جانسارباي ۇلتاراقۇلى (1851–1946 جج.) – ءوز داۋىرىندە الدىنا جان سالماعان ەمشى، باقسى-بالگەر رەتىندە ىلە وڭىرىنە كەڭىنەن تانىلعان تۇلعا. ەل ىشىندە ونىڭ شيپاگەرلىك قابىلەتى تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەر مول ساقتالعان. «جان قالسا – جانساربايدان قالادى» دەگەن قاناتتى ءسوزدىڭ تارالۋى دا بەكەر ەمەس. بۇل – حالىق سەنىمىنىڭ، شىنايى ريزاشىلىقتىڭ كورىنىسى.
جانسارباي ىستىقجەل، قۇياڭ سەكىلدى سىرقاتتاردى ارنايى تاسىلمەن، ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگىپ ەمدەگەن. جەرگىلىكتى دارىلىك شوپتەردى كەڭىنەن پايدالانىپ، قىلتاماق (قاتەرلى ىسىك) دەرتىنە شيپا جاساعانى تۋرالى دەرەكتەر ايتىلادى. ونىڭ ەمشىلىك ونەرى تاجىريبەگە، تابيعات سىرىن تەرەڭ تانۋعا جانە حالىقتىق مەديتسينا قاعيدالارىنا نەگىزدەلگەن.
شيپاگەردىڭ بەدەلى جەكە ادامدار شەڭبەرىنەن اسىپ، قوعامدىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ول زاماندا وتكەن ءىرى سەزدەر مەن باسقوسۋلارعا ارنايى شاقىرىلىپ، الىس-جاقىننان كەلگەن قادىرلى قوناقتاردىڭ دەنساۋلىعىنا جاۋاپتى بولعان. 1881 جىلدارى قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى ىلە ءوڭىرىنىڭ شەكاراسىن ايىرۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامىندا بولۋى – ونىڭ تاريحي ۇدەرىستەرگە ارالاسقانىن كورسەتەدى. بۇل كەزەڭ – ەكى يمپەريا اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسى شەشىلگەن كۇردەلى ۋاقىت بولاتىن.
وسى تاريحي بايلانىستاردىڭ ءبىر ايعاعى – جانسارباي اۋلەتىندە ساقتالعان ۇتىك. اڭىزعا قاراعاندا، بۇل بۇيىمدى رەسەيدەن كەلگەن نوعاي ساۋداگەرلەرى تارتۋ ەتكەن. سودان بەرى جادىگەر اۋلەت قولىندا ساقتالىپ كەلەدى.
ءحىح عاسىرداعى قازاق تۇرمىسىندا ۇتىك سيرەك كەزدەسەتىن، باعالى زاتتاردىڭ ءبىرى ەدى. كوشپەلى ءومىر سالتىندا كيىم-كەشەك كوبىنە قولمەن تۇزەتىلىپ، كەرىلىپ كەپتىرىلەتىن. ال كومىرمەن قىزدىرىلاتىن شويىن ۇتىك تۇرمىستىق مادەنيەتتىڭ جاڭا ساتىسىن بىلدىرەتىن قۇرال بولدى. ول كيىمنىڭ سىرتقى كورىنىسىن جاقسارتىپ قانا قويماي، ماتانى جوعارى تەمپەراتۋرامەن وڭدەۋ ارقىلى تازالىق پەن ۇقىپتىلىققا مۇمكىندىك بەردى. مۇنداي بۇيىمنىڭ بولۋى – اۋلەتتىڭ تۇرمىستىق دەڭگەيىن عانا ەمەس، زاماناۋي جاڭالىقتارعا بەيىمدىلىگىن دە ايقىندادى.
سوندىقتان جانسارباي اۋلەتىندەگى ۇتىك جاي عانا تۇرمىستىق قۇرال ەمەس. ول – ساۋدا-مادەني بايلانىستاردىڭ، وركەنيەتتىك ىقپالداستىقتىڭ جانە اۋلەتتىڭ زيالىلىعى مەن مادەنيەتتىلىگىنىڭ نىشانى. شيپاگەر اۋلەتىنىڭ تاريحي جادىگەردى ساقتاپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋى ولاردىڭ وتكەنگە قۇرمەتپەن قاراعانىن، تاريحي ساناسىنىڭ بەرىك بولعانىن اڭعارتادى.
جانسارباي ۇلتاراقۇلىنىڭ تۇلعاسى مەن ونىڭ اۋلەتىندە ساقتالعان ۇتىك – ىلە ءوڭىرىنىڭ تاريحىنداعى رۋحاني جانە تۇرمىستىق مادەنيەتتىڭ توعىسقان تۇسىن كورسەتەتىن قۇندى دەرەك. ءبىر جاعىنان، حالىق مەديتسيناسىنىڭ كورنەكتى وكىلى، ەكىنشى جاعىنان، زامان تىنىسىن سەزىنگەن، قوعامدىق ۇدەرىستەرگە ارالاسقان، مادەنيەتى جوعارى اۋلەت يەسى. وسىنداي مۇرالار ارقىلى وتكەن ءداۋىردىڭ ءومىر سالتى، دۇنيەتانىمى مەن قۇندىلىقتارى بۇگىنگى ۇرپاققا جەتىپ وتىر.
جادىگەر بۇگىندە انداس وتباسى قورىندا ساقتاۋلى تۇر.
تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9، ISBN 978
https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1657755&simple=true#
جالعاسى بار…
