ۆيتكەنى, قاپال ۆڭىرىندە ەجەلدەن قىزايلاردىڭ اتا قونىسى سانالاتىن. بايبولاتتىڭ بولىستىعى ساقتالىپ, قاپتاعايدىڭ بىر رۋىن قوسىپ بەرىپ, مامپاڭ سول اۋىلدان سايلانادى. كەيىن بايبولات قايتىس بولعان سوڭ ونىڭ ۇلى مامپاڭ بولادى دا, بولىس قوسىلعان جەرگىلىكتى رۋدان سايلانادى. ول قىزايلارعا قىرىن قاراي باستايدى. بۇنداي قورلىققا شىداماعان قىزايلار اقىلداسىپ, ىلەگە قايتا كۆشۋ بەكىمىنە كەلەدى. 1892 جىلى ىلەگە كۆشىپ, قورعاستىڭ ماڭىنداعى شەكاراعا جەتكەندە ورىس سالداتتارىنىڭ قورشاۋىنا تۈسىپ, اقپاتشانىڭ بۇيرىعىمەن قىرعىزستانعا جەر اۋدارىلىپ, قارعىزدىڭ سارباعىش رۋىنىڭ سۇلتانى شابدەننىڭ قاراستىلىعىنا بەرىلەدى.
بۇل تۇستا قىرعىزداردىڭ قىسىمى قىزايلارعا كۆپ تيەدى. بىرنەشە جىل ۆتكەن سوڭ بايبولاتتىڭ ۇلى كۈنبولات جۈز ۈيدەن جۈز بيە جيناپ, كۆرىنىستە ساۋدا-ساتتىق ىسىمەن اينالىسۋدى سىلتاۋراتىپ, اقپاتشاعا ارىزدانا بارادى. ولار: «بىز جەتىسۋدان ەلىپ ەدىك, ەكەمىزدىڭ سۈيەگى سوندا جاتىر. سول سقونىسقا قايتا قايتساق» دەگەن ۆتىنىشىن بىلدىرەدى. اقىرى پاتشانىڭ بۇيىعىمەن جەتىسۋعا كۆشۋگە مۈمكىندىك الىپ, پاتشانىڭ بۇيرىعىن شەبدەنگە تاپسىرىپ, سول جىل كۈزدە جەتىسۋعا ەلدى كۆشىرەدى. جەتىسۋعا كەلگەننەن كەيىن تاعى دا جۈز ۈيدەن جۈز بيە جيناپ ەكىنشى رەت اقپاتشاعا ارىزدانىپ: «بىز ەسىلىندە ىلە بويىن مەكەندەگەن قىزايلار ەدىك. بەلگىلى سەبەپپەن ەلدەن بۆلىنىپ كۆشكەنبىز. سول ەلىمىزگە قايتا قوسىلساق» دەگەن تالابىن جەتكىزەدى. وسى جولى دا پاتشانىڭ رۇحساتىن الىپ, 1899 جىلى قاپتاعايلارمەن قوشتاسى, 130 ۈي, 513 ادامدى باستاپ, 1901 جىلى ىلەگە قايتا ورالادى. تۇرعىلىقتى ەل تۋىستارىن ىستىق ىقىلاسپەن قارسى الىپ, ىلەنىڭ ابىرالى, شىبارتۈبەك دەگەن جەرىنەن ورىن بەرەدى. ال سىلامجان اقالاقشى قاس, كۆكشوقى, كۆكقامىر جايلاۋى مەن قوسەمشەكتەن جايلاۋ, قىستاۋلىق جەر بوساتىپ بەرەدى. بايبولات باستاپ كەتكەن ەل 20 جىلدان كەيىن كۈنبولات باستاپ كەلىپ, قىزاي ەلى باس-اياعى بۈتىندەلىپ, بىرتۇتاس ىلەگە ورنىعادى. كۈنبولات تەڭىربەردىنىڭ ەكى بالاسى باينازار مەن سەكسەننەن تاراعان قازىمبەت, قوڭىرباي, تاستەمىر, شوبان ەلىنە بولىس بولىپ, بۈكىل قىزايعا تانىلادى. ولار قىزايلار اراسىنا ساماۋىرمەن شاي ىشۋ, ەتكە نارىن سالۋ, قوناق ۈي, اس ۈيدى بۆلىپ ورنالاستىرۋ سيياقتى نەشە تۈرلى وزىق مەدەنيەتتى الا كەلەدى.
بىر جىلى كۈنبولات بولىس بەزگەكپەن اۋىرىپ, ىلەنىڭ باس-اياعى ساۋىن ايتىپ, باقسى بەلگەر, ەمشى بىتكەننىڭ بەرىن شاقىرادى. بىراق بىرەۋىنىڭ دە قولدانعان ەدىسى ەم بولمايدى. سودان جانسارباي ەمشىنىڭ داڭقىن ەستىپ, سولتانكەلدىنىڭ بولىسى ەستەمەس قاجىعا حابارشى شاپتىرىپ, جانساربايدى جىبەرۋىن ۆتىنەدى. حابارشىلار ەستەمەس قاجىنى تابا الماي, ۇلى نوعايبەككە جولىعىپ, كەلگەن جۇمىستارىن ايتادى. ونسىزدا كۈنبولاتپەن ارالاس-قۇرالاس ۆسكەن نوعايبەك ەكى جىگىت قوسىپ, ۆزىنىڭ جۈيرىك كەر اتىنا قوسار ات قوسىپ مىنگىزىپ, جانسەكەڭ مەن تۋىسى ەرى زامانداسى مۈسىنى شىبارتۈبەكتەگى كۈنبولاتتىڭ اۋرۋىنا اتتاندىرادى. جانسەكەڭ كەلگەندە كۈنبولات سۈزەك مەڭدەتىپ, اۋزى ىسىپ, دەنەسى كەۋىپ, قينالىپ جاتىپتى. جانسەكەڭ ۆزىنىڭ الا كەلگەن شۆپ دەرىلەرىنە كۈنبولاتتىڭ سىلەكەىن قوسىپ, قويدىڭ مايىنا شىلاپ, دەرى جاساپ, ىشكىزەدى. ارتىنان شىرىتكى قايناتىپ بەرىپ:
–جانى بىر قالسا, وسىدان قالادى, – دەپ قۇدايدان سابىر ىتلەيدى.
