ۇزەڭگى – ات ابزەلدەرىنىڭ نەگىزگى ءارى ماڭىزدى بولشەكتەرىنىڭ ءبىرى. ونىڭ پايدا بولۋى كوشپەلى وركەنيەتتىڭ دامۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. تاريحشىلاردىڭ پىكىرىنشە، ۇزەڭگىنىڭ العاشقى تۇرلەرى ب.ز. ءى مىڭجىلدىقتىڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە ورتالىق ازيا دالاسىندا پايدا بولىپ، كەيىن ەۋرازيا كەڭىستىگىنە تاراعان. بۇل جاڭالىق سالت اتتى مادەنيەتتىڭ دامۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتىپ، اتتى اسكەردىڭ كۇشىن ارتتىرعان ماڭىزدى تەحنيكالىق جەتىستىك بولدى.
قازاق حالقىنىڭ ومىرىندە ات – كولىك قانا ەمەس، تۇرمىس پەن تىرشىلىكتىڭ، ەركىندىك پەن ەرلىكتىڭ سيمۆولى بولعان. سوندىقتان اتقا قاتىستى بارلىق قۇرال-جابدىقتار – ەر-توقىم، جۇگەن، نوقتا، قامشى، ۇزەڭگى – كوشپەلى مادەنيەتتىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى.
ۇزەڭگى سالت اتتى ادامنىڭ ات ۇستىندە تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋعا، اتقا ءمىنىپ-تۇسۋگە جانە ۇزاق جول جۇرۋگە قولايلىلىق تۋعىزادى. سونىمەن قاتار ول جاۋىنگەرلىك ارەكەتتەردە دە ماڭىزدى قىزمەت اتقارعان. ساداق تارتۋ، نايزا سالۋ نەمەسە قامشى قولدانۋ كەزىندە ۇزەڭگى ادامنىڭ تىرەگى بولىپ، ات ۇستىندە بەرىك وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاق شەبەرلەرى ۇزەڭگىنى تەك قاجەتتى قۇرال رەتىندە عانا ەمەس، ەستەتيكالىق تۇرعىدان دا كوركەمدەپ جاساعان. كۇمىس قاپتالعان، التىن جالاتىلعان نەمەسە ورنەكتى ۇزەڭگىلەر يەسىنىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن كورسەتەتىن ساندىك بۇيىم رەتىندە دە باعالانعان.
جادىگەر يەسى وماراقىن جانساربايۇلى (1903–1976) ءوز قولىمەن بىرنەشە ءتۇرلى ۇزەڭگى سوققان. وكىنىشكە قاراي قىتايداعى (1966-1976) جىلدارداعى مادەني توڭكەرىس كەزىندە ونىڭ كوبى قولدى بولعان، جوعالعان. بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان جوعارىداعى ەكى ءتۇرى عانا. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ۇلكەن تەمىر ۇزەڭگى. ول كۇندەلىكتى ساپارعا، كوش-قونعا جانە ساياتشىلىققا شىققاندا قولدانىلعان. تەمىردەن سوعىلعان بۇل ۇزەڭگى بەرىك ءارى پراكتيكالىق ماقساتقا لايىقتالعان. ۇلكەن بولۋى سالت اتتى ادامنىڭ اياعىن ەركىن ورنالاستىرىپ، اتقا ءمىنىپ-ءتۇسۋدى جەڭىلدەتكەن.
ەكىنشىسى – مىستان سوعىلعان شاعىن ۇزەڭگى. مۇنداي ۇزەڭگى قوعامدىق جيىندارعا، جەر داۋى مەن جەسىر داۋىنا بايلانىستى سەزدەرگە بارعاندا تاعىلعان. بۇل ونىڭ تەك تۇرمىستىق قۇرال عانا ەمەس، بەلگىلى ءبىر مادەني ءارى الەۋمەتتىك مانگە يە بولعانىن كورسەتەدى.
