مادەنيەتى دامىعان ەل ءوزىنىڭ اقىن-جازۋشىلارىن ماڭدايىنا بىتكەن باق جۇلدىزى ەسەپتەگەن. كۇللى دۇنيەدەگى ۇلتتار مەن حالىقتاردىڭ ونەردى سىيلاپ، اقىندارىن ارداقتاعان.
حالقىمىز اقىندارىن: «سوزگە سيقىر دارىتقان، ءتاڭىردىڭ بەرگەن ونەرى»، – دەپ ەسەپتەگەن.
سول سەبەپتەن ءبىز قولدا بارىمىزدى باپتاي بەرۋدىڭ، اسىلدارىمىزدى ايالاپ، ارداقتاي ءبىلۋ ءتول بورىشىمىز. شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى قالامنىڭ قارىمى قايتپاعان زەرتتەۋشى، جازۋشى، زەردەلى وي-پىكىرلەر قوزعاپ كەلە جاتقان، توسەلگەن ايتىس اقىنى، فولكلوريست انداس وماراقىنۇلى جايلى ايتارىمىز كوپ.
انداس وماراقىنۇلى جانسارباەۆ 1946 جىلى قازان ايىنىڭ 19 جۇلدىزىندا كۇنەس اۋدانى، كەڭسۋ اۋىلىندا تۋدى. جاس شاعىنان باستاپ ونەر ايدىنىندا وزىندىك ورەسىن بايقاتىپ، تۋعان ەلىنە رۋحاني ازىق بەرۋ جولىندا ايانباي تەر توكتى. اتىشۋلى مادەني توڭكەرىس كەزىندە: «جوعارى تاپتان شىققان ەلەمەنت» دەگەن جالامەن اكەسى وماراقىن جانساربايۇلىمەن بىرگە شەتكە قاعىلىپ، كۇرەسكە الىندى، ەڭبەكپەن وزگەرتۋدە بولدى. 1974 جىلى ساياسي قۇقىعى قالپىنا كەلىپ، قايتادان قاتارعا قوسىلدى. 1974 جىلى اۋىلدا جۇرگەن جاس دارىندى «شۇعىلا» جۋرنالى جۇمىسقا شاقىرىپ، ۇسىنىس ەتىلگەن رەداكتور بولىپ قىزمەتكە تۇرادى، ارتىنان «شينجياڭ حالىق باسپاسىنىڭ» قازاق ادەبيەتى ءبولىمىن باسقارادى. 1978 جىلى اقپاندا وتباسىلىق جاعدايىنا بايلانىستى اۋىلىنا قايتىپ، كۇنەس اۋداندىق 3 ورتا مەكتەپكە مۇعاىلىم بولىپ ورنالاسادى. 1991 جىلى ناۋرىزدا كۇنەس اۋداندىق حالىق ۇكىمەتىنىڭ شاقىرتۋىمەن اۋداندىق مادەنيەت مەكەمەسىنە كەلىپ، كۇنەس اۋدانىنىڭ فولكۋلورىن زەرتتەۋ، جيناۋ ىسىمەن اينالىسىپ، فولكلورلىق مۇراسىنىڭ 4 تومىن شىعارۋعا اتسالىستى. 1992 جىلى اقپاندا كۇنەس اۋداندىق ساياسي كەڭەس تاريحي ماتەريالدار كوميتەتىنە جوتكەلىپ، زەرتتەۋشى، جاۋاپتى رەداكتور بولىپ جۇمىس ىستەدى.اتسالىستى. 1992 جىلى اقپاندا كۈنەس اۋداندىق ساياسي كەڭەس تاريحي ماتەريالدار كوميتەتىنە جۆتكەلىپ, زەرتتەۋشى, جاۋاپتى رەداكتور بولىپ جۇمىس ىستەدى.