ەرتەسى تاڭ اتقاندا كۈنبولات بولىس باسىن كۆتەرىپ, ورىنان جارتىلاي تۇرىپ, وتىراتىن حالگە جەتەدى. ۈش كۈن دەگەندە اياڭداپ دالاعا شىعا التىن بولىپتى. ون كۈن دەگەندە كۈنبولاتتىڭ بويىنا قۋات, بەتىنە قان جۈگىرەدى.
جانسەكەڭنىڭ وسى ەڭبەگىنىڭ قۇنىنا كۈنبولات اۋىلى بىر قىسىراق ماتاپ بەرگىسى كەلەدى. بىراق جانسەكەڭ ەمىنە ارتىق اقى المايتىن الىپ, باس تارتادى. تەك كۆزى ون كۈننەن بەرى شاي ىشكەن ساماۋىرعا تۈسە بەرگەن ەكەن. مۇنى سەزگەن كۈنبولات بولىس:
– جانسەكەڭنىڭ ۈستىنە شاپان جاۋىپ, استىنا ات مىنگىزىپ, ەسىكتىڭ الدىنداعى ساماۋىردى ۆڭگەرتىپ جىبەرىڭدەر, – دەپ بۇيىرادى. بۇل 1915-1920 جىلداردىڭ اراسىندا بولعان ىس. ال بۇل ساماۋىردى كۈنبولات بولىس 1890 جىلدارى اقپاتشاعا ارىز ايتا بارعاندا پەرىربۋركتان الا كەلگەن ەكەن. استىندا 1825 جىلى دەگەن جىل اتى مەن جاساعان زاۋىتتىڭ تاڭباسى ويىلعان. جانسارباي ەمشى وسى ساماۋىردى الىپ كەلگەننەن كەيىن مالتابەر, شەكىل رۋىنىڭ ازاماتتارى قارا قازان, قارا شەۋگىمگە تولتىرا سۋ قۇيىپ, سارقىلداتىپ قايناتىپ, وعان شايىندە, تۇزىن دا, سۈتىن دە قوسا قۇيىپ, ارالاستىرىپ ىشەتىن جاعداي ۆزگەرىپ, سۋدى ساماۋىرعا قايناتىپ, شىنى شەينەككە شايىن شىعارىپ, بىقتىرىپ, تۇزىن, سۈتىن ايىرىم قاتىپ ىشەتىن جاعداي جارىققا شىققان. ۈيگە كەلگەن قوناققا ساماۋىرمەن شاي قويۇ دەستۈرى جانسارباي ەۋلەتىندە ەلى دە جالعاسىپ كەلەدى.
بىردە مىناداي بىر قىزىق جاعداي بولادى. جانسارباي ەمشى ۇلى وماراقىندى ۈيلەندىرەتىن بولىپ, اۋىل-ايماق ەل-جۇرتتى شاقىرىپ, دۈبىرلى توي جاسايدى. وعان الىستان قۇدالار كەلىپ, اۋىل ازاماتتارى تويمالىن سويىپ, ەتىن اسىپ سىرتتا ەبىگەر بولىپ جۈرەدى دە, ەيەلدەر جاعى داستارقانىن جايىپ, شايىن دايىنداپ, قوناقتاردى كۈتۋگە قام جاسايدى. سول كەزدە سامياۋىردىڭ قىزاي اۋىلدارىنا ەلى دە جالپىلاسپاعان تۇسى. تەك باي, باردام ادامداردىڭ ۈيىندە بولماسا, ونىڭ تۈرىندە كۆرمەگەندەر كۆپ ەدى. ۈلكەن اقبوز ۈيگە قوناقتار جايعاسقاننان كەيىن اۋىل كەلىندەرى شايدى ساماۋىرمەن قۇيادى. مۇنى بىرىنشى رەت كۆرگەن, قۇدا جاقتان كەلگەن قۇداشانىڭ بىرەۋى ساماۋىرعا قاراپ سىقىلىقتاپ كۈلەدى ەكەن.
وتىرعاندار كۈلگەنىنىڭ سەبەبىن سۇراسا:
- مىنا, شاينەكتەرىڭىز قىزىق ەكەن. ونىڭ ۈستىنەن سۋدا قۇياسىزدار, شوقتا سالاسىزدار, مۇرنىن بۇراسا, اۋزىنان سۋى اعادى ەكەن, - دەپتى.
كەيىن جانسەكەڭ كۈرەگە (قازىرگى قورعاس اۋدانىنىڭ ماڭىندا ىلە گەنەرالى ورنالاسقان جەر) بارعاندا قازاقستاننان كەلگەن ساۋداگەرلەردەن بىر ساماۋىردى ساتىپ الىپ, ەلگى قۇداشاعا جىبەرىپ بەرگەن ەكەن.
سودان بەرى جانسەكەڭنەن وماراقىن زەڭگىگە, ودان انداس وماراقىننىڭ ۈيىنە مۇرا بولىپ ساقتالىپ كەلەدى.
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
Q-Andas اقپارات











