جانسارباي ۇلتاراق ۇلى ەمشى بولعان سوڭ ەلدەر ول كىسىنى ۈيدە تۇرعىزبايدى ەكەن. اتاعىنا بىلگەن سوڭ ات جىبەرىپ, ارنايى شاقىرتىپ الاتىندار دا كۆپ. ول كىسى ەكى ەيەل العان ادام. بىرىنشى ەيەلىنەن التى قىز تۋىپ, ونىڭ ارتىنان اياپبەرگەن دەگەن ۇل ەرەدى. ال ەكىنشى ەيەلىنەن وماراقىن اتامىز تۋىپ, ونىڭ ارتىنان التى قارىنداسى ەرىپتى. 1903 جىلى قۇلجا قالاسىندا كازاك-ورىس, تاتاردىڭ بايلارى, نوعاي ساۋداگەرلەرى, سول كەزدەگى قىتايدىڭ جەرگىلىكتى مانساپتىلارى, قازاقتىڭ بي-شونجارلارى باس قوسقان ۈلكەن سъەزد ۆتەدى. سول سъەزگە جانسارباي اتامىز دا شاقىرىلىپتى. ول كىسىنىڭ مىندەتى – سъەزگە كەلەتىندەردىڭ دەنساۋلىعىنا جاۋاپ بەرەتىن بولسا كەرەك. سوندا جۈرگەندە ۇلى وماراقىن دۈنيەگە كەلىپ, اۋىل ازاماتتارى جانسارباي اتامىزعا شۈيىنشىلەپ بارادى. بۇل قۋانىشتى بۆلىسكەن سъەزدەگى تاتار دوستارى مەن نوعاي كۆپەستەرى شەبەرلەرگە قايىڭنان يىپ بەسىك جاساتىپ, سەبيگە سىيلايدى.
قىتايدىڭ كۈنەس اۋدانىنا قاراستى كەڭسۋ اۋىلىنا قاراستى سارىساي دەگەن سايدىڭ اۋزىندا «جانساربايدىڭ قارادومالاعى» دەپ اتالاتىن جوتا بار. الىستان تۆبەسى ۈشكىلدەنىپ كۆرىنەتىن جوتانىڭ ۈستى ات بەيگەسىن ۆتكىزىپ, كۆكپار تارتاتىن, قىز قۋار جاساپ, تۈرلى ۇلتتىق ۆنەردەن بەسەكە وزدىراتىن جەر. ۈيدەگى كەزىندە كۈندە سول تۆبەگە شىعىپ, بىر-ەكى ساعات وتىرىپ قايتادى ەكەن. بىر كۈنى تۆبەدەن اسىعىس تۈسكەن اتامىز ەيەلدەرىنە:
– قۇلاعىما اتتىڭ دەمى كەلدى. تەزىرەك قازان اسىپ, دايىندىق كۆرىڭدەر دەپ تاپسىرادى. كۆپ ۆتپەي اتتارىنا اق ساۋىت بوپ مۋز قاتقان ەكى جولاۋشى كىرىپ كەلەدى:
– جانسەكە, بىز ىلەنىڭ ارعى بەتىندەگى سارى كەرىمبەك بايدىڭ اۋىلىنىڭ جىگىتتەرىمىز. كەرىمبەكتىڭ ۇلى راقىبايدىڭ ەيەلى تولعاتقالى 20 كۈن بولدى. قاراماعان باقسى-بالگەر, ەمشى قالمادى. ونىڭ شەشۋىن سىز تابادى دەپ باي بىزدى جىبەرىپ ەدى, – دەيدى.
