Annotatsiya: Maqalada Jetisu aumaǵyndaǵy Sivers almasynda (Malus sieversii) tirshilik etetin ziyankes jándikterdiń ekologiyalyq toptarǵa bólinu erekshelikteri qarastyryldy. Ziyankesterdiń ósimdiktiń zaqymdaityn múshelerine bailanysty qorektenu mamandanuy anyqtalyp, olar japyraqpen qorektenetin fillofagtar, aǵashtyń qańqalyq bólikterimen qorektenetin ksilofagtar jáne generativti músheleri men jemisterin zaqymdaityn karpofagtar toptaryna jikteldi. Zertteu nátijesinde Sivers almasynda 117 ziyankes túri tirkelip, olardyń ishinde fillofagtardyń basym ekendigi (62,4%) anyqtaldy. Karpofagtar jalpy túrlerdiń 21,4%-yn, al ksilofagtar 16,2%-yn qúrady. Alynǵan nátijeler Sivers almasynyń ziyankesteriniń bioekologiyalyq erekshelikterin baǵalauǵa jáne olardy qorǵau sharalaryn ǵylymi negizde jetildiruge múmkindik beredi.
Kilt sózder: Sivers almasy, Malus sieversii, ziyankes jándikter, ekologiyalyq toptar, fillofagtar, ksilofagtar, karpofagtar, bioaluantúrlilik.

Kirispe. Sivers almasy (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) – mádeni alma sorttarynyń arǵy tegi bolyp sanalatyn, álemdik mańyzy bar sirek relikti ósimdik. Onyń tabiǵi taralu aimaǵy Qazaqstannyń ońtústik-shyǵysy men ońtústigi, Tarbaǵataidan Pamir-Alaiǵa deiin jabaiy jemis ormandarynda shoǵyrlanǵan. Búl ormandar bioaluantúrlilikti saqtauda erekshe oryn alady jáne kóptegen omyrtqasyz januarlar men jándikterdiń tabiǵi mekendeu ortasy bolyp tabylady [1, 2].
Sońǵy jyldary tabiǵi jáne antropogendik faktorlardyń áserinen Sivers alma ormandarynyń audany qysqaryp, aǵashtardyń fitosanitarlyq jaǵdaiy nasharlauda. Orman ekojúieleriniń túraqtylyǵyna keri áser etetin negizgi faktorlardyń biri – ziyankes jándikterdiń kóptúrliligi men olardyń ósimdiktiń ártúrli múshelerin zaqymdauy. Jándikter japyraqtarmen, búrshiktermen, gúldermen, jemistermen, qabyqpen jáne súrekpen qorektenip, aǵashtardyń fiziologiyalyq jaǵdaiyn álsiretedi, ónimdiligin tómendetedi jáne ártúrli auru qozdyrǵyshtarynyń taraluyna yqpal etedi [3, 4].
Sivers almasynyń ziyankesteriniń túrlik qúramy men bioekologiyalyq erekshelikteri jóninde birqatar zertteuler júrgizilgenimen [1, 3, 5, 6], olardyń ekologiyalyq toptarǵa bólinui men qorektik mamandanuy jónindegi málimetterdi júieleu tabiǵi populyatsiyalardy qorǵau úshin mańyzdy bolyp tabylady. Ziyankesterdi olardyń zaqymdaityn músheleri boiynsha jikteu fitosanitarlyq monitoringti jetildiruge, qauipti túrlerdi der kezinde anyqtauǵa jáne ǵylymi negizdelgen qorǵau sharalaryn ázirleuge múmkindik beredi [7–9].
Osyǵan bailanysty zertteudiń maqsaty – Jetisu aumaǵyndaǵy Sivers almasymen qorektenetin ziyankes jándikterdi ósimdiktiń zaqymdaityn múshelerine sáikes ekologiyalyq toptarǵa bólip, olardyń taralu erekshelikteri men salystyrmaly úlesin anyqtau.
Materialdar men ádister.
Zertteu materialy 2018-2019, 2023-2024 jyldary dalalyq mausymda Jońǵar-Alatau memlekettik últtyq tabiǵi parki aumaǵyndaǵy Sivers almasynyń tabiǵi populyatsiyalarynda júrgizilgen marshruttyq zertteuler barysynda jinaldy. Jándikterdi baqylau jáne jinau úshin jalpy entomologiyada qabyldanǵan ádister qoldanyldy: aǵashtardyń japyraqtary, generativti músheleri, qabyǵy, dińi men bútaqtary qaralyp, qozǵalmaly jándikter entomologiyalyq tormen ústaldy. Jinalǵan úlgiler morfologiyalyq belgileri boiynsha anyqtaǵyshtarmen salystyrylyp, túrlerdiń ataulary qolda bar ǵylymi derektermen tekserildi [10, 14].
