Аңдатпа: Мақалада 2024 жылы Жетісу облысы Сарқан ауданының Марқа тау бөктерінен өлкетану жұмыстары барысында анықталған жартас суреттері қарастырылады. Ескерткіш Нугманова И.Е. бастамасымен тіркеліп, фотоқұжатталған. Зерттеудің мақсаты – петроглифтерді сипаттау, олардың тарихи-мәдени маңызын бағалау, алдын ала мерзімдеу және нысанды одан әрі зерттеу мен қорғау бағыттарын ұсыну. Далалық бақылау, фотоқұжаттау, иконографиялық және салыстырмалы-типологиялық әдістер қолданылды. Бейнелер арасында антропоморфтық, зооморфтық кескіндер, ирек және сызықтық таңбалар кездеседі. Жетісудың петроглифтік дәстүрлерімен салыстыру оларды қола дәуірімен, соның ішінде б.з.б. II мыңжылдықпен байланыстыруға мүмкіндік береді. Нақты мерзім археологиялық контекст, патина, қашау техникасы және кешенді зерттеу нәтижесінде анықталуы тиіс.
Кілт сөздер: Жетісу, Сарқан ауданы, Марқа тауы, петроглифтер, таңбалы тастар, жартас суреттері, қола дәуірі, археологиялық ескерткіш, тарихи-мәдени мұра.

КІРІСПЕ
Жетісу – Қазақстандағы археологиялық және тарихи-мәдени мұра нысандары аса тығыз шоғырланған өңірлердің бірі. Таулы және тау бөктеріндегі ландшафттарда қоныстар, қорғандар, ғұрыптық орындар мен жартас суреттері сақталған. Петроглифтер жазба деректер аз немесе мүлде жоқ кезеңдердегі қоғамның шаруашылығы, дүниетанымы, мифологиялық түсініктері және қоршаған ортамен байланысы туралы мәлімет беретін дерек түрі ретінде маңызды [1,2]. Таңбалы археологиялық ландшафтының ЮНЕСКО Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілуі Қазақстан жартас өнерінің халықаралық деңгейдегі құндылығын көрсетеді [3].
Жетісудағы Ешкіөлмес, Баянжүрек және басқа да петроглифтік кешендер аймақтағы бейнелеу дәстүрінің ұзақ уақыт бойы дамығанын айғақтайды [2,4]. Осы тұрғыдан Сарқан ауданының Марқа тау бөктерінен анықталған таңбалы тастарды тіркеу өңірдің археологиялық картасын толықтыруға мүмкіндік береді. Нысан 2024 жылы Сарқан политехникалық колледжінің тарих пәнінің оқытушысы И.Е. Нугманованың бастамасымен жүргізілген өлкетану ізденістері кезінде назарға алынды. Алғашқы кезеңде жартас беттеріндегі бейнелер фотоға түсіріліп, олардың сыртқы белгілері тіркелді.
Бұл мақаладағы б.з.б. II мыңжылдыққа қатысты мерзімдеу түпкілікті археологиялық қорытынды ретінде емес, бейнелердің техникасы, тақырыптары және Жетісудағы қола дәуірі жартас өнерімен жалпы ұқсастықтарына сүйенген алдын ала ғылыми болжам ретінде ұсынылады. Петроглифтерді тек бейненің сыртқы пішіні бойынша дәл мерзімдеу қиын болғандықтан, болашақ зерттеу барысында археологиялық контекст, жартас бетінің патинасы, қашау іздері, қабаттасулар және жақын маңдағы археологиялық нысандар кешенді түрде қарастырылуы қажет [1,5].
ЗЕРТТЕУ МАҚСАТЫ, МІНДЕТТЕРІ ЖӘНЕ ӘДІСТЕРІ
Зерттеудің мақсаты – Марқа тау бөктерінен анықталған таңбалы тастарды бастапқы ғылыми сипаттамадан өткізу, бейнелердің типологиялық ерекшеліктерін көрсету, тарихи-мәдени маңызын бағалау және ескерткішті зерттеу мен қорғауға бағытталған ұсыныстар әзірлеу.
Осы мақсатқа жету үшін мынадай міндеттер қойылды: нысанның орналасу ортасын сипаттау; қолда бар фотоматериалдар бойынша негізгі бейнелерді топтау; антропоморфтық, зооморфтық және белгілік элементтердің ерекшеліктерін көрсету; Жетісудың белгілі петроглифтік кешендерімен жалпы салыстырмалы талдау жүргізу; алдын ала мерзімдеу шектерін айқындау; ескерткіштің сақталуына қауіп төндіретін факторларды белгілеу және қорғау алгоритмін ұсыну.
