حالقىمىزدا «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەيتىن ناقىل بار. ونىڭ شىنايى مەنىنە ۈڭىلەتىن بولساق, بۇل سۆزدىڭ ماعىناسى – سۋدىڭ ىشكى قۇرامىنداعى قاسيەتىن باعالاي بىل دەگەنگە سايادى. قازاق دالاسىنىڭ قاي تۇسىنا بارساڭىز دا نەشە تۈرلى اراسان بار. بىراق بىز سول ەمدىك سۋلاردىڭ دەنساۋلىققا تىكەلەي قاتىستى ەكەنىن ەستەن شىعارىپ الدىق. قىسقاسى, اتا-بابالار پاراساتىنان الىستاعان سايىن قاۋىپتى ىندەتتەرگە بارىنشا جاقىنداي تۈستىك.
بەرىڭىزگە بەلگىلى, 2017 جىلى ەلىمىزدە «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرى» اتتى باعدارلاما قابىلدانىپ, بىراز جۇمىس ىستەلدى. سول ورايدا بىرنەشە ەكسپەديتسيياعا قاتىسىپ, سول ساپاردا ەمدىك قاسيەتى بار اراسان كۆزدەرى تۋرالى جەكە زەرتتەۋ جۇمىسىن قولعا الدىق. جالپى, ايماعىمىزداعى ەمدىك تابيعي كيەلى ورىنداردىڭ قاتارىنا حالىق قاستەرلەيتىن, ۆسىپ تۇرعانىنا 700 جىلدان اسقان «ەۋليەاعاش» (پانفيلوۋ اۋدانى), «مازار تەرەك» (ۇيعىر اۋدانى), «نايزاتاپقان» (پانفيلوۋ اۋدانى), «جامانتى مينارالدى بۇلاقتارى», (جامبىل اۋدانى), «شيىرباي باستاۋلارى» (كەربۇلاق اۋدانى), «ەۋليە باستاۋ» (كۆكسۋ اۋدانى), «قانداعاتاي ارا تۇماسى», «بايجۇمان اتا باستاۋلارى» (الاكۆل اۋدانى), «ەلمەرەك اتا باستاۋى» (ىلە اۋدانى), اسا تۇزدى «راي كۆلى» (اقسۋ اۋدانى), «تۇزكۆل» (رايىمبەك اۋدانى), تاعى باسقالارى جاتادى. ەلسىز مينەرالدانعان باستاۋلار قاتارىنا «جامانتى مينەرالدى بۇلاقتارى», «ەۋليە باستاۋ», «تامشى بۇلاق», «بايجۇمان اتا», «قانداعاتاي اتا», «شيىرباي» باستاۋلارىن), ورتاشا مينەرالدانعان بۇلاققا «نايزاتاپقاندى», كۈشتى مينەرالدانعان جىلى تۈرىنە ەسكەلدى اۋدانىنداعى «ەمسۋدى» جاتقىزۋعا بولادى.
تابيعي ەمدىك كيەلى ورىندار ەرتە زاماندا اشىق اسپان اياسىنداعى تابيعي عيباداتحانا قىزمەتىن اتقارعان. وعان «نايزاتاپقان», «ەۋليە باستاۋ» اراساندارىنىڭ ماڭىنداعى بيىك جارتاسقا سالىنعان اڭ بەينەلى سۋرەتتەر مەن «جامانتى مينەرالدى بۇلاعىنىڭ» جانىنداعى ۈڭگىردەگى شاعىن مەشىت دەلەل بولادى. ۆكىنىشكە قاراي, بىز وسىعان دەيىن اتالعان قاسيەتتى ورىنداردى تەك نانىمدىق تۇرعىدا تۈسىندىرۋگە باسا مەن بەردىك تە, ونىڭ سۋىنىڭ ەمدىك قاسيەتى تۋرالى اقپاراتتاردى اشىپ ايتپاي كەلدىك. سوندىقتان جۇرت ول جەرلەردى تانىمدىق تۇرعىدا كيەلى دەپ قابىلداپ, تابىنۋشىلىق سيپاتقا دەن قويدى. ال عىلىمي تۇرعىداعى ادام اعزاسىنا پايدالى تۇستارى سىرت قالدى.