سونىمەن بىرگە كۇمىستەلگەن جانە التىن جالاتىلعان ەكى ۇزەڭگىنىڭ بولعانى ايتىلادى. مۇنداي بۇيىمدار قازاقتىڭ ءداستۇرلى زەرگەرلىك ونەرىنىڭ ۇلگىسى سانالادى.
قازاق قوعامىندا ات ابزەلدەرى – كوشپەلى مادەنيەتتىڭ ماتەريالدىق مۇراسى. ءاربىر ابزەلدىڭ ءوز قىزمەتى، ءوز اتاۋى جانە وزىندىك جاسالۋ ءداستۇرى بار. ۇزەڭگى، ەر-توقىم، جۇگەن سياقتى بۇيىمدار ارقىلى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى، قولونەر شەبەرلىگى جانە دۇنيەتانىمى كورىنەدى.
وسىنداي جادىگەرلەر – وتكەن ءداۋىردىڭ ءۇنسىز كۋاگەرلەرى. ولار ارقىلى بەلگىلى ءبىر ادامنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس ءبىر كەزەڭنىڭ ءومىر سالتىن تانۋعا بولادى.
بۇگىنگى تاڭدا ۋربانيزاتسيا مەن تەحنولوگيالىق وزگەرىستەرگە بايلانىستى جاستاردىڭ ءداستۇرلى كوشپەلى مادەنيەتپەن بايلانىسى السىرەپ بارا جاتقانى بايقالادى. سوندىقتان قازاقتىڭ ات ابزەلدەرىن، ونىڭ ىشىندە ۇزەڭگى سياقتى بۇيىمداردى ءتۇسىندىرۋ – ۇلتتىق تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى جولدارىنىڭ ءبىرى.
ءبىز جاستارعا ات ابزەلدەرىنىڭ تاريحىن تانىستىرۋ ارقىلى قازاق حالقىنىڭ كوشپەلى وركەنيەتىن تۇسىندىرۋگە، ءداستۇرلى قولونەردىڭ قۇندىلىعىن ناسيحاتتاۋعا، ۇلتتىق مادەنيەتكە دەگەن قۇرمەت پەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋعا بولادى.
مۇنداي جادىگەرلەردى مۋزەيلەردە، كورمەلەردە، ءبىلىم بەرۋ جوبالارىندا نەمەسە تسيفرلىق پلاتفورمالاردا تانىستىرۋ – تاريحي جادىنى ساقتاۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلى. بۇل اسىرەسە ولكەتانۋ جۇمىستارى مەن مادەني مۇرانى ناسيحاتتاۋدا ەرەكشە ماڭىزعا يە.
قىسقاسى، ۇزەڭگى – قازاقتىڭ ات مادەنيەتىنىڭ ماڭىزدى بولىگى ءارى كوشپەلى وركەنيەتتىڭ تەحنيكالىق جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى. وماراقىن جانساربايۇلى قولدانعان تەمىر جانە مىس ۇزەڭگىلەر سول داۋىردەگى تۇرمىس، سالت جانە الەۋمەتتىك قاتىناستار تۋرالى مول مالىمەت بەرەتىن قۇندى جادىگەر بولىپ تابىلادى.
مۇنداي بۇيىمداردى زەرتتەۋ جانە ونى كەيىنگى ۇرپاققا تانىستىرۋ – ۇلتتىق مادەني مۇرانى ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى. ويتكەنى وتكەننىڭ وسىنداي ماتەريالدىق بەلگىلەرى ارقىلى بۇگىنگى ۇرپاق ءوز تاريحىن تەرەڭىرەك تۇسىنەدى، ال ۇلتتىق بولمىستىڭ تامىرى ۇزىلمەي جالعاسادى.
بۇل جادىگەر انداس وتباسىلىق قورىندا ساقتاۋلى
قاجەت انداس،
Q-Andas اقپاراتتىق اگەنتتىگى
