تاريحي كەلىسىمنىڭ كۋاسى بولعان بىلتە شام

قازاقتىڭ كۆشپەلى ۆمىرىندە بىلتە شام – قاراپايىم تۇرمىستىق بۇيىم عانا ەمەس, مەدەني-رۋحاني كودتىڭ بىر بۆلىگى. كيىز ۈيدىڭ ىشىن جارىقتاندىرعان ەلسىز عانا جالىن – وتباسىنىڭ اماندىعىن, بەرەكەسىن, ىنتىماعىن بىلدىرگەن. «شىراعىڭ سۆنبەسىن» دەگەن تىلەك – ەل تىنىشتىعىن, ۇرپاق جالعاستىعىن مەڭزەيتىن سيمۋولدىق ۇعىم.

بىلتە شام كۆبىنە كەشكىلىك اقىلداسۋ, شەجىرە تارقاتۋ, كەلىسىم جاساۋ, دىني كىتاپ وقۋ كەزىندە جاعىلعان. دەمەك, شام جارىعى – تەك فيزيكالىق جارىق ەمەس,    XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قىزايلار ىلە ۆزەنىنىڭ باستاۋ القاپتارىنا قونىستانا باستايدى. بۇل كۆشى-قون جۇلدىز ساحاراسىنداعى تورعاۋىتتار مەن ورانقايلارمەن ارادا جەر داۋىن تۋعىزدى.

1881 جىلعى رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى «ىلە شەكاراسىن بەكىتۋ كەلىسىمىنەن» كەيىن جاعداي ودان ەرى كۈردەلەنە تۈستى. قازاق پەن قالماق اراسىنداعى شەكارا ناقتى ايقىندالماي, جەرگە تالاس قاقتىعىسقا ۇلاستى. قان تۆگىلدى, ۆشپەندىلىك ۇرپاققا جالعاستى. جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى بۇل مەسەلە شەشىمىن تاپپاي كەلدى.

1933 جىلى جۇلدىز جايلاۋىندا تاريحي كەلىسسۆز ۆتتى. قىزاي جاعىنان بەدەلدى تۇلعالار مۇراتبەك جۈنىسبەكۇلى مەن مالتابار-شەكىل رۋىنىڭ زەڭگىسى وماراقىن جانساربايۇلى باستاعان توپ قالماق ۆكىلدەرىمەن بىر اي بويى كەڭەستى.

كەلىسىم نەتيجەسىندە قىزاي-قالماق شەكاراسى بەكىتىلىپ, كەلىسىمشارت قىتاي, قازاق, موڭعول تىلدەرىندە جازىلدى. ەكى تاراپ قول الىسىپ, داۋعا نۈكتە قويدى. قۇجات 1996 جىلعا دەيىن قحر ىلە وبلىسى كۈنەس اۋداندىق ۈكىمەتىندە ساقتالعانى بەلگىلى (قازىرگى تاعدىرى بەلگىسىز). جوعارىداعى بىلتە شام سول كەلىسىمدە جاعىلىپ, كەيىن وماراقىن زەڭگىنىڭ ۈيىندە قولدانىلادى.

سول كەلىسسۆزدەردە جاعىلعان بىلتە شام – مەمىلەنىڭ كۋەسى. «ۆكىلدەر مۇراتبەكتىڭ قوسىندا كەڭەسىپ, وماراقىننىڭ قوسىندا اس ىشەدى» دەگەن سۆز سول دەۋىردەگى دالا ديپلوماتيياسىنىڭ تەرتىبىن ايعاقتايدى. كەڭەس – بىر شاڭىراق استىندا, تەڭ دەرەجەدە, شام جارىعىندا ۆتكەن.

مۇراتبەك شىلدەبايۇلى              وماراقىن جانساربايۇلى

 1960 جىلى كۆنە داۋ قايتا قوزعالعاندا, ىلە قازاق اۋتونومييالى وبلىسىنىڭ اتىنان نۈسىپحان قونباەۋ باستاعان دەلەگاتسييا بايىنعۇلين موڭعول اۋتونومييالى وبلىسىنىڭ ۆكىلدەرىمەن كەزدەسۋگە بارادى. سول كەزدە 80 جاستاعى مۇراتبەك كەلىسسۆزگە ارنايى شاقىرىلادى.

سوندا تورعاۋىتتار: «مۇراتبەك پەن وماراقىننىڭ بىرى تىرى تۇرعاندا ولاردى جەڭە المايمىز» – دەپ1933 جىلعى كەلىسىمدى نەگىزگە الادى. وسىلايشا تاريحي بەدەل مەن اۋىزشا قۇقىقتىق دەستۈر رەسمي شەشىمگە ىقپال ەتتى.

1933 جىلعى كەلىسىمدە پايدالانىلعان بىلتە شام – تەك جارىق قۇرالى ەمەس. ول ۇزاققا سوزىلعان داۋدى بەيبىت جولمەن شەشۋدىڭ بەلگىسى, دالا مەمىلەگەرلىگىنىڭ نىشانى, سۆزگە توقتاۋ مەدەنيەتىنىڭ كۋەسى. قازاق قوعامىندا بيلىك پەن بەدەل كۈشپەن ەمەس, سۆزدىڭ سالماعىمەن, اقىلدىڭ جارىعىمەن ۆلشەنگەن. بىلتە شامنىڭ جالىنى سول اقىلدىڭ, سول مەمىلەنىڭ بەينەسى.

ىلە ۆڭىرىندەگى قىزاي-قالماق داۋىنىڭ شەشىلۋى – كۆشپەلى قوعامداعى قۇقىقتىق مەدەنيەتتىڭ, ديپلوماتييالىق دەستۈردىڭ جارقىن مىسالى. بىر جارىم عاسىرعا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان شەكارالىق مەسەلەنى بەيبىت جولمەن بەكىتكەن 1933 جىلعى كەلىسىم – تاريحي ساباق.

ال سول كەلىسسۆز ۈستىندە جاعىلعان بىلتە شام بۈگىنگى ۇرپاققا بەيبىتشىلىك پەن پاراساتتىڭ سيمۋولى رەتىندە انداس وتباسى قورىندا ساقتاۋلى تۇر.

تاريح تالعارىندا [مەتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر, ەسسە, ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] , 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9, ISBN 978

https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1657755&simple=true#

جالعاسى بار…