Halqymyzda «Sudyń da súrauy bar» deitin naqyl bar. Onyń shynaiy mánine úńiletin bolsaq, búl sózdiń maǵynasy – sudyń ishki qúramyndaǵy qasietin baǵalai bil degenge sayady. Qazaq dalasynyń qai túsyna barsańyz da neshe túrli arasan bar. Biraq biz sol emdik sulardyń densaulyqqa tikelei qatysty ekenin esten shyǵaryp aldyq. Qysqasy, ata-babalar parasatynan alystaǵan saiyn qauipti indetterge barynsha jaqyndai tústik.
Bárińizge belgili, 2017 jyly elimizde «Qazaqstannyń qasietti jerleri» atty baǵdarlama qabyldanyp, biraz júmys isteldi. Sol oraida birneshe ekspeditsiyaǵa qatysyp, sol saparda emdik qasieti bar arasan kózderi turaly jeke zertteu júmysyn qolǵa aldyq. Jalpy, aimaǵymyzdaǵy emdik tabiǵi kieli oryndardyń qataryna halyq qasterleitin, ósip túrǵanyna 700 jyldan asqan «Áulieaǵash» (Panfilov audany), «Mazar terek» (Úiǵyr audany), «Naizatapqan» (Panfilov audany), «Jamanty minaraldy búlaqtary», (Jambyl audany), «SHiyrbai bastaulary» (Kerbúlaq audany), «Áulie bastau» (Kóksu audany), «Qandaǵatai ara túmasy», «Baijúman ata bastaulary» (Alakól audany), «Álmerek ata bastauy» (Ile audany), asa túzdy «Rai kóli» (Aqsu audany), «Túzkól» (Raiymbek audany), taǵy basqalary jatady. Álsiz mineraldanǵan bastaular qataryna «Jamanty mineraldy búlaqtary», «Áulie bastau», «Tamshy búlaq», «Baijúman ata», «Qandaǵatai ata», «SHiyrbai» bastaularyn), ortasha mineraldanǵan búlaqqa «Naizatapqandy», kúshti mineraldanǵan jyly túrine Eskeldi audanyndaǵy «Emsudy» jatqyzuǵa bolady.
Tabiǵi emdik kieli oryndar erte zamanda ashyq aspan ayasyndaǵy tabiǵi ǵibadathana qyzmetin atqarǵan. Oǵan «Naizatapqan», «Áulie bastau» arasandarynyń mańyndaǵy biik jartasqa salynǵan ań beineli suretter men «Jamanty mineraldy búlaǵynyń» janyndaǵy úńgirdegi shaǵyn meshit dálel bolady. Ókinishke qarai, biz osyǵan deiin atalǵan qasietti oryndardy tek nanymdyq túrǵyda túsindiruge basa mán berdik te, onyń suynyń emdik qasieti turaly aqparattardy ashyp aitpai keldik. Sondyqtan júrt ol jerlerdi tanymdyq túrǵyda kieli dep qabyldap, tabynushylyq sipatqa den qoidy. Al ǵylymi túrǵydaǵy adam aǵzasyna paidaly tústary syrt qaldy.
Joǵaryda aitylǵan ekspeditsiya barysynda Jetisu jerindegi júrt kóp bile bermeitin, biletinder nazar salyp kórmegen «Naizatapqan», «Jamanty minaraldy búlaqtary», «Áulie bastau», «Rai kóli» siyaqty tabiǵi kieli arasan sularynan synamalar alyp, taldau júmysyn jasauǵa múryndyq boldyq. Sol jyldary joǵaryda atalǵan arasan kózderinen jalpy 12 synama alyp, «Jer turaly ǵylymdar, metallurgiya jáne baiytu ortalyǵy» aktsionerlik qoǵamynyń últtyq ǵylymi zerthanasyna jibergen edik. Atalǵan zerthana japoniyalyq zamanaui jabdyqtardy qoldana otyryp, ǵylymi taldau jasap berdi.
Endigi kezekte sol jaily bayandaiyn.
Jetijol (Búǵyly) tauyndaǵy Jamanty ózeniniń shatqalyndaǵy Jamanty mineraldy bastaularyn kónekóz qariyalar Jamanty ózeni shatqalynda bolǵan eski qystaumen bailanystyrady. Oǵan keletin adamdar eń aldymen biiktigi 10-15 metrlik tik jartastaǵy úńgirde ornalasqan meshitke baryp namaz oqidy.