اس ىشىلىپ بولعان سوڭ سۋىت اتتانىپ كەتەدى. بارسا بايدىڭ ەيەلى 12 قانات كيىز ۈيدىڭ مىنا باسىنان, انا باسىنا دۆڭگەلەپ, جانى شىعىپ شىرقىراپ جاتقان ەكەن. جانسارباي ەمشى ەسىكتەن كىرىپ كەلگەندە ەيەل سەل تىنىشتالا قالادى. ەمىن جاساپ, دۇعاسىن وقىپ, الا كەلگەن شۆپ دەرىلەرىن قايناتىپ, ىشكىزىپ:
– بەسىندە قوي قوراعا قايتاردا بوسانادى. ۇل بولسا ۇلىم وماراقىننىڭ جولداسى بولسىن, قىز بولسا كەلىن ەتىپ الامىن, – دەپ ەۋدەم جەردەگى تۆبەگە قاراي بەتتەيدى.
بەسىن بولىپ, ۆرىستەگى قوي قوراعا بەتتەگەندە شىرىلداعان سەبيدىڭ ۈنى شىعىپ, جىگىتتەر: «شەشەمىز امان-ەسەن بوساندى, قىز بالا ەكەن», – دەپ جانساربايعا سۈيىنشىلەپ جۈگىرەدى. سول جولى كەرىمبەك بايمەن تۆس سوعىستىرىپ دوس بولىپ, قۇدا بولىپ قايتادى. اۋىلعا كەلگەن سوڭ ۇلى جاتقان بەسىكتى بايدىڭ اۋىلىنا جىبەرەدى. كەيىن اپامىزدى كەلىن عىپ تۈسىرگەندە سول بەسىك جاساۋ-جابدىقپەن بىرگە قايتا كەلەدى. مىنە, سودان بەرى وسى قايىڭ بەسىككە 50-دەن اسا بالا جاتتى. وسى بەسىككە بۆلەنگەن بالالاردىڭ بىردە-بىرى شەتىنەپ كۆرگەن جوق, – دەپ بەسىك جايلى بىلەتىنىن ايتىپ شىقتى.
ەشبىر كىتاپتا جازىلماعان حيكياتقا بەتپە-بەت كەلەمىن دەپ ويلاماعاننان كەيىن بە تاڭعالۋمەن بولدىم. قولعا العان ەربىر زاتتىڭ ۆزگەشە كەشىرمەسى, ۆتكەندى تۈسىندىرەر ۇلاعاتى, ۇرپاق ساناسىنا قۇيىپ الار تەلىمى بار. قايسى بىر اقىلماننىڭ: «قاي بىر قازاقتىڭ تۈبىن شۇقىساڭ ۇلان تاريح ۆرىپ شىعادى» دەگەن كەمەڭگەرلىگىنە وسى جولى ىشتەي كەلىستىم. وسى تۇستا بەسىكتىڭ قاسيەتى تۋرالى اڭسارىم اۋا قالدى. راسىندا, بۈگىندە ەل اراسىندا بەسىك جايلى سان تۈرلى پىكىر ۆرىپ جۈر. ۈلكەندەر: بالانى بەسىككە سالۋ پايدال دەسە, جاستار جاعى قارسى. بىراق ەۋەسقان ماجايقىزى بەسىكتىڭ قازاق ۆمىرى مەن بالا تەربيەسىنە دەگەن پايدالى تۇستارى كۆپ ەكەنىن قۇپتايدى.