Anyqtalǵan túrler ósimdiktiń zaqymdaityn múshesine qarai úsh ekologiyalyq topqa bólindi: fillofagtar (japyraqpen qorektenetinder), ksilofagtar (aǵashtyń qańqalyq bólikterimen qorektenetinder) jáne karpofagtar (generativti múshelermen, búrshiktermen jáne jemistermen qorektenetinder). Ár toptyń paiyzdyq úlesi P = n/N × 100 formulasy boiynsha esepteldi, múnda n — tiisti toptaǵy túrler sany, N — barlyq tirkelgen túrlerdiń jalpy sany (N = 117). Esepteu nátijeleri bir ondyq tańbaǵa deiin dóńgelekteldi.
Zertteu nátijeleri. Jándikter ósimdikterge qorektenumen, júmyrtqa salu, sańyrauqúlaqtardy, bakteriyalyq jáne virustyq aurulardy taratu arqyly ziyan keltiredi [10-13]. Jándikterdiń qorektenui eń kóp taralǵan ziyandylyq bolyp tabylady.
Jándikter, ádette, belgili bir múshelerge mamandandyrylǵan, qorektenu úshin japyraqtardy nemese jemisterdi, aǵashty, tamyrlardy jáne ósimdikterdiń basqa bólikterin tańdaidy. Japyraqtarǵa ziyan keltiretin túrler – fillofagtar, jemisterge – karpofagtar, aǵashtarǵa – ksilofagtar, tamyrlarǵa – rizofagtar dep atalady. Anyqtalǵan ziyankes jándikterge sáikes Sivers alma aǵashynda mamandandyrylǵan qorektenu músheleri anyqtaldy (1-keste).
Keste 1 – Japyraqtarmen qorektenetin ziyankes túrler
| Otryad | Túqymdas | Túrler |
| Homoptera teńqanattylar | Aphididae naǵyz biteler | Aphis pomi De Geer |
| Dysaphis mali Ferrari | ||
| Dysaphis devecta Walker | ||
| Eriosoma lanigerum Hausmann | ||
| Cicadellidae shyryldauyqtar | Typhlocyba rosae L. | |
| Coccidae symyrlar | Parthenolecanium corni Bouché | |
| Parthenolecanium persicae Fabricius | ||
| Eulecanium mali Borchsenius | ||
| Palaeolecanium bituberculatum Signoret | ||
| Rhodococcus turanicus Archangelskaya | ||
| Hemiptera jartylai qattyqanattylar | Tingidae shilterli qandalalar | Stephanitis pyri Fabricius |
| Coleoptera qattyqanattylar
|
Scarabaeidae taqtamúrtty qońyzdar | Phyllopertha horticola L. |
| Maladera holosericae Scopoli | ||
| Curculionidae biztúmsyqty
qońyzdar |
Phyllobius pyri L. | |
| Phyllobius urticae De Geer | ||
| Phyllobius oblongus L. | ||
| Chrysomelidae japyraqjegish qońyzdar | Chrysomela tremulae Fabricius | |
| Melasoma populi L. | ||
| Luperus xanthopoda Schrank | ||
| Hymenoptera jarǵaqqanattylar
|
Pamphiliidae egeushiler | Neurotoma saltuum L. |
| Croesus septentrionalis L. | ||
| Diptera qosqanattylar | Cecidomyiidae berishtúzushi shybyndar | Dasyneura pyri Bouché |
| Dasyneura mali Kieffer | ||
| Agromyzidae minalaushy shybyndar | Phytomyza heringiana Hendel | |
| Lepidoptera qabyrshaqqanattylar
|
Tortricidae japyraq shiratqysh kóbelekter | Cydia (Laspeyresia) pomonella Linnaeus |
| Laspeyresia pyrivora Danilevsky | ||
| Spilonota albicana Motschulsky | ||
| Grapholita molesta Busck | ||
| Spilonota ocellana Denis & Schiffermuller | ||
| Archips rosana Linnaeus | ||
| Archips crataegana Hubner | ||
| Archips podana Scopoli | ||
| Acleris variegana Denis & Schiffermuller | ||
| Argyrotaenia ljungiana Thunberg | ||
| Eupoecilia ambiguella Hubner | ||
| Hedya nubiferana Haworth | ||
| Cacoecia xylosteana Linnaeus | ||
| Ptycholoma lecheana Linnaeus | ||
| Adoxophyes orana Fischer v.Roslerstamm | ||
| Ancylis selenana Guenee | ||
| Acleris ferrugana Denis & Schiffermuller | ||
| Glyphipterygidae japyraq shiratqysh kúie kóbelekter | Simaethis pariana Clerck | |
| Yponomeutidae aqkis kúie kóbelekter | Yponomeuta malinellus Zeller | |
| Yponomeuta padellus L. | ||
| Gemiostomidae sheńberli kúie kóbelekter | Leucoptera malifoliella Costa | |
