۋ داعدىلارىن دامىتادى.
تاريحىن تانىعان ۇلتتىڭ بولاشاعى بەرىك
«ۇلى دالا شەجىرەسى» – ۇلى دالا تاريحىنىڭ بارلىق ماسەلەسىنە تۇپكىلىكتى جاۋاپ بەرۋدى كوزدەيتىن اكادەميالىق ەڭبەك ەمەس. ونىڭ باستى قۇندىلىعى – كەڭ كولەمدەگى تاريحي تاقىرىپتاردى جيناقتاپ، كوپشىلىككە تۇسىنىكتى تۇردە ۇسىنۋىندا، وقىرماندى ىزدەنۋگە جانە وتكەنگە جاڭاشا قاراۋعا شاقىرۋىندا.
قاجەت انداستىڭ زەرتتەۋلەرىندە ارحيۆتىك قۇجات، عىلىمي تۇجىرىم، حالىق شەجىرەسى جانە جۋرناليستىك بايانداۋ ءبىر ارنادا توعىسادى. وسى ەرەكشەلىك كىتاپتى زەرتتەۋشىلەرگە عانا ەمەس، ءوز تاريحىن تەرەڭىرەك تانىعىسى كەلەتىن جالپى وقىرمانعا دا جاقىنداتادى.
كىتاپ وقيتىن قوعام – ءوز تاريحىن بىلەتىن، اقپاراتتى سالىستىرىپ، سانالى قورىتىندى جاسايتىن قوعام. سوندىقتان «ۇلى دالا شەجىرەسى» سەكىلدى ەڭبەكتەردى قايتا تانىستىرۋ، كىتاپحانالاردا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ جانە جاس ۇرپاقپەن بىرگە تالقىلاۋ – وتكەندى قۇرمەتتەۋدىڭ عانا ەمەس، ۇلتتىق سانانى نىعايتۋدىڭ دا ءبىر جولى. تاريحىن تانىعان ۇلتتىڭ جادى بەرىك، ال تاريحي جادى بەرىك ەلدىڭ بولاشاققا باستار باعىتى ايقىن بولادى.
ءاوج 94 (574)
كبج 63.3 (5قاز)
A 57
كىتاپ الماتى وبلىسى اكىمى ا. باتالوۆتىڭ قولداۋىمەن جارىق كوردى.
انداس ق.
ۇلى دالا شەجىرەسى: تاريحي زەرتتەۋلەر الماتى: «ادەبيەت الەمى» باسپاسى، 2016 – 160 بەت
ISBN 978-601-7414-64-1
كىتاپتا قازاق حاندىعى، رۋنيكالىق جازبا، فولكلور، ەل تاريحى، تانىمدىق ماقالالار بەرىلگەن.
جاس زەرتتەۋشىلەرگە ارنالعان قۇندى ەڭبەك.
ISBN 978-601-7414-64-1
© «ادەبيەت الەمى»، 2016
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1549004
ماقالا اۆتورى:
ايسۇلۋ باۋىرجانقىزى،
بەينەفيلدى تۇسىرگەن ءامينا ساياحاتقىزى.
«Q-Andas» اقپارات اگەنتىگىنىڭ تىلشىلەرى.