– حالقىمىزدا: «بەسىكتەگى بالا بەس تۈلەيدى», «بەسىك تەربەلگەن ۈيدەن بەرەكە كەتپەيدى», «ەل بولامىن دەسەڭ بەسىگىڭدى تۈزە» دەگەن كۆپتەگەن ناقىل سۆز بار. ولاردىڭ مەنى تىم تەرەڭدە جاتىر. ەڭ الدىمەن بەسىك بالانى قايسار, قايىرىمدى, باتىل, باتىر بولىپ ۆسۋىنە مۈمكىندىك بەرەدى. قازاق حالقىنان جاۋجۈرەك باتىرلاردىڭ كۆپ شىققانى دا, وسىنشاما ۇلان-عايىر دالانى ساقتاپ قالۋداعى كۈش-قۇدىرەتى دە وسى بەسىكتىڭ قاسيەتى ارقىلى دارىعان. ەكىنشىدەن, بەسىك – بالانى تۈرلى دەرت-دەربەزدەن, اۋرۋ-سىرقاۋدان قورعايدى. ون ەكى مۈشەسى ساۋ بولىپ ۆسۋگە جول اشادى. ۈشىنشىدەن, بالانىڭ دەنەسىن تازا ەرى زييانكەش زاتتاردان قورعاۋعا پايدالى. مىسالى, بالانى بەسىككە بۆلەگەننەن كەيىن ونىڭ ەكى جانىنا ارشا, سەكسەۋىل سيياقتى ۆسىمدىكتەر دە قويىپ قويادى. وعان قۇرت-قۇمىرىسقا, شىبىن, تاعى سونداي زيياندى جەندىكتەر جولاي المايدى. بۇل تۋرالى ايتا بەرسەك, كۆپتەگەن تاعىلىمدى دۈنيەلەردى تىزىپ بەرۋگە بولادى, – دەيدى كۆرگەندى اپا.
بەسىكتىڭ دە كۆپتەگەن جاساۋ-جابدىعى بولادى ەكەن. استى-ۈستى كۆرپەشە, جايالىق, باس, بەل, اياق جاستىق, اياق بۋار, تىزە قاپ, تارتپا, شۈمەك دەپ كەلەتىن بەسىكتىڭ قۇرال-جابدىقتارى بولادى ەكەن. بالانى بەسىككە سالۋدىڭ دا ىرىم-جىرىمى مەن سول كەزدە اتقارىلاتىن ۇلتتىق دەستۈردىڭ تۈرى كۆپ, ول كەزدە ايتىلاتىن ۆلەڭ-جىر دا ۆز الدىنا بىر تۆبە. قازاقتىڭ ۆتكەن تاريحىندا اجاراسۋ دەگەن بولماعان. قازىرگى كۈنى ۈيلەنە سالىپ اجىراسۋ سەنگە اينالدى. بۇل بەرەكەسىزدىكتىڭ كۆبى بالانى بەسىككە بۆلەۋدەن باستالاتىن قازاقى قۇندىلىقتىڭ ازايىپ كەتكەنى – دەپ ەسەپتەيدى ەۋەسحان ماجايقىزى:
– قازاقتىڭ جول-جوسىنى بويىنشا بالانى بەسىككە بۆلەردە بەسىككە كەرەكتى ەربىر زاتتى ۇل مەن قىزدىڭ ەۋلەتى تەڭ دايىندايدى. مىسالى, كۆرپەشەنى ۇلدىڭ ەۋلەتى ەكەلسە, جاستىقتى قىزدىڭ تۋىس-تۋعاندارى جاسايدى. ال شۈمەكتى دوس-جاران, ابىسىن-اجىنى بەرۋ كەرەك. ەندى بىر جاقتان قازىرگى جاستار بالا تۋىلا سالا ونى جىگىتى ۆز جاعىنا, قىز ۆز ەۋلەتىنە تارتىپ جاتادى. وتباسىنداعى بەرەكەسىزدىكتىڭ باستاۋى بالاعا دەگەن تۋىستىق قىزعانىشتان تۋىنداپ جاتادى. قاراپ وتىرساڭىز, بالا بۆلەنگەن بەسىكتە كۆپتەگەن ادامنىڭ اق تىلەگى جاتىر. بەرەكە-بىرلىككە شاقىراتىن, باۋىرمالدىققا باۋليتىن, كۆپشىلدىككە جەتەلەيتىن ۈلكەن ۇلىلىق جاتىر. بىز وسى قۇندىلىقتاردى قازىرگى ۇرپاقتىڭ ساناسىندا جاڭعىرتىپ, قايتا تۈلەتە الساق, بولاشاققا قالدىرعان ۈلكەن مۇرامىز سول بولماق, – دەپ تۈيدى سۆزىن اپامىز.
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
Q-Andas اقپارات