Зерттеу әдістері бірнеше бағытты қамтиды. Далалық бақылау нысанның табиғи ортадағы орналасуын және жартас бетінің жағдайын бағалауға бағытталды. Фотоқұжаттау бейнелердің қазіргі сақталу күйін тіркеуге мүмкіндік берді. Сипаттамалық және иконографиялық әдістер арқылы көрінетін пішіндер мен композициялық элементтер талданды. Салыстырмалы-типологиялық әдіс Марқа тау материалдарын Қазақстан мен Жетісудағы жартас өнерінің белгілі үлгілерімен салыстыру үшін қолданылды [1,2,4]. Сонымен бірге тарихи-салыстырмалы тәсіл бейнелерді қола дәуірінің шаруашылық және дүниетанымдық контексінде қарастыруға мүмкіндік береді. Бұл кезеңде зерттеу инвазивті әдістерді қамтымайды; жартас бетіне химиялық заттар жағу, борлау немесе суретті айқындау үшін механикалық өңдеу қолданылмауы тиіс.
МАРҚА ТАУ ПЕТРОГЛИФТЕРІНІҢ СИПАТТАМАСЫ
Марқа тау таңбалы тастары тау бөктеріндегі табиғи жартас беттерінде орналасқан. Фотоматериалдардан бейнелердің қара-қоңыр патиналы бетке ұрып-қашау немесе шекімелеу сипатындағы тәсілмен түсірілгені байқалады. Кейбір сызықтар ашық түсті болып көрінеді, бұл жартас қабығының бұзылып, ішкі қабаттың ашылуымен байланысты болуы ықтимал. Дегенмен қашау техникасын дәл анықтау үшін макрофотография және археолог-мамандардың тікелей қарауы қажет.
Бірінші фотода адамның бет әлпетін еске түсіретін шартты кескін байқалады. Дөңгелекке жақын контурдың ішінде көз бен ауызға ұқсас ойықтар, жоғарғы бөлігінде сызықтық элементтер көрінеді. Мұндай бейнені бірден нақты мифологиялық кейіпкермен немесе «күн басты» антропоморфпен теңестіру ғылыми тұрғыдан асығыстық болар еді. Сондықтан қазіргі кезеңде оны антропоморфтық сипаттағы шартты бейне ретінде белгілеу орынды. Оның семантикасын анықтау үшін композицияның айналасындағы басқа таңбалармен байланысы, өлшемі, бағыты және орындалу техникасы толық тіркелуі қажет.
1-сурет – Марқа тау жартасындағы антропоморфтық сипаттағы шартты бейне. Фото: И.Е. Нугманованың далалық материалдары, 2024 ж.
Екінші фотода денесі созылыңқы, аяқтары мен бас бөлігі сызықтық тәсілмен берілген жануарға ұқсас фигура көрінеді. Бейненің сақталуы толық емес болғандықтан оның түрін дәл анықтау қиын. Жалпы пішіні тұяқты жануарды еске түсіреді. Қазақстан жартас өнерінде тауешкі, бұғы, арқар және басқа тұяқтылар кең таралған сюжеттердің қатарына жатады [1,2]. Марқа тау бейнесін нақты бір түрге жатқызу үшін мүйіз пішінін, дене пропорциясын және қашау контурын жоғары ажыратымдылықта зерттеу қажет.
2-сурет – Марқа тау жартасындағы зооморфтық бейне. Фото: И.Е. Нугманованың далалық материалдары, 2024 ж.
Үшінші фотода ирек және қиылысатын сызықтардан құралған белгілік композиция көрінеді. Мұндай элементтерді су, жол, карта, рулық таңба немесе астрономиялық белгі деп біржақты түсіндіруге болмайды. Жартас өнеріндегі геометриялық белгілердің мағынасы көбіне контекстке тәуелді және әр дәуірде әртүрлі қызмет атқаруы мүмкін. Сондықтан бұл композиция қазіргі зерттеу кезеңінде «ирек-сызықтық белгі» ретінде сипатталып, оның басқа бейнелермен кеңістіктік байланысын тіркеу ұсынылады.
3-сурет – Марқа тау жартасындағы ирек-сызықтық белгі. Фото: И.Е. Нугманованың далалық материалдары, 2024 ж.
Төртінші фотоматериал нысан туралы өлкетану таныстырылымын және анықталған бейнелерді бір контексте көрсетеді. Мұндай визуалды тіркеу ескерткіштің ашылу тарихын құжаттауда пайдалы. Алайда ғылыми паспорттау кезінде әр жартас панелін жеке нөмірлеп, жалпы көрініс, орташа жоспар, макротүсірілім және масштабтық сызғышпен түсірілген кадрлардан тұратын стандартталған фотоархив жасау қажет.

4-сурет – Марқа тау таңбалы тастары туралы өлкетану таныстырылымы және фотоматериалдар. 2024 ж.