El auzynda saqtalǵan ańyzdarǵa sáikes Jońǵar shapqynshylyǵy kezeńinde kóptegen qazaq otbasylary osy úńgirdiń ishine tyǵylyp aman qalǵan desedi. Qazbek bek Tauasarúly «Túp-túqiyannan ózime sheiin» atty eńbeginde, Esbolat Aidabosyn «Súlik qara» hikayatynda jońǵar shapqynshylyǵynda jaralanǵan qazaq sarbazdarynyń osy búlaqqa kelip emdelgenin jazǵan.
Jamanty mineraldy búlaqtarynyń tórt mineraldy bastauynyń suyna júrgizilgen zerthanalyq taldau qorytyndysyna sáikes bastau suy kationdyq qúramyna qarai kaliili-natriili-kalьtsiili-magniili, al, aniondyq qúramyna qarai sulьfatty-gidrokorbonatty-hloridti sulardyń qataryna jatady. Qúramynda radonnyń bolmauyna, ftor úlesiniń rúqsat etilgen sanitarlyq-gigienalyq shekten aspauyna bailanysty arasan suy ishuge jaraidy. Arasan suynda Mendeleev kestesindegi 11 element bar.
Olardyń ishinde ásirese, K, Na, Sa, Mg kóp kezdesedi. Kieli arasandaǵy «Júrek», «Búirek», «Asqazan» túmalary suynyń himiyalyq qúramyna jasalǵan salystyrmaly taldaular ár bastaudaǵy himiyalyq elementter úlesiniń ártúrli ekenin kórsetti.
Atap aitsaq, «Júrek» túmasynda qantamyrlary men júrek qyzmetin, búlshyq ettiń jiyryluyn qamtamasyz etetin Mg, K, Na, Sa, CI úlesteriniń basqa eki túmaǵa qaraǵanda birshama joǵary, sulьfattyń úlesi tómen ekendigi belgili boldy. SHipajaitanushy ǵalymdar men dárigerlerdiń pikirine sáikes magnii, natrii, kalii júrek-qantamyr júiesiniń qyzmetin jaqsartatyndyqtan atalǵan arasan suyn ishken adamdar syrqatynan jyldam aiyǵady degen qorytyndy shyǵaruǵa bolady.
Panfilov audanyndaǵy Yntaly auylynyń batysynda 15 shaqyrym qashyqtyqta Altynemel (2928 m) tauynyń Qońyróleń oiysyna úlasatyn tektonikalyq jaryqtar aimaǵynda ornalasqan «Naizatapqan» kieli arasany bir-birinen araqashyqtyǵy 1-3 metrden aspaityn 10-12 túmadan túrady. Arasan kózinen minutyna 5-6 litr su aǵyp shyqsa, ystyqtyǵy 16-210 S aralyǵynda bolady.
Emdelushilerdiń pikiri men ǵylymi derekke sáikes, «Naizatapqan» arasany suynyń qúramyndaǵy paidaly elementter adam aǵzasynyń jalpy jaǵdaiyn nyǵaityp, barlyq júieniń júmysyn jaqsartady. Zerthanalyq taldau nátijeleri «Naizatapqan» arasany suynyń qúramynda aǵzanyń júmysyn retteude erekshe oryn alatyn erigen mikroelementter kóp ekenin kórsetti.
Mineraldy su qúramynda Na, Cl, K, Sa iondary jáne karbonat pen sulьfattyń úlesi basym. Zertteu nátijeleri úsynylǵan úlginiń su sapasyn baǵalauǵa qoiylatyn talapqa sáikes keletinin jáne emdik maqsatqa paidalanuǵa bolatynyn kórsetti. «Naizatapqan» suynyń denege túsken jaraqatty jáne bórtpe siyaqty teri aurularyn emdeuge óte paidaly keletindigi ǵylymi túrde dáleldenip otyr. El auzynda saqtalǵan ańyzdarǵa sáikes kieli tabiǵi emdik mineraldy suymen jońǵar shapqynshylyǵy kezinde jaralanǵan qazaq jauyngerleri emdelgen. Keiinnen soǵystan qalǵan naizanyń úshy tabyluyna orai jergilikti halyq Naizatapqan atap ketken.
Erte zamannan kieli sanalatyn, emdik qasieti bar, erigen mineraldarǵa bai Rai kóli Balqash oiysynda, Aqsu ózeniniń tómengi aǵysynda teńiz deńgeiinen 351 metr biiktikte ornalasqan. Betki audany 4 gektar, úzyndyǵy 400, eni 100, jaǵalau syzyǵynyń úzyndyǵy 1150, ortasha tereńdigi 2,6 metr. Kól qúm jaldarynyń aralyǵyndaǵy oiysta túzilgen.