جوعارىدا ايتىلعان ەكسپەديتسييا بارىسىندا جەتىسۋ جەرىندەگى جۇرت كۆپ بىلە بەرمەيتىن, بىلەتىندەر نازار سالىپ كۆرمەگەن «نايزاتاپقان», «جامانتى مينارالدى بۇلاقتارى», «ەۋليە باستاۋ», «راي كۆلى» سيياقتى تابيعي كيەلى اراسان سۋلارىنان سىنامالار الىپ, تالداۋ جۇمىسىن جاساۋعا مۇرىندىق بولدىق. سول جىلدارى جوعارىدا اتالعان اراسان كۆزدەرىنەن جالپى 12 سىناما الىپ, «جەر تۋرالى عىلىمدار, مەتاللۋرگييا جەنە بايىتۋ ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ۇلتتىق عىلىمي زەرتحاناسىنا جىبەرگەن ەدىك. اتالعان زەرتحانا جاپونييالىق زاماناۋي جابدىقتاردى قولدانا وتىرىپ, عىلىمي تالداۋ جاساپ بەردى.
ەندىگى كەزەكتە سول جايلى باياندايىن.
جەتىجول (بۇعىلى) تاۋىنداعى جامانتى ۆزەنىنىڭ شاتقالىنداعى جامانتى مينەرالدى باستاۋلارىن كۆنەكۆز قارييالار جامانتى ۆزەنى شاتقالىندا بولعان ەسكى قىستاۋمەن بايلانىستىرادى. وعان كەلەتىن ادامدار ەڭ الدىمەن بيىكتىگى 10-15 مەترلىك تىك جارتاستاعى ۈڭگىردە ورنالاسقان مەشىتكە بارىپ ناماز وقيدى.
ەل اۋزىندا ساقتالعان اڭىزدارعا سەيكەس جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزەڭىندە كۆپتەگەن قازاق وتباسىلارى وسى ۈڭگىردىڭ ىشىنە تىعىلىپ امان قالعان دەسەدى. قازبەك بەك تاۋاسارۇلى «تۈپ-تۇقيياننان ۆزىمە شەيىن» اتتى ەڭبەگىندە, ەسبولات ايدابوسىن «سۈلىك قارا» حيكاياتىندا جوڭعار شاپقىنشىلىعىندا جارالانعان قازاق ساربازدارىنىڭ وسى بۇلاققا كەلىپ ەمدەلگەنىن جازعان.
جامانتى مينەرالدى بۇلاقتارىنىڭ تۆرت مينەرالدى باستاۋىنىڭ سۋىنا جۈرگىزىلگەن زەرتحانالىق تالداۋ قورىتىندىسىنا سەيكەس باستاۋ سۋى كاتيوندىق قۇرامىنا قاراي كالييلى-ناترييلى-كالьتسييلى-ماگنييلى, ال, انيوندىق قۇرامىنا قاراي سۋلьفاتتى-گيدروكوربوناتتى-حلوريدتى سۋلاردىڭ قاتارىنا جاتادى. قۇرامىندا رادوننىڭ بولماۋىنا, فتور ۈلەسىنىڭ رۇقسات ەتىلگەن سانيتارلىق-گيگيەنالىق شەكتەن اسپاۋىنا بايلانىستى اراسان سۋى ىشۋگە جارايدى. اراسان سۋىندا مەندەلەەۋ كەستەسىندەگى 11 ەلەمەنت بار.
ولاردىڭ ىشىندە ەسىرەسە, ك, Na, سا, Mg كۆپ كەزدەسەدى. كيەلى اراسانداعى «جۈرەك», «بۈيرەك», «اسقازان» تۇمالارى سۋىنىڭ حيمييالىق قۇرامىنا جاسالعان سالىستىرمالى تالداۋلار ەر باستاۋداعى حيمييالىق ەلەمەنتتەر ۈلەسىنىڭ ەرتۈرلى ەكەنىن كۆرسەتتى.
اتاپ ايتساق, «جۈرەك» تۇماسىندا قانتامىرلارى مەن جۈرەك قىزمەتىن, بۇلشىق ەتتىڭ جيىرىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن Mg, ك, Na, سا, CI ۈلەستەرىنىڭ باسقا ەكى تۇماعا قاراعاندا بىرشاما جوعارى, سۋلьفاتتىڭ ۈلەسى تۆمەن ەكەندىگى بەلگىلى بولدى. شيپاجايتانۋشى عالىمدار مەن دەرىگەرلەردىڭ پىكىرىنە سەيكەس ماگنيي, ناتريي, كاليي جۈرەك-قانتامىر جۈيەسىنىڭ قىزمەتىن جاقسارتاتىندىقتان اتالعان اراسان سۋىن ىشكەن ادامدار سىرقاتىنان جىلدام ايىعادى دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا بولادى.
پانفيلوۋ اۋدانىنداعى ىنتالى اۋىلىنىڭ باتىسىندا 15 شاقىرىم قاشىقتىقتا التىنەمەل (2928 م) تاۋىنىڭ قوڭىرۆلەڭ ويىسىنا ۇلاساتىن تەكتونيكالىق جارىقتار ايماعىندا ورنالاسقان «نايزاتاپقان» كيەلى اراسانى بىر-بىرىنەن اراقاشىقتىعى 1-3 مەتردەن اسپايتىن 10-12 تۇمادان تۇرادى. اراسان كۆزىنەن مينۋتىنا 5-6 ليتر سۋ اعىپ شىقسا, ىستىقتىعى 16-210 س ارالىعىندا بولادى.
