Úzeńgi – at ábzelderiniń negizgi ári mańyzdy bólshekteriniń biri. Onyń paida boluy kóshpeli órkeniettiń damuymen tikelei bailanysty. Tarihshylardyń pikirinshe, úzeńginiń alǵashqy túrleri b.z. I myńjyldyqtyń alǵashqy kezeńderinde Ortalyq Aziya dalasynda paida bolyp, keiin Euraziya keńistigine taraǵan. Búl jańalyq salt atty mádeniettiń damuyna úlken yqpal etip, atty áskerdiń kúshin arttyrǵan mańyzdy tehnikalyq jetistik boldy.
Qazaq halqynyń ómirinde at – kólik qana emes, túrmys pen tirshiliktiń, erkindik pen erliktiń simvoly bolǵan. Sondyqtan atqa qatysty barlyq qúral-jabdyqtar – er-toqym, júgen, noqta, qamshy, úzeńgi – kóshpeli mádeniettiń ajyramas bóligine ainaldy.
Úzeńgi salt atty adamnyń at ústinde tepe-teńdigin saqtauǵa, atqa minip-túsuge jáne úzaq jol júruge qolailylyq tuǵyzady. Sonymen qatar ol jauyngerlik áreketterde de mańyzdy qyzmet atqarǵan. Sadaq tartu, naiza salu nemese qamshy qoldanu kezinde úzeńgi adamnyń tiregi bolyp, at ústinde berik otyruǵa múmkindik beredi.
Qazaq sheberleri úzeńgini tek qajetti qúral retinde ǵana emes, estetikalyq túrǵydan da kórkemdep jasaǵan. Kúmis qaptalǵan, altyn jalatylǵan nemese órnekti úzeńgiler iesiniń áleumettik mártebesin kórsetetin sándik búiym retinde de baǵalanǵan.
Jádiger iesi Omaraqyn Jansarbaiúly (1903–1976) óz qolymen birneshe túrli úzeńgi soqqan. Ókinishke qarai qytaidaǵy (1966-1976) jyldardaǵy mádeni tóńkeris kezinde onyń kóbi qoldy bolǵan, joǵalǵan. Búginge deiin saqtalǵan joǵarydaǵy eki túri ǵana. Onyń birinshisi – úlken temir úzeńgi. Ol kúndelikti saparǵa, kósh-qonǵa jáne sayatshylyqqa shyqqanda qoldanylǵan. Temirden soǵylǵan búl úzeńgi berik ári praktikalyq maqsatqa laiyqtalǵan. Úlken boluy salt atty adamnyń ayaǵyn erkin ornalastyryp, atqa minip-túsudi jeńildetken.
Ekinshisi – mystan soǵylǵan shaǵyn úzeńgi. Múndai úzeńgi qoǵamdyq jiyndarǵa, jer dauy men jesir dauyna bailanysty sъezderge barǵanda taǵylǵan. Búl onyń tek túrmystyq qúral ǵana emes, belgili bir mádeni ári áleumettik mánge ie bolǵanyn kórsetedi.
Sonymen birge kúmistelgen jáne altyn jalatylǵan eki úzeńginiń bolǵany aitylady. Múndai búiymdar qazaqtyń dástúrli zergerlik óneriniń úlgisi sanalady.
Qazaq qoǵamynda at ábzelderi – kóshpeli mádeniettiń materialdyq múrasy. Árbir ábzeldiń óz qyzmeti, óz atauy jáne ózindik jasalu dástúri bar. Úzeńgi, er-toqym, júgen siyaqty búiymdar arqyly halyqtyń túrmys-tirshiligi, qolóner sheberligi jáne dúnietanymy kórinedi.
Osyndai jádigerler – ótken dáuirdiń únsiz kuágerleri. Olar arqyly belgili bir adamnyń ǵana emes, tútas bir kezeńniń ómir saltyn tanuǵa bolady.
Búgingi tańda urbanizatsiya men tehnologiyalyq ózgeristerge bailanysty jastardyń dástúrli kóshpeli mádenietpen bailanysy álsirep bara jatqany baiqalady. Sondyqtan qazaqtyń at ábzelderin, onyń ishinde úzeńgi siyaqty búiymdardy túsindiru – últtyq tarihi sanany qalyptastyrudyń mańyzdy joldarynyń biri.
Biz jastarǵa at ábzelderiniń tarihyn tanystyru arqyly qazaq halqynyń kóshpeli órkenietin túsindiruge, dástúrli qolónerdiń qúndylyǵyn nasihattauǵa, últtyq mádenietke degen qúrmet pen qyzyǵushylyqty arttyruǵa bolady.
Múndai jádigerlerdi muzeilerde, kórmelerde, bilim beru jobalarynda nemese tsifrlyq platformalarda tanystyru – tarihi jadyny saqtaudyń tiimdi tásili. Búl ásirese ólketanu júmystary men mádeni múrany nasihattauda erekshe mańyzǵa ie.
Qysqasy, úzeńgi – qazaqtyń at mádenietiniń mańyzdy bóligi ári kóshpeli órkeniettiń tehnikalyq jetistikteriniń biri. Omaraqyn Jansarbaiúly qoldanǵan temir jáne mys úzeńgiler sol dáuirdegi túrmys, salt jáne áleumettik qatynastar turaly mol málimet beretin qúndy jádiger bolyp tabylady.
Múndai búiymdardy zertteu jáne ony keiingi úrpaqqa tanystyru – últtyq mádeni múrany saqtaudyń mańyzdy baǵyty. Óitkeni ótkenniń osyndai materialdyq belgileri arqyly búgingi úrpaq óz tarihyn tereńirek túsinedi, al últtyq bolmystyń tamyry úzilmei jalǵasady.
Búl jádiger Andas otbasylyq qorynda saqtauly
Qajet Andas,
Q–Andas aqparattyq agenttigi











