Үзеңгі – ат әбзелдерінің негізгі әрі маңызды бөлшектерінің бірі. Оның пайда болуы көшпелі өркениеттің дамуымен тікелей байланысты. Тарихшылардың пікірінше, үзеңгінің алғашқы түрлері б.з. І мыңжылдықтың алғашқы кезеңдерінде Орталық Азия даласында пайда болып, кейін Еуразия кеңістігіне тараған. Бұл жаңалық салт атты мәдениеттің дамуына үлкен ықпал етіп, атты әскердің күшін арттырған маңызды техникалық жетістік болды.
Қазақ халқының өмірінде ат – көлік қана емес, тұрмыс пен тіршіліктің, еркіндік пен ерліктің символы болған. Сондықтан атқа қатысты барлық құрал-жабдықтар – ер-тоқым, жүген, ноқта, қамшы, үзеңгі – көшпелі мәдениеттің ажырамас бөлігіне айналды.
Үзеңгі салт атты адамның ат үстінде тепе-теңдігін сақтауға, атқа мініп-түсуге және ұзақ жол жүруге қолайлылық туғызады. Сонымен қатар ол жауынгерлік әрекеттерде де маңызды қызмет атқарған. Садақ тарту, найза салу немесе қамшы қолдану кезінде үзеңгі адамның тірегі болып, ат үстінде берік отыруға мүмкіндік береді.
Қазақ шеберлері үзеңгіні тек қажетті құрал ретінде ғана емес, эстетикалық тұрғыдан да көркемдеп жасаған. Күміс қапталған, алтын жалатылған немесе өрнекті үзеңгілер иесінің әлеуметтік мәртебесін көрсететін сәндік бұйым ретінде де бағаланған.
Жәдігер иесі Омарақын Жансарбайұлы (1903–1976) өз қолымен бірнеше түрлі үзеңгі соққан. Өкінішке қарай қытайдағы (1966-1976) жылдардағы мәдени төңкеріс кезінде оның көбі қолды болған, жоғалған. Бүгінге дейін сақталған жоғарыдағы екі түрі ғана. Оның біріншісі – үлкен темір үзеңгі. Ол күнделікті сапарға, көш-қонға және саятшылыққа шыққанда қолданылған. Темірден соғылған бұл үзеңгі берік әрі практикалық мақсатқа лайықталған. Үлкен болуы салт атты адамның аяғын еркін орналастырып, атқа мініп-түсуді жеңілдеткен.
Екіншісі – мыстан соғылған шағын үзеңгі. Мұндай үзеңгі қоғамдық жиындарға, жер дауы мен жесір дауына байланысты съездерге барғанда тағылған. Бұл оның тек тұрмыстық құрал ғана емес, белгілі бір мәдени әрі әлеуметтік мәнге ие болғанын көрсетеді.
Сонымен бірге күмістелген және алтын жалатылған екі үзеңгінің болғаны айтылады. Мұндай бұйымдар қазақтың дәстүрлі зергерлік өнерінің үлгісі саналады.
Қазақ қоғамында ат әбзелдері – көшпелі мәдениеттің материалдық мұрасы. Әрбір әбзелдің өз қызметі, өз атауы және өзіндік жасалу дәстүрі бар. Үзеңгі, ер-тоқым, жүген сияқты бұйымдар арқылы халықтың тұрмыс-тіршілігі, қолөнер шеберлігі және дүниетанымы көрінеді.
Осындай жәдігерлер – өткен дәуірдің үнсіз куәгерлері. Олар арқылы белгілі бір адамның ғана емес, тұтас бір кезеңнің өмір салтын тануға болады.
Бүгінгі таңда урбанизация мен технологиялық өзгерістерге байланысты жастардың дәстүрлі көшпелі мәдениетпен байланысы әлсіреп бара жатқаны байқалады. Сондықтан қазақтың ат әбзелдерін, оның ішінде үзеңгі сияқты бұйымдарды түсіндіру – ұлттық тарихи сананы қалыптастырудың маңызды жолдарының бірі.
Біз жастарға ат әбзелдерінің тарихын таныстыру арқылы қазақ халқының көшпелі өркениетін түсіндіруге, дәстүрлі қолөнердің құндылығын насихаттауға, ұлттық мәдениетке деген құрмет пен қызығушылықты арттыруға болады.
Мұндай жәдігерлерді музейлерде, көрмелерде, білім беру жобаларында немесе цифрлық платформаларда таныстыру – тарихи жадыны сақтаудың тиімді тәсілі. Бұл әсіресе өлкетану жұмыстары мен мәдени мұраны насихаттауда ерекше маңызға ие.
Қысқасы, үзеңгі – қазақтың ат мәдениетінің маңызды бөлігі әрі көшпелі өркениеттің техникалық жетістіктерінің бірі. Омарақын Жансарбайұлы қолданған темір және мыс үзеңгілер сол дәуірдегі тұрмыс, салт және әлеуметтік қатынастар туралы мол мәлімет беретін құнды жәдігер болып табылады.
Мұндай бұйымдарды зерттеу және оны кейінгі ұрпаққа таныстыру – ұлттық мәдени мұраны сақтаудың маңызды бағыты. Өйткені өткеннің осындай материалдық белгілері арқылы бүгінгі ұрпақ өз тарихын тереңірек түсінеді, ал ұлттық болмыстың тамыры үзілмей жалғасады.
Бұл жәдігер Андас отбасылық қорында сақтаулы
Қажет Андас,
Q–Andas ақпараттық агенттігі