| Cemiostoma scitella Zeller | ||
| Lyonetiidae tarqanatty minalaushy kúie kóbelekter | Lyonetia clerckella Linnaeus | |
| Momphidae tarqanatty kúie kóbelekter | Lastodacna putripennella Zeller | |
| Lithocolletidae shúbar kúie kóbelekter | Callisto denticulella Thunberg | |
| Gammaornix petiolella Frey | ||
| Lithocolletis blancardella Fabricius | ||
| Lithocolletis corilifoliella Hübner | ||
| Gelechiidae oimaqanatty kúie kóbelekter | Recurvaria nanella Denis & Schiffermüller | |
| Recurvaria leucatella Clerck | ||
| Stigmeleidae shaǵyn kúie kóbelekter | Stigmella malella Stainton | |
| Pyralidae otkóbelekter | Eurrhypara hortulata Linnaeus | |
| Geometridae múr kóbelekter | Operophthera brumata Linnaeus | |
| Oporinia autumnata Borkhausen | ||
| Lycia hirtaria Clerck | ||
| Chloroclystis rectangulata Linnaeus | ||
| Opisthograptis luteolata Linnaeus | ||
| Noctuidae tún kóbelekter | Autographa gamma Linnaeus | |
| Atethmia ambusta Denis & Schiffermuller | ||
| Agrotis segetum Denis & Schiffermuller | ||
| Agrotis ipsilon Hufnagel | ||
| Apatele tridens Denis & Schiffermüller | ||
| Lymantriidae tolqyn kóbelekter | Euproctis chrysorrhoea Linnaeus | |
| Lymantria dispar Linnaeus | ||
| Orgya antiqua Linnaeus | ||
| Arctiidae kirekei kóbelekter | Phragmatobia fuliginosa Linnaeus | |
| Hyphantria cunea Drury | ||
| Pieridae aq kóbelekter | Aporia crataegi Linnaeus |
1-kesteniń nátijeleri boiynsha barlyq anyqtalǵan otryadtarda japyraqtarmen qorektenetin túrler bar ekenin kóruge bolady, biraq olardyń negizgi bóligin qabyrshaqqanattylar otryady qúraidy. Múny 1-suretten de baiqauǵa bolady.

Suret 1 – Sivers alma aǵashynyń japyraqtarymen qorektenetin ziyankes túrler
1-suretke sáikes, japyraqtarmen qorektenetin otryadtardyń ishinde birinshi oryndy qabyrshaqqanattylar (67 %), ekinshi orynda teńqanattylar (14%) alady, 8 túrmen úshinshi orynǵa qattyqanattylar (11 %) ie, qosqanattylar 4%, jarǵaqqanattylar 3% alady, eń azy tek 1%-dy jartylai qattyqanattylar alady. Aǵashtardyń qańqalyq bólikterin jeitin túrler de bar (2-keste).
Keste 2 – Aǵashtardyń qańqalyq bólikterin jeitin ziyankes túrler
| Otryad | Túqymdas | Túrler |
| Homoptera teńqanattylar
|
Diaspididae symyrlar | Epidiaspis leperii Signoret |
| Diaspidiotus prunorum Laing | ||
| Diaspidiotus ostreaeformis Curtis | ||
| Lepidosaphes ulmi L. | ||
| Lepidosaphes malicola Borchsenius | ||
| Eriococcidae kiiz basushylar | Acanthococcus lagerstroemiae Kuwana | |
| Pseudococcidae ún qúrtshalary | Coccura comari Kunow | |
| Coleoptera qattyqanattylar | Cerambycidae úzynmúrtshaly qońyzdar | Tetrops praeusta L. |
| Sleroclytus semirufus collarius Jakovlev | ||
| Molorchus schmidti Ganglbauer | ||
| Turanium badenkoi Danilevsky | ||
| Trichoferus campestris Faldermann | ||
| Tetrops formosus bivittulatus Jankowski | ||
| Tetrops formosus songaricus Kostin | ||
| Scolytidae qabyqjegish qońyzdar | Scolytus mali Bechstein | |
| Scolytus rugulosus Müller | ||
| Xyleborus dispar Fabricius | ||
| Buprestidae zer qońyzdar | Chrysobothris affinis nevskyi Richter | |
| Anobiidae úńgi qońyzdar | Cacotemnus rufipes Fabricius | |
| Lepidoptera qabyrshaqqanattylar | Cossidae aǵash búrǵy kóbelekter | Zeuzera pyrina Linnaeus |
| Cossus cossus Linnaeus |
Keste 2 aǵashtyń qańqalyq bólikteri, atap aitqanda aǵashtyń qabyǵy, dińi, bútaqtary teńqanattylar, qattyqanattylar jáne qabyrshaqqanattylar túrlerin jeitinin kórsetedi. Múny 2-suretten kóruge bolady.