ول جوعارىداعى قىزمەتتەردى اتقارا ءجۇرىپ، شىعارماشىلىعىن دا تاباندىلىقپەن جالعاستىردى. ءارتۇرلى باسىلىمدا 400-دەن استام ولەڭ، ارناۋ، تولعاۋ، باللادا، پوەما، داستان جازىپ، جاريايالادى. «جىلدار ءىزى» اتتى جيناعى شىقتى. «تاريح تالعارىنداعى تارلاندار»، «سارى كەزەڭ سامالى» قاتارلى ولەڭدەر، زەرتتەۋلەر، «دودا» اتتى ايتىستارىنىڭ جيناعىن باسپاعا ۇسىندى. سونداي-اق، اۋدان، ايماق، وبلىس دارەجەلى اقىندار ايتىسىنا قاتىسىپ، ۇيىمداستىرۋشى، باعالاۋشى بولىپ، جاس اقىنداردى تاربيەلەۋ ىسىمەن اينالىستى. سونىمەن بىرگە، «كۇنەس اۋدانىنىڭ تاريحي ماتەريالى» اتتى جەلىلەس تاريحي زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن شىعارۋمەن بىرگە تاڭجارىق جولدىۇلىنىڭ جارىق كورمەگەن ەڭبەكتەرىن ەل اراسىنان جيناقتاپ، «شىن تىلەك» اتتى جىر جيناعىن جيىپ، باسپاعا ۇسىندى.
بۇل انداس وماراقىنۇلىنىڭ قاداۋ-قاداۋ ءومىر بەلەستەرى. دەسە دە، ونىڭ ومىرىندە قالام ۇستاپ، شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىن ۋاقىتى وتە از بولدى. مادەني توڭكەرىس كەزىندە جوعارى جىكتەن شىققان، باي-ماناپتىڭ بالاسى دەپ شەتكە قاعىلىپ، جازۋعا مۇرشا بەرمەسە، كەيىنگى كۇندەرىندە دە اياعىنان شالىپ، ورگە باستىرماي، تالاي ورەلى جەرلەردەن قاعىپ، قادامىن اشتىرماعان تۇستارى كوپ بولدى. سوندا دا قانىنا بىتكەن قايسارلىعىمەن بەت كەلگەن قيىندىقتى، قىزعانىشتى جەڭە وتىرىپ، وزىنە ساي، كەسىكتى ورنىن الۋعا تىرىستى. ونىڭ اقىن ولەڭدەرىنەن دە اڭعارۋعا بولادى.
«كىناراتتار» اتتى ولەڭىندە:
داۋىردە وسى جەڭىسپەن قۇزار اتتار،
كورسەتتى ءوزىن بوسبەلبەۋ شىداماستار.
جۇرت جانىنا جاقپايتىن جات قىلىقپەن،
كوبەيۋدە قاتەرلى كىناراتتار.
ءناپسى ءۇشىن ارلانباي ارىن ساتىپ،
كىسىلىككە جاسالعان قيانات بار.
ۋلى ءشوپتى وربىتپەي وتاۋ كەرەك،
زارەدەي جەر قالماسىن تياناقتار.
قوعامنىڭ قاس ىستەرىن كەسىرى بار،
ۋاقىت جەتتى ارادان شىن الاستار، – دەسە،
«ابايلا دوس» اتتى ولەڭىندە:
ءوتىمىڭدى باسقادان اسىرىپ كىل،
قالاي عانا بوپ العان باسىڭ ۇشكىر.
ۇعىندىرعان دوستارعا مۇندايىڭدى،
جۋاس بەينەڭ بۇرىنعى جاسىرىپ تۇر، – دەيدى.
انداستىڭ ولەڭدەرى ءتىلى وتكىر، شىمشىما، بەينەلى بولىپ كەلەدى. ادام نازارىنا كوپ ىلىنە بەرمەيتىن ەلەۋسىز نارسەلەردى قالامىنا ءىلىندىرىپ، كەسەك تۇجىرىم جاساپ، توق ەتكىزىپ، نىساناسىن ءدال تاۋىپ، ءتۇيىن ءتۇيدىرىپ وتىرادى. ونىڭ ولەڭدەرىندە سىقاق، ساتيرالىق ءتۇس، اجۋا تىركەستەر وتە كوپ.
اقىننىڭ «الاياقتار» اتتى ولەڭىن وقىپ كورەلىك:
جەل اۋىزدى جەلپىنبەي تۇرا المايدى،
جىمسىماسىن سىرتقا تۇك شىعارمايدى.