ەمدەلۋشىلەردىڭ پىكىرى مەن عىلىمي دەرەككە سەيكەس, «نايزاتاپقان» اراسانى سۋىنىڭ قۇرامىنداعى پايدالى ەلەمەنتتەر ادام اعزاسىنىڭ جالپى جاعدايىن نىعايتىپ, بارلىق جۈيەنىڭ جۇمىسىن جاقسارتادى. زەرتحانالىق تالداۋ نەتيجەلەرى «نايزاتاپقان» اراسانى سۋىنىڭ قۇرامىندا اعزانىڭ جۇمىسىن رەتتەۋدە ەرەكشە ورىن الاتىن ەرىگەن ميكروەلەمەنتتەر كۆپ ەكەنىن كۆرسەتتى.
مينەرالدى سۋ قۇرامىندا Na, Cl, K, سا يوندارى جەنە كاربونات پەن سۋلьفاتتىڭ ۈلەسى باسىم. زەرتتەۋ نەتيجەلەرى ۇسىنىلعان ۈلگىنىڭ سۋ ساپاسىن باعالاۋعا قويىلاتىن تالاپقا سەيكەس كەلەتىنىن جەنە ەمدىك ماقساتقا پايدالانۋعا بولاتىنىن كۆرسەتتى. «نايزاتاپقان» سۋىنىڭ دەنەگە تۈسكەن جاراقاتتى جەنە بۆرتپە سيياقتى تەرى اۋرۋلارىن ەمدەۋگە ۆتە پايدالى كەلەتىندىگى عىلىمي تۈردە دەلەلدەنىپ وتىر. ەل اۋزىندا ساقتالعان اڭىزدارعا سەيكەس كيەلى تابيعي ەمدىك مينەرالدى سۋىمەن جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە جارالانعان قازاق جاۋىنگەرلەرى ەمدەلگەن. كەيىننەن سوعىستان قالعان نايزانىڭ ۇشى تابىلۋىنا وراي جەرگىلىكتى حالىق نايزاتاپقان اتاپ كەتكەن.
ەرتە زاماننان كيەلى سانالاتىن, ەمدىك قاسيەتى بار, ەرىگەن مينەرالدارعا باي راي كۆلى بالقاش ويىسىندا, اقسۋ ۆزەنىنىڭ تۆمەنگى اعىسىندا تەڭىز دەڭگەيىنەن 351 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان. بەتكى اۋدانى 4 گەكتار, ۇزىندىعى 400, ەنى 100, جاعالاۋ سىزىعىنىڭ ۇزىندىعى 1150, ورتاشا تەرەڭدىگى 2,6 مەتر. كۆل قۇم جالدارىنىڭ ارالىعىنداعى ويىستا تۈزىلگەن.
ادام اعزاسىنا پايدالى ەسەرى بار الۋان تۈرلى حيمييالىق ەلەمەنتتەرگە باي ەرى قاسيەتتەرى تەڭىز سۋىنا جاقىن بولعاندىقتان راي كۆلى تولاسسوتەراپييامەن شۇعىلدانۋعا مۈمكىندىك بەرەدى. جۈرگىزىلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى اتالعان كۆلدىڭ مينەرالدىق جەنە حيمييالىق قۇرامىنىڭ قالىپتاسۋىنا سايازدىعى مەن تۇيىقتىعى, جازدا بۋلانۋدىڭ قارقىندى جۈرۋى كۈشتى ەسەر ەتەتىنىن كۆرسەتتى.
زەرتحانالىق تالداۋ نەتيجەلەرى كۆرسەتكەندەي, كۆل سۋى قۇرامى جاعىنان سۋلьفاتتى-حلورلى-ناترييلى سۋلاردىڭ قاتارىنا جاتادى. زەرتحانالىق تالداۋلار قورىتىندىسىنا سەيكەس 1 ليتر سۋدا 138-140 گراممعا دەيىن ەرىگەن مينەرالدى زاتتار بارى انىقتالدى. «جەر تۋرالى عىلىمدار, مەتاللۋرگييا جەنە بايىتۋ ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ۇلتتىق عىلىمي زەرتحاناسىندا جۈرگىزىلگەن سپەكترلىك تالداۋ نەتيجەسىنە ساي راي كۆلىنىڭ سۋى مەن تابانىنداعى تۇنبالاردىڭ قۇرامىندا مەندەلەەۋ كەستەسىندەگى 13 ەلەمەنت بار.