Suret 2 – Sivers alma aǵashtarynyń qańqalyq bólikterin jeitin ziyankesterdiń paiyzdyq mólsheri
2-suretten qattyqanattylardyń túrleri basqa túrlerge qaraǵanda aǵashtardyń qańqa bólikteri boiynsha mamandanǵanyn kóruge bolady. Aǵashtardyń osy bóliginiń ekinshi jegishteri – búl teńqanattylar. Qabyrshaqqanattylar otryadynyń eki túri ǵana aǵashtardyń qańqalyq bólikterin jegendi jón kóredi [14-15]. Sivers alma aǵashynyń generativti múshelerimen qorektenetin túrler de bar (3-keste).
Keste 3 – Generativti múshelermen jáne búrshiktermen qorektenetin ziyankesterdiń túrleri
| Otryad | Túqymdas | Túrler |
| Homoptera teńqanattylar | Psyllidae japyraq búrgeleri | Psylla mali Schmidberger |
| Psylla pyri Linnaeus | ||
| Thysanoptera tripster | Phlaeothripidae iri tripster | Haplothrips reuteri Karnu |
| Frankliniella intonsa Trybom | ||
| Coleoptera qattyqanattylar | Scarabaeidae taqtamúrtty qońyzdar | Epicometis hirta Poda |
| Oxythyrea funesta Poda | ||
| Curculionidae biztúmsyqty qońyzdar | Anthonomus pomorum L. | |
| Sciaphobus squalidus Gyllenhal | ||
| Psalidium maxillosum Dejean | ||
| Rhynchitidae tútik oraushy qońyzdar | Rhynchites bacchus L. | |
| Rhynchites giganteus Kryn | ||
| Neocoenorhinidius pauxillus Germar | ||
| Coenorrhinus aequatus L. | ||
| Haplorhynchites coeruleus De Geer | ||
| Hymenoptera jarǵaqqanattylar
|
Tenthredinidae negizgi egeushiler | Hoplocampa testudinea Klug |
| Hoplocampa brevis Klug | ||
| Hoplocampa minuta Christ | ||
| Diptera qosqanattylar | Cecidomyiidae berishtúzushiler | Thomasiniana oculiperda Rubsaamen |
| Tephritidae alaqanat shybyndar | Rhagoletis pomonella Walsh | |
| Lepidoptera qabyrshaqqanattylar | Gemiostomidae dóńgelekti kúie kóbelekter | Argyresthia conjugella Zeller |
| Gelechiidae oimaqanatty kúie kóbelekter | Anarsia lineatella Zeller | |
| Coleophoridae qúndaqty kóbelekter
|
Coleophora hemerobiella Scopoli | |
| Geometridae múr kóbelekter | Erannis defoliaria Clerck |
3-kesteden barlyq otryadtardyń birneshe túri generativti múshelermen jáne búrshiktermen qorektenuge mamandandyrylǵan, atap aitqanda gúlder, atalyqtar men analyqtar, búrshikter, jemister jeitinin biluge bolady. 3-suretten anyq kóruge bolady.

Suret 3 – Generativti múshelermen jáne búrshiktermen qorektenetin ziyankesterdiń paiyzdyq kórsetkishi
3-surettiń nátijeleri boiynsha generativti múshelermen eń kóp qorektenetin qattyqanattylar ekeni belgili boldy, olar basqa túrlerdiń arasynda 43% alady. Gúlder, atalyqtar men analyqtar, búrshikter men jemistermen qorektenetinderdiń ishinen ekinshi orynǵa – qabyrshaqqanattylar ornalasty.
