Qazaq tanymynda qamshy jai ǵana qúral emes, kiesi bar, iesiniń nieti men abyroiyn birge ústaityn nyshan. «Qamshynyń kiesi úrady» degen sózdiń túbinde bir oi jatyr: qamshyny bei-bereket qoldanuǵa, ayaqasty etuge bolmaidy. Sol sebepti qamshyny tórge ilu, qasterlep ústau, jerge tastamau, bosaǵaǵa attatpau siyaqty ústanymdar qalyptasqan. Qamshy kóbine er-azamattyń namysy, otbasynyń berekesi, eldiń josyny saqtalatyn belgi retinde baǵalanǵan.
Qamshyǵa qatysty «bata beru», «syiǵa tartu», «amanat etu» dástúrleri de onyń qasietti sanalǵanyn ańǵartady: múndai búiym tek materialdyq zat emes, úrpaqqa qalatyn ruhani júk jáne tarihi jadynyń bir bólshegi.
Qamshy kóshpeli ómirde birneshe qabat maǵynaǵa ie boldy. Eń aldymen tártip pen tyiymnyń belgisi. El ishinde sózdiń salmaǵy júretin ortada qamshy keide «artyq ketpe», «josynnan aspa» degen emeurin retinde qabyldanǵan. At ústindegi ómirde qamshy erdiń serigi, jolǵa shyqqanda janynda júretin qajet ári simvoldyq zat. Dástúrli ortada qamshy arqyly «sóz súrau», «toqtam aitu», «daudy toqtatu» siyaqty isharaly qatynastar bolǵan. Qamshyny tartu etu «seniń qadirińe jettim, ónerińe/erligińe razymyn» degen qúrmettiń kórinisi. YAǵni qamshy túrmystyq qyzmetimen qatar, qazaqtyń áleumettik etikasyn, erlik kodyn, qúrmet mádenietin tanytatyn zat.
Joǵarydaǵy surettegi qamshy Andas Omaraqynúlyna tán múra. Andas — jazba jáne aitys aqyn, jazushy, tarihshy, folьklorist, QHR Memlekettik syilyǵynyń iegeri. Qazaq, aǵylshyn, qytai tilderinde jaryq kórgen 15 kitaptyń avtory. Qytaida qazaq tilinde shyǵatyn «SHyńjań» gazeti men «SHyńjań» halyq baspasynyń irgetasyn qalaushylardyń biri.
Andastyń aityskerlik ónerin airyqsha aiǵaqtaityn oqiǵa — 1974 jyly QHR-dyń SHyńjań Altai aimaǵy, Qaba audanynyń Bolbadai jailauynda ótken Ile qazaq avtonomiyaly oblysynyń túńǵysh aqyndar aitysy. Osy báigede ol 25 aqyndy jeńip, bas júldeni ielenedi.
Dál sol jeńisten keiin onyń suyryp salma sheberligine, sóz quatyna tánti bolǵan jergilikti bir aqsaqal osy qamshyny syiǵa tartqan eken. Demek, búl qamshy jai ǵana túrmystyq búiym emes, ol aitystaǵy jeńistiń kuási, ónerge berilgen halyqtyq baǵanyń móri, aqynnyń abyroiyn aiǵaqtaityn jádiger jáne Andas túlǵasynyń ómir jolyn naqtylap beretin zattai derek.
Múndai múralar bir adamnyń ǵana emes, tútas qauymnyń mádeni jadyn saqtaidy: qamshynyń boiyna ónerdiń ruhy, eldiń yqylasy, aqsaqaldyń batasy qatar qonady.
Últtyq múra ótkenniń qaldyǵy emes, bolashaqqa aparar kópir. Andas Omaraqynúlynyń qamshysy siyaqty jádigerlerdi saqtau arqyly biz ónerdi de, tarihty da «qaǵazdan» ǵana emes, ómirdiń ózinen qalǵan belgi retinde tanyp, úrpaqqa túsindiremiz. Sondyqtan múndai qúndylyqtardy qasterlep saqtau, shyǵu tarihyn hattau, úrpaqqa mánin túsindiru, múmkin bolsa, muzeilik sipattama jasap, derekpen tolyqtyru últtyq jauapkershilik.
Qamshynyń kiesi eń aldymen, ony ústaǵan eldiń qasietke qúrmeti. Al qasietti qúrmettegen júrttyń ruhy álsiremeidi.
Tarih talǵarynda [Mátin] : (Tarihi zertteuler, esse, maqalalar) / A. Omaraqyn- Taldyqorǵan : [b. j.] , 2022.– 500 dana . – ISBN 978-601-7865-39-9, ISBN 978
https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1657755&simple=true#
jalǵasy bar…
