ءۇرىمحاننىڭ ۇرشىعى

باسى

قازاقتىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىندە ۇرشىق – قاراپايىم تۇرمىستىق قۇرال عانا ەمەس، ۇلتتىڭ دۇنيەتانىمىن، ەڭبەك فيلوسوفياسىن جانە اۋلەتتىك ساباقتاستىقتى ايقىندايتىن كيەلى نىشان. كوشپەلى ءومىر سالتىندا ءاربىر زاتتىڭ وزىندىك ءمانى بولعان. ۇرشىق سول زاتتاردىڭ ىشىندە ەرەكشە ورىن الادى. ول جۇننەن ءجىپ يىرۋگە ارنالعان قۇرال بولا وتىرىپ، قازاق قولونەرىنىڭ، تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ جانە رۋحاني تۇسىنىگىنىڭ باستاۋىندا تۇردى.

مال شارۋاشىلىعى ۇستەم بولعان قوعامدا ءجۇن وڭدەۋ – كۇندەلىكتى ءومىردىڭ اجىراماس بولىگى ەدى. جۇننەن ءجىپ ءيىرىلىپ، ودان كيىم-كەشەك، ارقان-ءجىپ، باسقۇر، الاشا، كىلەم توقىلدى. كيىز ءۇيدىڭ ىشكى-سىرتقى جابدىقتارىنىڭ ءوزى يىرىلگەن جىپتەن باستاۋ الادى.

وسىلايشا ۇرشىق – وندىرىستىك ۇدەرىستىڭ العاشقى بۋىنى. ول بولماسا، قازاقتىڭ ءداستۇرلى قولونەر جۇيەسى تولىققاندى دامۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. سوندىقتان ۇرشىقتى تەك قۇرال ەمەس، تۇتاس مادەنيەتتىڭ تىرەگى دەپ قاراستىرۋ ورىندى.

ۇرشىق كوبىنە انالار مەن اجەلەردىڭ قولىندا بولدى. قازاق قوعامىندا ايەل – وتباسىنىڭ بەرەكەسى مەن تاربيەنىڭ وزەگى. قىز بالالار ەرتە جاستان ءجۇن ءتۇتىپ، ۇرشىق ءيىرۋدى ۇيرەنگەن. بۇل ولاردىڭ سابىرلىلىق، ۇقىپتىلىق، ەڭبەكقورلىق قاسيەتتەرىن قالىپتاستىرعان.

ۇرشىق – ايەل ەڭبەگىنىڭ سيمۆولى عانا ەمەس، ۇلتتىق تاربيە مەكتەبىنىڭ ءبىر بولىگى. ءجىپ ءيىرۋ ارقىلى قىز بالا تۇرمىسقا، جاۋاپكەرشىلىككە، وتباسى قۇرۋعا دايىندالدى.

ۇرشىقتىڭ اينالۋى – ۋاقىتتىڭ، تىرشىلىكتىڭ ۇزدىكسىز قوزعالىسىن بەينەلەيدى. قازاق ۇعىمىندا ءومىر – شەڭبەرلى قوزعالىس: ماۋسىم الماسادى، ۇرپاق جالعاسادى، تىرشىلىك جاڭارادى.

ءجىپ – ءومىردىڭ مەتافوراسى. «عۇمىر ءجىبى ءۇزىلدى»، «ءومىردىڭ ءجىبىن جالعاۋ» دەگەن تىركەستەر وسى تۇسىنىكتىڭ تىلدەگى كورىنىسى. ۇرشىق – سول ءومىر ءجىبىن ءيىرۋشى قۇرال رەتىندە تاعدىر ۇعىمىمەن استاسىپ جاتادى.

سوندىقتان قازاق ورتاسىندا ۇرشىقتى اياقاستى ەتپەگەن، قۇرمەتپەن ۇستاعان. ول بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ بەلگىسى سانالعان.

ۇرشىقتىڭ كيەلى ءمانىن ايقىندايتىن ناقتى تاريحي مىسالدىڭ ءبىرى – ءۇرىمحاننىڭ ۇرشىعى.

ۇرىمحان راقىبايقىزى (1906–1974) – قىزاي ەلىنىڭ ارداقتى اناسى. ونىڭ اتاسى كەرىمبەك – ءوز داۋىرىندە 7 مىڭ جىلقى ايداعان ءىرى باي، جومارت، مەكتەپ اشىپ، جوق-جىتىككە قامقور بولعان مەتسەنات تۇلعا. قىزى ۇرىمحاندى وماراقىن جانساربايۇلىنا ۇزاتقاندا، جاساۋدىڭ باسى رەتىندە وسى ۇرشىقتى بەرگەن.

بۇل – جاي عانا بۇيىم ەمەس، اۋلەتتىك بەرەكە مەن رۋحاني اماناتتىڭ نىشانى بولدى. قىزاي قاۋىمىندا انامىز سوڭعى ۇرپاقتارىنا ءتورت اسىل مۇرا قالدىرعان دەسەدى. سونىڭ ءبىرى – «قىزاي انانىڭ ۇرشىعى».

سوندىقتان قىزاي ىشىندە ۇرشىقتى قادىرلەۋ – داستۇرگە اينالعان. ەگەر ونى قۇرمەتتەمەسە، «قىزاي انانىڭ ارۋاعى رازى بولمايدى» دەگەن تۇسىنىك بار. بۇل – زاتقا ساكرالدى ءمان بەرۋ ارقىلى اۋلەتتىك بىرلىكتى ساقتاۋ ءداستۇرىنىڭ كورىنىسى.

كونەنىڭ كوزى رەتىندە بۇل ۇرشىقتى اۋەسحان ماجايقىزى ساقتاپ، بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزدى. وسىلايشا جادىگەر ۇرپاقتان-ۇرپاققا امانات بولىپ جالعاسىپ كەلەدى.

بۇگىندە ۇرشىق تۇرمىستا سيرەك قولدانىلعانىمەن، ونىڭ مادەني جانە تانىمدىق قۇندىلىعى جويىلعان جوق. ول – ۇلتتىق كودتىڭ ءبىر بولىگى، تاريحي جادىنىڭ ناقتى ايعاعى.

ءۇرىمحاننىڭ ۇرشىعى سەكىلدى جادىگەرلەر ارقىلى ءبىز قازاق ايەلىنىڭ ەڭبەگىن، اۋلەتتىك ءداستۇردىڭ ساباقتاستىعىن، زاتقا جۇكتەلگەن رۋحاني ماعىنانى، ۇلتتىق دۇنيەتانىمنىڭ تەرەڭدىگىن ايقىن كورە الامىز.

ال ءۇرىمحاننىڭ ۇرشىعى – وسى ۇعىمداردىڭ ناقتى تاريحي كورىنىسى. ول – ءبىر اۋلەتتىڭ عانا ەمەس، تۇتاس قىزاي قاۋىمىنىڭ رۋحاني اماناتى. وسىنداي جادىگەرلەردى تانۋ ارقىلى ءبىز وتكەننىڭ ونەگەسىن بۇگىنمەن جالعاپ، ۇلتتىق بولمىسىمىزدى تەرەڭىرەك تۇسىنەمىز.

جادىگەر بۇگىندە انداس وتباسى قورىندا ساقتاۋلى تۇر.

تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9، ISBN 978

https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1657755&simple=true#

جالعاسى بار…