تومەنگىنى نىعارلاپ، جوعارىعا،
بۇرالقى يتتەي قىڭسىلاپ بۇراڭدايدى.
قان شىعارماي ماقتامەن باۋىزدايدى،
سۋ باسىنىڭ تۇنىعىن اعىزبايدى.
بۇگىن دوس بوپ باسىڭا ءىس تۇسسە ەگەر،
ءبىر تامشى ءنار اۋزىڭا تامىزبايدى.
اقىن جازعان ولەڭدى كوپ ادام وقيدى، ەستيدى. ولار قۇر وقۋشى، ەستۋشى ەمەس. ءسوزىن سىناۋشى، باعالاۋشى، تورەلىك ايتۋشى. انداس ولەڭدەرىنىڭ وقىرماندار اراسىندا جوعارى باعالانىپ، ىزدەپ وقيتىندىعى دا وسىنداي جىلدام وي، جۇيەلى تۇجىرىمنىڭ مولدىعىندا.
2005 جىلى كۇنەس اۋداندىق ساياسي كەڭەسى جاعىنان اقىن انداس وماراقىنۇلىنىڭ شىعارماشىلىق كەشى ءوتىپ، ونىڭ ەڭبەكتەرى جونىندە عىلىمي تالقى جينالىسى وزدىرىلدى. بۇل تۋرالى «ىلە» گازەتىنىڭ ءبىر بەتىنە ارنايى ماتەريال بەرىلدى. سونىمەن قاتار، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى «جەتىسۋ»، «الاتاۋ»، «ۇشقوڭىر» گازەتتەرى مەن رەسپۋبليكالىق «مۇقاعالي» جۋرنالىندا اقىن شىعارماشىلىعى تۋرالى ماقالالار جازىلىپ، اتاجۇرتتاعى وقىرماندارعا جەتتى.
«جىگىت ساراسى – سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى» دەۋشى ەدى عوي. وسى ءسوزدىڭ ءوزى انداس اقىنعا قاراتىلىپ ايتىلعانداي سەزىلەدى دە تۇرادى. انداس تەك اقىن، جازۋشى، زەرتتەۋشى بولىپ قالماستان ۇرپاق تاربيەلەۋ ىسىندە دە جۇرتقا ۇلگى بولعان ازامات. بۇگىندە جەرلەستەرى: «بالا وسىرسەڭ انداستاي ءوسىر» دەگەندى قاناتتى سوزگە اينالدىرىپ الدى. ونىڭ 8 بالا تاربيەلەپ، ولاردى وقىتىپ، توقىتىپ، ەلىنە، جۇرتىنا ەسەلى ەڭبەك ەتىپ جاتقان پەرزەنت ەتىپ وسىرگەنىن ونەگە رەتىندە قابىلدايتىندار كوپ. بارلىعى جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ، ءوز ماماندىقتارى بويىنشا، ەلگە ەسەلى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ىلە پەدۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەت فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ، كۇنەس اۋداندىق №6 ورتا مەكتەپتە قوس ءتىل وقىتۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتەتىن قىزى ماقپال بىلاي دەيدى:
«ءبىر وتباسىندا سەگىز بالا وستىك. ۇلكەنىمىز ارداق جوعارى ءبىلىمدى، وقىتۋشىلىقپەن اينالىسادى. اعام قاجەت اكە جولىن قۋىپ، شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ، جۋرناليستيكا سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. بۇگىندە قازاقستاندا جۇرتقا تانىلعان قالامگەر، رەسپۋبليكالىق، حالىقارالىق سايىستاردىڭ جەڭىمپازى، عىلىم ماگيسترى دەگەن عىلىمي اتاعى بار. رۋنالىق جازۋلار تۋرالى عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەگىن قورعاعان. الەمدىك عىلىم سالاسىندا دا وزىندىك ورىن العان، بۇگىندە 10 كىتاپ جازىپ، ەلگە قىزمەت ەتىپ ءجۇر. مەنەن كەيىنگى ءسىڭلىم ءسابيرا دارىگەرلىكتى تاڭداسا، ءىنىم ەلجاس نانجيڭ ۋنيۆەرسيتەتى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس ساۋلەت قۇرىلىس اكادەمياسىن بىتىرگەن، عىلىم ماگيسترى، قۇرىلىس سالاسىنىڭ مامانى، ەرشات بولسا، شىڭجاڭ ساۋدا مەكتەبىنىڭ اعىلشىن ءتىلى ماماندىعى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ابىلايحان اتىنداعى حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن، عىلىم ماگيسترى، قازاقستاندا مەملەكەتتىك قىزمەتتە، ەسحات نانكين ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ، ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. مەن دە ىلە پەدۋنيۆەرسيتەتىن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءى. جانسۇگىروۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيستراتۋراسىن ءبىتىردىم. بارلىعىمىز قادىرلى اكە-شەشەمىزدىڭ تاربيەسىمەن تاربيەلى بولىپ ءوسىپ، جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ، حال-قادىرىمىزشە ەل، قوعام ءۇشىن ەڭبەكتەنۋدەمىز. وسىنداي قامقور اكە-شەشەمىزبەن ماقتانامىز»، – دەدى ول.