Úshinshi oryndy jarǵaqqanattylar alady, al qalǵan otryadtar teńqanattylar, tripster jáne qosqanattylar birdei túrlerge ie, olar generativti organdarmen jáne Sivers alma aǵashynyń búrshikterimen qorektenedi.
Qorektenu músheleriniń mamandanuy boiynsha barlyq túrlerdi anyqtaǵannan keiin ziyankesterdiń ekologiyalyq toptaryna áser etu sipaty men Sivers alma aǵashyndaǵy zaqymdanudyń lokalizatsiyasy boiynsha taldau jasaldy (4-keste).
Keste 4 – Sivers alma aǵashyndaǵy zaqymdaityn músheleri men áser etu sipaty boiynsha ziyankesterdiń ekologiyalyq toptary
| Zaqymdaityn músheleri | Otryad | Túrler sany | Paiyzdyq kórsetkishi |
| Japyraqpen qorektenetinder | 6 | 73 | 62,4 % |
| Qańqalyq bólikterimen qorektenetinder | 3 | 19 | 16,2 % |
| Generativti múshelermen jáne búrshiktermen qorektenetinder | 6 | 25 | 21,4 % |
| Barlyǵy | 117 | 100 % |

Suret 4 – Sivers alma aǵashyndaǵy zaqymdaityn músheleri men áser etu sipaty boiynsha ziyankesterdiń ekologiyalyq toptary
4-suret pen 4-kesteniń nátijeleri boiynsha ziyankesterdiń ekologiyalyq toptarynyń arasynda fillofagtar – japyraqtarǵa mamandandyrylǵan túrler (62,4 %) basym ekendigi anyqtaldy. Ekinshi oryndy karpofagtar – jemistermen, alma aǵashynyń generativti múshelerimen qorektenetin túrler aldy, úshinshi oryndy ksilofagtar – aǵashtardyń qańqalyq bólikterimen qorektenetin túrler (16,2%) ielendi.
Qorytyndy. Zertteu nátijesinde Jetisu aumaǵyndaǵy Sivers alma aǵashynda tirshilik etetin ziyankes jándikterdiń ekologiyalyq qúrylymy anyqtaldy. Jalpy 117 ziyankes túri tirkelip, olardyń ósimdiktiń zaqymdaityn múshelerine qarai fillofagtar, ksilofagtar jáne karpofagtar toptaryna jiktelgeni anyqtaldy.
Ekologiyalyq toptardyń ishinde basym bóligin japyraqpen qorektenetin fillofagtar qúrap, olardyń úlesi 62,4%-ǵa jetti. Generativti músheler men jemisterdi zaqymdaityn karpofagtar 21,4%, al aǵashtyń qańqalyq bólikterimen qorektenetin ksilofagtar 16,2% boldy. Japyraqpen qorektenetin ziyankester arasynda qabyrshaqqanattylar (Lepidoptera) otryadynyń túrleri eń joǵary úleske ie ekendigi anyqtaldy. Al aǵashtyń súregi men qabyǵyna mamandanǵan túrlerdiń basym bóligi qattyqanattylar (Coleoptera) otryadyna jatatyny baiqaldy. Generativti múshelerdi zaqymdaityn túrler arasynda da qattyqanattylardyń úlesi joǵary boldy.
Alynǵan nátijeler Sivers alma populyatsiyalaryndaǵy ziyankes jándikterdiń qorektik mamandanuyn jáne olardyń ekologiyalyq toptar boiynsha taralu zańdylyqtaryn sipattaidy. Búl málimetter tabiǵi jabaiy alma ormandarynyń fitosanitarlyq jaǵdaiyn baǵalauda, ziyankesterge monitoring júrgizude jáne ǵylymi negizdelgen qorǵau is-sharalaryn josparlauda mańyzdy ǵylymi negiz bola alady. Sonymen qatar zertteu nátijeleri Qazaqstandaǵy Sivers alma ormandarynyń bioaluantúrliligin saqtau jáne olardy úzaq merzimdi qorǵau baǵytyndaǵy entomologiyalyq zertteulerdi tolyqtyra túsedi.
Ádebietter tizimi:
- Muhamadiev N.S., Ashikbaev N.J., Meńdibaeva G.J., Bolat J., Keńes N., Musin T.O. Osnovnye vidy defoliatorov yabloni Siversa (Malus sieversii) v Djungarskom i Zailiiskom Alatau // Izvestiya Natsionalьnoi akademii nauk Respubliki Kazahstan. – 2017. – T. 3, № 39. – S. 147-151.