АЛДЫН АЛА МЕРЗІМДЕУ ЖӘНЕ САЛЫСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУ
Қазақстандағы қола дәуірінің жартас өнерінде жануарлар, антропоморфтық тұлғалар, ғұрыптық көріністер және әртүрлі таңбалар кең таралған [1,2]. Таңбалы кешеніндегі негізгі петроглифтердің елеулі бөлігі қола дәуірімен байланыстырылады, ал кешеннің археологиялық ландшафты ұзақ уақыт бойы киелі және ғұрыптық кеңістік ретінде пайдаланылған [3]. Жетісудағы басқа кешендер де бейнелердің көпқабатты және әр дәуірге жатуы мүмкін екенін көрсетеді [4].
Марқа тау материалдарындағы зооморфтық және шартты антропоморфтық бейнелер, сондай-ақ шекімелеуге ұқсас техника қола дәуірі дәстүрлерімен салыстыруға негіз береді. Осыған байланысты б.з.б. II мыңжылдық жұмысшы мерзім ретінде ұсынылады. Дегенмен жеке мотивтің ұқсастығы өздігінен абсолютті мерзім бермейді. Бір жартас алаңында әр кезеңде салынған бейнелер қатар кездесуі мүмкін; кейінгі дәуір суреттері ертеректегі панельдерді қайта пайдалануы ықтимал [1,5].
Нақтылау үшін бірнеше дерек тобы қажет: біріншіден, петроглифтердің толық топографиялық жоспары; екіншіден, патина түсі мен микрорельефінің салыстырмалы талдауы; үшіншіден, қашау іздерінің морфологиясы; төртіншіден, суреттердің бір-бірімен қабаттасу реті; бесіншіден, жақын маңдағы қоныс, қорған, ғұрыптық құрылыс немесе керамика сияқты археологиялық контекст. Осындай кешенді деректер ғана мерзімдеуді сенімдірек етуге мүмкіндік береді.
ТАРИХИ-МӘДЕНИ МАҢЫЗЫ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМИ ЖАҢАЛЫҒЫ
Марқа тау таңбалы тастарының басты ғылыми маңызы – Сарқан ауданы аумағындағы жартас өнері нысандарының географиясын толықтыруында. Егер кешеннің тұтастығы мен мерзімі мамандандырылған зерттеулер арқылы расталса, ол Жетісудағы қола дәуірі және кейінгі кезеңдердегі мәдени ландшафтты қалпына келтіруге қосымша дерек береді. Әсіресе таулы өткелдер, жайылымдық аймақтар, су көздері және ежелгі қозғалыс бағыттарымен байланысын зерттеу маңызды.
Ескерткіштің тарихи маңызы тек бейнелердің жасымен шектелмейді. Петроглиф орналасқан орын – адам мен табиғи ландшафттың ұзақ мерзімді өзара әрекетінің куәсі. Жануар бейнелері ежелгі қауымдардың қоршаған ортаға назарын, ал антропоморфтық және белгілік мотивтер символдық ойлау мен коммуникацияның болғанын көрсетеді. Бірақ олардың нақты діни немесе этникалық мағынасын археологиялық дәлелсіз кесіп айтуға болмайды.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы – 2024 жылы өлкетану ізденісі барысында анықталған Марқа тау жартас суреттерін бір мақала аясында жүйелі түрде сипаттап, олардың негізгі бейнелік топтарын бөліп көрсету, алдын ала мерзімдеуді ғылыми гипотеза ретінде тұжырымдау және зерттеу-қорғау шараларының кезеңдік бағдарламасын ұсыну. Бұл материалдар кейінгі кәсіби археологиялық экспедиция үшін бастапқы дерек базасы қызметін атқара алады.
ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ҚОРҒАУ БОЙЫНША ҰСЫНЫСТАР
Бірінші кезең – жедел ғылыми құжаттау. Әр панельге шартты нөмір беріліп, GPS/GNSS координаттары, биіктік белгісі, экспозициясы, өлшемдері және сақталу жағдайы тіркелуі қажет. Жалпы жоспарға барлық панельдер, соқпақтар, су көздері және жақын археологиялық белгілер түсірілуі тиіс. Фотофиксация 200–300 dpi баспа талабымен ғана шектелмей, түпнұсқа архив үшін жоғары ажыратымдылықта сақталғаны жөн.
Екінші кезең – цифрлық құжаттау. Фотограмметрия арқылы 3D модель жасау, масштабты ортофото дайындау және GIS базасын құру ұсынылады. Бұл әдістер бейнелерге физикалық әсер етпей, олардың микрорельефін, зақымдану аймақтарын және уақыт өте болатын өзгерістерді салыстыруға мүмкіндік береді. Қажет болған жағдайда RTI (Reflectance Transformation Imaging) тәрізді жанаспайтын жарықтық түсірілім әдістері де қолданылуы мүмкін.