دەمەك، انداس ءومىرىنىڭ جالعاسى بولعان ۇرپاقتارىن وسىلاي تاربيەلەپ، ۇرپاق تاربيەسىندەگى ونەگەسىمەن دە وزگەشە جاراسىم تاپتى.
ارينە، ادام زامانعا ساي بەيىمدەلىپ، سونىڭ ىزىمەن جۇرگەندە عانا جاقسى تىرلىك كەشەتىندىگى انىق. كەيىنگى جىلدارى ەلدەگى وزگەرىستەرگە ساي وتباسىلىق كاسىپپەن اينالىسىپ تا ءوز كۇشىنە سۇيەنىپ، كاسىپتەنۋدىڭ دارا جولىن تاپقان جان. ونىڭ زايىبى اۋەسحان ماجايقىزى كەزىندە ىلە مەديتسينالىق تەحنيكۋمىنىڭ دارىگەرلىك ماماندىعىن وقىعان ەدى. وكىنىشكە وراي، مادەني توڭكەرىس كەزىندە: «بايدىڭ كەلىنى جۇمىس ىستەمەيدى» دەپ قىزمەتكە الىنباي قالعان. قانشا جىل اۋىر ەڭبەككە جەگىلىپ، وزگەرتۋگە الىنعان. 1993 جىلدان باستاپ كۇنەس اۋدانىندا العاشقى بولىپ قازاق حالقىنىڭ سۇيىكتى اسى تارىنى ساۋداعا سالىپ، جاڭالىق اشادى. سول كاسىپتى دامىتىپ، وركەندەتىپ، بۇگىندە وتباسىلىق كاسىپ اشۋدىڭ ونەگەلى ۇلگىسىن جۇرتقا كورسەتتى. وسىنداي تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا انداس وتباسى اۋدانداعى الدىڭعى قاتارلى اۋقاتتانعان وتباسى اتانىپ كەلەدى. ءسويتىپ اۋەسحان ماجايقىزىڭ باستاماسىندا قازىر كۇنەس اۋدانىندا تارى مانەرلەۋ ءىسى وركەندەپ، كاسىپتەنۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىنە اينالدى.
«ءار ادام وزىنشە ءبىر الەم» دەگەندەي، انداس تا ءوز الدىنا ءبىر الەم. ونىڭ قازىناسىن قانشا قازىپ، قاۋزاساڭ دا تاۋسىلمايدى. ونىڭ تۇتاس ءومىرى وتكەگن عاسىردىڭ كەيىنگى ەلۋ جىلىمەن ەتەنە، تىنىستاس وتكەن كوڭىل كوزى كورەگەن، قۇلاعى تۇرىك الەم. «تاۋ الىستاعان سايىن اسقاقتايدى» دەگەندەي، بۇگىندە ارامىزدا بولماسا دا، ونىڭ ارتىنا قالدىرعان مول مۇراسى مەن ۇلاعاتتى ۇرپاقتارىنىڭ شىعار بيمىگى، باعىندىرار اسۋى الاسا بولمايدى.
توپىراعىڭ تورقا، جاتقان جەرىڭ جانناتتا بولسىن!
جەلەل نۇرتەلىپۇلى
قالامداس دوسى, سىرلاس سەرىگى











