انداس وماراقىنۇلىنىڭ قامشىسى

باسى

قازاق تانىمىندا قامشى جاي عانا قۇرال ەمەس، كيەسى بار، يەسىنىڭ نيەتى مەن ابىرويىن بىرگە ۇستايتىن نىشان. «قامشىنىڭ كيەسى ۇرادى» دەگەن ءسوزدىڭ تۇبىندە ءبىر وي جاتىر: قامشىنى بەي-بەرەكەت قولدانۋعا، اياقاستى ەتۋگە بولمايدى. سول سەبەپتى قامشىنى تورگە ءىلۋ، قاستەرلەپ ۇستاۋ، جەرگە تاستاماۋ، بوساعاعا اتتاتپاۋ سياقتى ۇستانىمدار قالىپتاسقان. قامشى كوبىنە ەر-ازاماتتىڭ نامىسى، وتباسىنىڭ بەرەكەسى، ەلدىڭ جوسىنى ساقتالاتىن بەلگى رەتىندە باعالانعان.

قامشىعا قاتىستى «باتا بەرۋ»، «سىيعا تارتۋ»، «امانات ەتۋ» داستۇرلەرى دە ونىڭ قاسيەتتى سانالعانىن اڭعارتادى: مۇنداي بۇيىم تەك ماتەريالدىق زات ەمەس، ۇرپاققا قالاتىن رۋحاني جۇك جانە تاريحي جادىنىڭ ءبىر بولشەگى.

قامشى كوشپەلى ومىردە بىرنەشە قابات ماعىناعا يە بولدى. ەڭ الدىمەن ءتارتىپ پەن تىيىمنىڭ بەلگىسى. ەل ىشىندە ءسوزدىڭ سالماعى جۇرەتىن ورتادا قامشى كەيدە «ارتىق كەتپە»، «جوسىننان اسپا» دەگەن ەمەۋرىن رەتىندە قابىلدانعان. ات ۇستىندەگى ومىردە قامشى ەردىڭ سەرىگى، جولعا شىققاندا جانىندا جۇرەتىن قاجەت ءارى سيمۆولدىق زات. ءداستۇرلى ورتادا قامشى ارقىلى «ءسوز سۇراۋ»، «توقتام ايتۋ»، «داۋدى توقتاتۋ» سياقتى يشارالى قاتىناستار بولعان. قامشىنى تارتۋ ەتۋ «سەنىڭ قادىرىڭە جەتتىم، ونەرىڭە/ەرلىگىڭە رازىمىن» دەگەن قۇرمەتتىڭ كورىنىسى. ياعني قامشى  تۇرمىستىق قىزمەتىمەن قاتار، قازاقتىڭ الەۋمەتتىك ەتيكاسىن، ەرلىك كودىن، قۇرمەت مادەنيەتىن تانىتاتىن زات.

جوعارىداعى سۋرەتتەگى قامشى انداس وماراقىنۇلىنا ءتان مۇرا. انداس — جازبا جانە ايتىس اقىن، جازۋشى، تاريحشى، فولكلوريست، قحر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى. قازاق، اعىلشىن، قىتاي تىلدەرىندە جارىق كورگەن 15 كىتاپتىڭ اۆتورى. قىتايدا قازاق تىلىندە شىعاتىن «شىڭجاڭ» گازەتى مەن «شىڭجاڭ» حالىق باسپاسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى.

انداستىڭ ايتىسكەرلىك ونەرىن ايرىقشا ايعاقتايتىن وقيعا — 1974 جىلى قحر-دىڭ شىڭجاڭ التاي ايماعى، قابا اۋدانىنىڭ بولباداي جايلاۋىندا وتكەن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ تۇڭعىش اقىندار ايتىسى. وسى بايگەدە ول 25 اقىندى جەڭىپ، باس جۇلدەنى يەلەنەدى.

ءدال سول جەڭىستەن كەيىن ونىڭ سۋىرىپ سالما شەبەرلىگىنە، ءسوز قۋاتىنا ءتانتى بولعان جەرگىلىكتى ءبىر اقساقال وسى قامشىنى سىيعا تارتقان ەكەن. دەمەك، بۇل قامشى جاي عانا تۇرمىستىق بۇيىم ەمەس، ول ايتىستاعى جەڭىستىڭ كۋاسى، ونەرگە بەرىلگەن حالىقتىق باعانىڭ ءمورى، اقىننىڭ ابىرويىن ايعاقتايتىن جادىگەر جانە انداس تۇلعاسىنىڭ ءومىر جولىن ناقتىلاپ بەرەتىن زاتتاي دەرەك.

مۇنداي مۇرالار ءبىر ادامنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس قاۋىمنىڭ مادەني جادىن ساقتايدى: قامشىنىڭ بويىنا ونەردىڭ رۋحى، ەلدىڭ ىقىلاسى، اقساقالدىڭ باتاسى قاتار قونادى.

ۇلتتىق مۇرا  وتكەننىڭ قالدىعى ەمەس، بولاشاققا اپارار كوپىر. انداس وماراقىنۇلىنىڭ قامشىسى سياقتى جادىگەرلەردى ساقتاۋ ارقىلى ءبىز ونەردى دە، تاريحتى دا «قاعازدان» عانا ەمەس، ءومىردىڭ وزىنەن قالعان بەلگى رەتىندە تانىپ، ۇرپاققا تۇسىندىرەمىز. سوندىقتان مۇنداي قۇندىلىقتاردى قاستەرلەپ ساقتاۋ، شىعۋ تاريحىن حاتتاۋ، ۇرپاققا ءمانىن ءتۇسىندىرۋ، مۇمكىن بولسا، مۋزەيلىك سيپاتتاما جاساپ، دەرەكپەن تولىقتىرۋ  ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىك.

قامشىنىڭ كيەسى  ەڭ الدىمەن، ونى ۇستاعان ەلدىڭ قاسيەتكە قۇرمەتى. ال قاسيەتتى قۇرمەتتەگەن جۇرتتىڭ رۋحى

السىرەمەيدى.

تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9، ISBN 978

https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1657755&simple=true#

جالعاسى بار…