- Sagitov A.O., Muhamadiev N.S., Ashikbaev N.J. i dr. K dendrohronologicheskim issledovaniyam yabloni Siversa v dikoplodovyh lesah YUgo-Vostoka Kazahstana // Innovatsionnye ekologicheski bezopasnye tehnologii zashity rastenii: materialy mejdunarodnoi konferentsii. – Almaty, 2015. – S. 171-
- Isin M.M., Djumanova J.K., Soltanbekov S.S., Omarov E.E. Ispytanie insektitsidov gormonalьnogo deistviya, biopreparatov i fungitsidov protiv vrednyh organizmov na yablone Siversa v Zailiiskom Alatau // Vestnik selьskohozyaistvennoi nauki Kazahstana. – – T. 10, № 9. – S. 44-49.
- Mityaev I.D., YAshenko R.V., Kazenas V.L. Udivitelьnyi mir bespozvonochnyh. Po stranitsam Krasnoi knigi Kazahstana. – Almaty: Almaty kitap, 2005. – 115 s.
- Kasheev V.A., Tleppaeva A.A. Materialy po faune supralitoralьnyh chlenistonogih Bolьshogo Almatinskogo ozera (Ileiskii Alatau) // Izvestiya MN-AN Respubliki Kazahstan. Seriya biologicheskaya. – – № 2. – S. 16-19.
- Kadyrbekov R.H., Tleppaeva A.M. Obzor jukov-drovosekov (Coleoptera, Cerambycidae) Almatinskoi oblasti // Tethys Entomological Research. – 2008. – T. 16. – S. 45-58.
- Kabak I.I. Jujelitsy (Coleoptera, Carabidae) gor yuga i yugo-vostoka Kazahstana // Vidovoe raznoobrazie nasekomyh i paukoobraznyh v gornyh ekosistemah yuga i yugo-vostoka Kazahstana: zaklyuchitelьnyi otchet o nauchno-issledovatelьskoi rabote za 2000–2002 gg. – Almaty: Institut zoologii MON RK, 2002. – 226 s.
- Esenbekova P.A. K faune polujestkokrylyh doliny srednego techeniya r. Ili // Vestnik KazNU. Seriya biologicheskaya. – – № 2 (28). – S. 68-78.
- Djanokmen K.A. Predvaritelьnyi spisok vidov pteromalid (Hymenoptera, Chalcidoidea, Pteromalidae) Kazahstana i Srednei Azii // Tethys Entomological Research. – – T. 8. – S. 215-238.
- Vrediteli i bolezni polezashitnyh lesnyh nasajdenii i mery borьby s nimi / pod red. V.N. Starka. – L.: Gosudarstvennoe izdatelьstvo selьskohozyaistvennoi literatury, 1951. – 326 s.
- Kasheev V.A. Spravochnik nasekomyh-vreditelei yablonь v dikorastushih plodovyh lesah i sadah Kazahstana. – Almaty, 2010. – 156 s.
- Matesova G.YA., Mityaev I.D., YUhnevich L.A. Obzor nasekomyh, povrejdayushih plodovo-yagodnye kulьtury i vinogradnuyu lozu v YUgo-Zapadnom Kazahstane // Materialy po izucheniyu nasekomyh Kazahstana. – Alma-Ata: AN KazSSR, 1962. – S. 3–46.
- Kazenas V.L. Fundamentalьnoi entomologicheskoi nauke — novyi stimul // Doklady NAN RK. – – № 4. – S. 74-79.
- Jashenko R., Tanabekova G. Insects that damage the wild populations of Malus sieversii in Kazakhstan // IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – – Vol. 298. – Art. 012018. https://doi.org/10.1088/1755-1315/298/1/012018.
- Jashchenko R., Tanabekova G.B., Lu Z. Assessment of biological and ecological characteristics of Malus sieversii pests in the Trans-Ili Alatau, Kazakhstan // Sustainability. – – Vol. 15, No. 14. – Art. 11303. https://doi.org/10.3390/su151411303.
Tanabekova G.B.1,2
1QR ǴJBM ǴK “Zoologiya instituty” SHJQ RMK
2Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq últtyq universiteti
tanabekova.guli@gmail.com

Konferentsiya ayasynda Tanabekova Gúljanat Bakytovnanyń «Ile jáne Jetisu Alatauyndaǵy Sivers almasynyń ziyankes jándikteri» kitabynyń túsaukeseri ótti.