Үшінші кезең – археологиялық сараптама және мерзімдеу. Уәкілетті археологтар жартас панельдерінің техникасын, патинасын, қабаттасуларын және айналадағы археологиялық контекстті зерттеуі керек. Кез келген сынама алу немесе физикалық араласу тек заңнама талаптарына және тиісті рұқсаттарға сәйкес орындалуы тиіс. Ескерткіштің мәртебесі анықталғанша беттерді борлау, бояу, сулау, тазалау, үстінен сызып шығу немесе бедерін көшіріп алу сияқты әрекеттерге жол бермеу қажет.
Төртінші кезең – құқықтық қорғау. Зерттеу нәтижелері негізінде нысанды тарихи-мәдени мұра объектілерінің алдын ала есепке алу тізіміне ұсыну, ғылыми паспорт әзірлеу және уәкілетті органдар арқылы қорғау мәртебесін қарастыру қажет. Қорғау аймағын белгілеу кезінде жартас панельдерінің өзі ғана емес, олардың табиғи ландшафты мен ықтимал археологиялық контексті де ескерілуі тиіс [6].
Бесінші кезең – тұрақты мониторинг. Жылына кемінде бір рет бірдей нүктелерден қайталама фототүсірілім жүргізіліп, жарықшақтар, қабыршақтану, биологиялық өсу, су эрозиясы және адам әрекетінен болатын зақымдар тіркелгені дұрыс. Мониторинг нәтижелері бірыңғай электрондық журналда сақталуы керек.
Алтыншы кезең – жауапты таныстыру және туризм. Ескерткіш ғылыми сараптамадан және қорғау режимі анықталғаннан кейін ғана туристік бағытқа енгізілгені жөн. Келушілер үшін жартасқа қол тигізбеу, үстіне жазба түсірмеу және от жақпау талаптары көрсетілген ақпараттық тақтайша орнатылуы мүмкін. Нақты координаттарды ашық жариялау вандализм қаупін арттыратын жағдайда шектелуі тиіс. Мектептер мен колледждер үшін цифрлық 3D модельдер мен фотоматериалдарға негізделген өлкетану сабақтарын әзірлеу түпнұсқа нысанға түсетін жүктемені азайтады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Марқа тау бөктерінен 2024 жылы анықталған таңбалы тастар Сарқан ауданының тарихи-мәдени мұрасын зерттеу үшін маңызды жаңа дерек болып табылады. Қолда бар фотоматериалдар антропоморфтық сипаттағы кескінді, зооморфтық бейнені және ирек-сызықтық белгілерді бөліп көрсетуге мүмкіндік береді. Олардың техникасы мен сюжеттерін Жетісудың белгілі жартас өнері дәстүрлерімен салыстыру б.з.б. II мыңжылдыққа, яғни қола дәуіріне қатысты алдын ала гипотезаны қарастыруға негіз береді.
Сонымен бірге ескерткіштің нақты жасын тек кәсіби археологиялық зерттеу нәтижесінде анықтауға болады. Сондықтан қазіргі кезеңдегі басты міндет – нысанды толық құжаттау, кеңістіктік және археологиялық контекстін зерттеу, ғылыми паспорттау және сақталуын қамтамасыз ету. Марқа тау таңбалы тастарын ғылыми айналымға жауапкершілікпен енгізу Жетісудың археологиялық картасын толықтырып қана қоймай, өңірдің мәдени ландшафты мен көне қоғамдардың табиғатпен байланысын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
- Самашев З. Петроглифы Казахстана: вопросы изучения и интерпретации. – Алматы: Өнер, 2006.
- Марьяшев А.Н., Горячев А.А. Наскальные изображения Семиречья. – Алматы, 2002.
- UNESCO World Heritage Centre. Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly. World Heritage List, No. 1145.
- Рогожинский А.Е. Петроглифы и культурный ландшафт Жетысу: вопросы хронологии и интерпретации // Археология Казахстана. – Алматы.
- Bednarik R.G. Rock Art Science: The Scientific Study of Palaeoart. – New Delhi: Aryan Books International, 2007.
- Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 26 желтоқсандағы № 288-VI ҚРЗ «Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы» Заңы.
- Марғұлан Ә.Х. Беғазы-Дәндібай мәдениеті. – Алматы: Ғылым, 1979.
- «Таңбалы» мемлекеттік тарихи-мәдени және табиғи қорық-музейінің петроглифтер жөніндегі ғылыми-ағартушылық материалдары.
- Нугманова И.Е. Марқа тау таңбалы тастары бойынша далалық фотоқұжаттар мен өлкетану материалдары. – Сарқан, 2024. – Жеке архив.
Нугманова И.Е.
Сарқан политехникалық колледжі, тарих пәнінің оқытушысы
Жетісу облысы, Сарқан қаласы
E-mail: Inkar.esenzhol@bk.ru












[…] Марқа тау таңбалы тастары […]