Qazaqtyń kóshpeli ómirinde bilte sham – qarapaiym túrmystyq búiym ǵana emes, mádeni-ruhani kodtyń bir bóligi. Kiiz úidiń ishin jaryqtandyrǵan álsiz ǵana jalyn – otbasynyń amandyǵyn, berekesin, yntymaǵyn bildirgen. «SHyraǵyń sónbesin» degen tilek – el tynyshtyǵyn, úrpaq jalǵastyǵyn meńzeitin simvoldyq úǵym.
Bilte sham kóbine keshkilik aqyldasu, shejire tarqatu, kelisim jasau, dini kitap oqu kezinde jaǵylǵan. Demek, sham jaryǵy – tek fizikalyq jaryq emes, XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qyzailar Ile ózeniniń bastau alqaptaryna qonystana bastaidy. Búl kóshi-qon Júldyz saharasyndaǵy torǵauyttar men oranqailarmen arada jer dauyn tuǵyzdy.
1881 jylǵy Resei men Qytai arasyndaǵy «Ile shekarasyn bekitu kelisiminen» keiin jaǵdai odan ári kúrdelene tústi. Qazaq pen qalmaq arasyndaǵy shekara naqty aiqyndalmai, jerge talas qaqtyǵysqa úlasty. Qan tógildi, óshpendilik úrpaqqa jalǵasty. Jarty ǵasyrǵa juyq uaqyt boiy búl másele sheshimin tappai keldi.
1933 jyly Júldyz jailauynda tarihi kelissóz ótti. Qyzai jaǵynan bedeldi túlǵalar Múratbek Júnisbekúly men Maltabar-shákil ruynyń záńgisi Omaraqyn Jansarbaiúly bastaǵan top qalmaq ókilderimen bir ai boiy keńesti.
Kelisim nátijesinde qyzai-qalmaq shekarasy bekitilip, kelisimshart qytai, qazaq, mońǵol tilderinde jazyldy. Eki tarap qol alysyp, dauǵa núkte qoidy. Qújat 1996 jylǵa deiin QHR Ile oblysy Kúnes audandyq úkimetinde saqtalǵany belgili (qazirgi taǵdyry belgisiz). Joǵarydaǵy bilte sham sol kelisimde jaǵylyp, keiin Omaraqyn záńginiń úiinde qoldanylady.
Sol kelissózderde jaǵylǵan bilte sham – mámileniń kuási. «Ókilder Múratbektiń qosynda keńesip, Omaraqynnyń qosynda as ishedi» degen sóz sol dáuirdegi dala diplomatiyasynyń tártibin aiǵaqtaidy. Keńes – bir shańyraq astynda, teń dárejede, sham jaryǵynda ótken.
Múratbek SHildebaiúly Omaraqyn Jansarbaiúly
1960 jyly kóne dau qaita qozǵalǵanda, Ile qazaq avtonomiyaly oblysynyń atynan Núsiphan Qonbaev bastaǵan delegatsiya Baiynǵúlin mońǵol avtonomiyaly oblysynyń ókilderimen kezdesuge barady. Sol kezde 80 jastaǵy Múratbek kelissózge arnaiy shaqyrylady.
Sonda Torǵauyttar: «Múratbek pen Omaraqynnyń biri tiri túrǵanda olardy jeńe almaimyz» – dep1933 jylǵy kelisimdi negizge alady. Osylaisha tarihi bedel men auyzsha qúqyqtyq dástúr resmi sheshimge yqpal etti.
1933 jylǵy kelisimde paidalanylǵan bilte sham – tek jaryq qúraly emes. Ol úzaqqa sozylǵan daudy beibit jolmen sheshudiń belgisi, dala mámilegerliginiń nyshany, sózge toqtau mádenietiniń kuási. Qazaq qoǵamynda bilik pen bedel kúshpen emes, sózdiń salmaǵymen, aqyldyń jaryǵymen ólshengen. Bilte shamnyń jalyny sol aqyldyń, sol mámileniń beinesi.
Ile óńirindegi qyzai-qalmaq dauynyń sheshilui – kóshpeli qoǵamdaǵy qúqyqtyq mádeniettiń, diplomatiyalyq dástúrdiń jarqyn mysaly. Bir jarym ǵasyrǵa juyq uaqytqa sozylǵan shekaralyq máseleni beibit jolmen bekitken 1933 jylǵy kelisim – tarihi sabaq.
Al sol kelissóz ústinde jaǵylǵan bilte sham búgingi úrpaqqa beibitshilik pen parasattyń simvoly retinde Andas otbasy qorynda saqtauly túr.
Tarih talǵarynda [Mátin] : (Tarihi zertteuler, esse, maqalalar) / A. Omaraqyn- Taldyqorǵan : [b. j.] , 2022.– 500 dana . – ISBN 978-601-7865-39-9, ISBN 978
https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1657755&simple=true#
jalǵasy bar…