كۆل تابانىنداعى تۇنبالاردا, ەسىرەسە مىس, مىرىش, سترونتسيي, حرومنىڭ ۈلەسى باسىم. زەرتتەلگەن سىناما ۈلگىسىنىڭ فيزيكالىق-حيمييالىق قاسيەتتەرى شيپاجاي مەن فيزيوەمدەۋدە قولدانىلاتىن ەمدىك بالشىقتاردىڭ نورماتيۋتى كۆرسەتكىشتەرىنە سەيكەس كەلەدى. راي كۆلىنىڭ تابانىنا شۆككەن ەمدىك بالشىقتىڭ حيمييالىق قۇرامىندا ماگنيي, كالьتسيي, ناتريي, مىس, حروم, مارگانەتس يوندارىنىڭ جەنە سۋلьفاتتىڭ ۈلەستەرى باسىم. زەرتتەۋ نەتيجەلەرى بويىنشا ۇسىنىلعان ۈلگى سۋ مەن تۇنبالاردىڭ ساپاسىن باعالاۋعا قويىلاتىن تالاپتارعا سەيكەس كەلەتىندىكتەن كۆل سۋىن ەمدىك-ساۋىقتىرۋ ماقساتىندا پايدالانۋعا بولادى. حالىقتىڭ شۆلدى القاپتا ورنالاسقان شاعىن كۆلگە ەمدەلۋ ماقساتىندا كۆپتەپ كەلۋى, ونى كيەلى ورىن ساناۋى قۇرامىنداعى حيمييالىق ەلەمەنتتەردىڭ ادام اعزاسىنا جاعىمدى ەسەر ەتۋىنەن دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا بولادى.
سۋعا شومىلۋ كەزىندە ادام يوندانعان كۆل بەتىنىڭ اۋاسىن جۇتادى. سونىڭ نەتيجەسىندە جۈرەكتىڭ جۇمىسى, تىنىس الۋ تۈزەلىپ, ادام اعزاسىنا وتتەگىنىڭ كەلۋى كۆبەيەدى. اعزاداعى زات الماسۋ ۈردىسى جاقسى جولعا قويىلىپ, دەنە شىنىعادى. كۆل تابانىنا شۆككەن تۇنبانىڭ قۇرامىندا تۇز, ۆسىمدىك شىرىندىسى, سونداي-اق, ولاردى قورەك ەتەتىن ۇساق اعزالار تەرىدەگى رەتسەپتورلارعا, دەنەكەر تىندەرگە, ىشكى سەكرەتسييا بەزدەرىنە ەسەر ەتىپ, اعزاداعى زات الماسۋ, رەگەنەراتسييا ۈردىسىنىڭ جۈرۋىن رەتتەيدى, اۋىرسىنۋدى باسادى.
جوعارىدا مينەرالدانۋ دەرەجەسىنىڭ ۈش توبىنا جاتاتىن ەرى ۆزىم كۆرىپ, سىناما الىپ, زەرتتەۋ بارىسىنا قاتىسىم بار ۈش اراسان كۆزىنە توقتالدىم. ۆكىنىشتىسى, جەرلەستەرىمىزدىڭ دەنى ۆز ايماعىندا وسىنداي ەمدىك قاسيەتى بار كيەلى جەردىڭ بار ەكەنىنەن بەيحابار. اتالعان نىساندارعا شەتەلدىك تۋريستەردىڭ كۆبىرەك كەلەتىنىن كۆردىم. بىز ەسەسىنە ىرگەمىزدە تۇرعان پايدالى سۋلاردى ەسكەرمەي, شەتەل اسۋعا قۇمارمىز.
ەرينە, ەر ادامنىڭ ۆز تاڭداۋى ۆزىنە. الايدا ەركىمنىڭ دەنساۋلىق جاعدايى دا ۆزىنە مەلىم. دەمەك, اراسان سۋلارىنىڭ اۋرۋدى بەسەڭدەتىپ, زيياندى نەرسەلەردى دەنەدەن قۋالايتىن قاسيەتىن ەسكەرگەنىمىز جۆن.
جىلىنا بىر رەت وسى اتالعان جەنە دە باسقا ەمدىك سۋلارمەن ەمدەلىپ, اعزامىزدىڭ قۋاتىن كۈشەيتسەك, ۆمىرىمىزدىڭ ۇزارا تۈسەتىنى سۆزسىز. سوعان وراي, ايماعىمىز ەلەمدەگى ماڭدايالدى ەمدىك ساۋىقتىرۋ ورنىنا اينالار ەدى. مۇنىڭ ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتىك تۇرعىدان دا پايداسى مول.
قاجەت انداس
الماتى وبلىسى
سۋرەت عالامتوردان الىندى