Adam aǵzasyna paidaly áseri bar aluan túrli himiyalyq elementterge bai ári qasietteri teńiz suyna jaqyn bolǵandyqtan Rai kóli tolassoterapiyamen shúǵyldanuǵa múmkindik beredi. Júrgizilgen zertteu júmystary atalǵan kóldiń mineraldyq jáne himiyalyq qúramynyń qalyptasuyna sayazdyǵy men túiyqtyǵy, jazda bulanudyń qarqyndy júrui kúshti áser etetinin kórsetti.
Zerthanalyq taldau nátijeleri kórsetkendei, kól suy qúramy jaǵynan sulьfatty-hlorly-natriili sulardyń qataryna jatady. Zerthanalyq taldaular qorytyndysyna sáikes 1 litr suda 138-140 grammǵa deiin erigen mineraldy zattar bary anyqtaldy. «Jer turaly ǵylymdar, metallurgiya jáne baiytu ortalyǵy» aktsionerlik qoǵamynyń Últtyq ǵylymi zerthanasynda júrgizilgen spektrlik taldau nátijesine sai Rai kóliniń suy men tabanyndaǵy túnbalardyń qúramynda Mendeleev kestesindegi 13 element bar.
Kól tabanyndaǵy túnbalarda, ásirese mys, myrysh, strontsii, hromnyń úlesi basym. Zerttelgen synama úlgisiniń fizikalyq-himiyalyq qasietteri shipajai men fizioemdeude qoldanylatyn emdik balshyqtardyń normativti kórsetkishterine sáikes keledi. Rai kóliniń tabanyna shókken emdik balshyqtyń himiyalyq qúramynda magnii, kalьtsii, natrii, mys, hrom, marganets iondarynyń jáne sulьfattyń úlesteri basym. Zertteu nátijeleri boiynsha úsynylǵan úlgi su men túnbalardyń sapasyn baǵalauǵa qoiylatyn talaptarǵa sáikes keletindikten kól suyn emdik-sauyqtyru maqsatynda paidalanuǵa bolady. Halyqtyń shóldi alqapta ornalasqan shaǵyn kólge emdelu maqsatynda kóptep kelui, ony kieli oryn sanauy qúramyndaǵy himiyalyq elementterdiń adam aǵzasyna jaǵymdy áser etuinen degen qorytyndy shyǵaruǵa bolady.
Suǵa shomylu kezinde adam iondanǵan kól betiniń auasyn jútady. Sonyń nátijesinde júrektiń júmysy, tynys alu túzelip, adam aǵzasyna otteginiń kelui kóbeiedi. Aǵzadaǵy zat almasu úrdisi jaqsy jolǵa qoiylyp, dene shynyǵady. Kól tabanyna shókken túnbanyń qúramynda túz, ósimdik shirindisi, sondai-aq, olardy qorek etetin úsaq aǵzalar teridegi retseptorlarǵa, dáneker tinderge, ishki sekretsiya bezderine áser etip, aǵzadaǵy zat almasu, regeneratsiya úrdisiniń júruin retteidi, auyrsynudy basady.
Joǵaryda mineraldanu dárejesiniń úsh tobyna jatatyn ári ózim kórip, synama alyp, zertteu barysyna qatysym bar úsh arasan kózine toqtaldym. Ókinishtisi, jerlesterimizdiń deni óz aimaǵynda osyndai emdik qasieti bar kieli jerdiń bar ekeninen beihabar. Atalǵan nysandarǵa sheteldik turisterdiń kóbirek keletinin kórdim. Biz esesine irgemizde túrǵan paidaly sulardy eskermei, shetel asuǵa qúmarmyz.
Árine, ár adamnyń óz tańdauy ózine. Alaida árkimniń densaulyq jaǵdaiy da ózine málim. Demek, arasan sularynyń aurudy báseńdetip, ziyandy nárselerdi deneden qualaityn qasietin eskergenimiz jón.
Jylyna bir ret osy atalǵan jáne de basqa emdik sularmen emdelip, aǵzamyzdyń quatyn kúsheitsek, ómirimizdiń úzara túsetini sózsiz. Soǵan orai, aimaǵymyz álemdegi mańdaialdy emdik sauyqtyru ornyna ainalar edi. Múnyń ekonomikalyq, áleumettik túrǵydan da paidasy mol.
Qajet ANDAS
Almaty oblysy
Suret ǵalamtordan alyndy
