Múnymen qatar, soǵystyń saldarynan sońǵy bir ǵasyrdyń ózinde myńdaǵan qala men auyl, túrǵyn úiler men mádeniet, oqu, densaulyq nysany, kásiporyndar men mekemeler qiratylyp, kóptegen auylsharuashylyq jeri bos qaldy, milliondaǵan adam baspanasynan, mal-múlkinen aiyrylyp, bosyp ketti. Osy resurstar men shyǵyndardy beibit maqsattarǵa, adamzat igiligine paidalanatyn bolsa, ǵalamdyq máselelerdi dúrys sheshuge múmkindik tuar edi. Tipti, joǵaryda kórsetilgen soǵys shyǵynynyń onnan bir bóligin qorshaǵan ortany qorǵauǵa júmsasa, qanshama igi is júzege asyrylatyn edi.
Adamzat taǵdyryna alapat apat ákelgen soǵystardan qazaq dalasy da shet qalǵan joq. Basqasyn aitpaǵannyń ózinde Ekinshi dúniejúzilik soǵysta Qazaqstannan 1 million 600 myńdai jauynger jauǵa qarsy ayanbai shaiqasty. Sol soǵysta ekonomikalyq túrǵyda tartqan shyǵynymyzdy aitpaǵannyń ózinde 600 myńnan astam adam opat bolyp, ruhani, adam resrusy túrǵysynan da kóp ziyan ákeldi. Eger osyndai adam shyǵyny bolmaǵanda órkeniet úshin qanshama úly jetistikter jasalar edi. Sol qatardan tabiǵatqa janashyrlyqpen qaraityn, ekologiyalyq máselelerdi sheshuge qúlshyna eńbek etetin talai talant shyǵar edi.
Soǵys jyldary Máskeudiń 40, Ukrainanyń 70, Belorussiya, Leningrad jáne basqa jerlerden barlyǵy 220 fabrika, zauyttar men artelьder Qazaqstanǵa kóshirildi. Soǵys úshin qazaqstandyq túrli-tústi metallurgiya salasynyń mańyzy da airyqsha boldy. SHymkent, Leninogor qorǵasyn zauyttarynyń, Óskemen qorǵasyn-myrysh kombinatynyń, Balqash jáne Qarsaqpai mys eritu zauytynyń újymdary erekshe kózge tústi. Solardyń qatarynda 1942 jyly iske qosylǵan Tekeli qorǵasyn-myrysh kombinatynyń da úlesi zor boldy. Qysqasy, sol tústa Qazaqstanda jalpy Keńes eli boiynsha shyǵarylatyn qorǵasynnyń 85 paiyzdan astamy, mystyń 90 paiyzynan astamy, kómirdiń 1/8, molibdenniń 60 paiyzynan astamy, polimetaldyń 70 paiyzy shyǵaryldy.
Árine, soǵysqa úles qosyp, erlik pen eldik kórsettik dep aituǵa bolatyn shyǵar. Alaida, osy áreketterdiń saldarynan qazaq dalasynyń tozǵanyn, Jer-ananyń ulanǵanyn joqqa shyǵara almaimyz. Sol jyldary ekologiyaǵa kelgen apattyń saldaryn áli kúnge tazalai almai kelemiz. Al 40 jyl boiynda 468 ret synaq jasalǵan Semei poligony jergilikti halyqty «synaq materialy» etkenin, radiatsiyanyń áserinen tuǵan aurulardan zardap shegip, sáulelenudiń saldary túqym qualap, úrpaqtan-úrpaqqa berilip otyrǵanyn kózimiz kórip júr. Sol poligonnyń ózi bolashaqta tuyndauy múmkin soǵys qaterinen saqtanu úshin jasalǵan áreket ekendigi anyq. Poligon jabylǵanymen onyń zardaby áli kúnge joiylǵan emes. Osyndai apat qaiǵysyn kóp tartqan úlkender qashanda otbasyna soǵys bolmasyn dep sońǵylarǵa beibitshilikti amanattap otyrady. Sondyqtan máseleni soǵyspen emes, kelisimmen sheshuge jii úmtylatynymyz osydan.
Ókinishke qarai, adamdar soǵys qateriniń órkenietke orasan úlken shyǵyn, adam densaulyǵyna qater, ortanyń búlinuine qauip ákeletinin tolyq biledi. Dei túrǵanmen, taǵy da álemde soǵys órti basylmai túr. Álem elderi kúnnen-kúnge órkendep, ǵylymi jańalyqtardy igergen zamanda soǵys túrli elderdiń qúldyrauyna sebepker boluda. SHilenis kúsheigen elderde densaulyq saqtau salasy kenjelep, meditsinalyq qyzmetke zárulik artty. Jarylǵan snaryadtar, qoldanylǵan qarulardyń zardabynan sebebi anyqtalmaǵan auru-syrqau sany artyp ketken. Búlingen ǵimarattar, órtelgen, shaǵylǵan, qiratylǵan mádeni múralar men tarihi eskertkishterdiń sanynda esep joq. Osynyń bári ainalyp kelgende qorshaǵan ortanyń tepe-teńdigin búzyp, jer sharynyń búlinuine, tabiǵi resurstardyń shyǵyndaluyna ákeledi. Ony kúndelikti ómirde kórip, sezip, bilip júrmiz.
Qysqasy, halyqaralyq ekologiyalyq úiymdar soǵys máselesine qatty alańdaushylyq bildirude. Sebebi, soǵys qysqa uaqytta beibit jolmen toqtamasa, adam, qarjy, ekonomikalyq shyǵynmen qatar adam balasynyń ómirine auyr qauip tóndiretin ekologiyalyq apattar sózsiz oryn aluy múmkin. Mysaly, 1986 jyly bolǵan CHernobylь apatyn júrt áli úmyta qoiǵan joq. Beibit kúnniń ózinde sol apatty auyzdyqtau úshin qanshama shyǵyn bolǵanyn bárimiz bilemiz. Soǵysta qoldanylatyn himiyalyq, biologiyalyq qarular auany lastap qoimai, jer sharyndaǵy tepe-teńdńktń búzady. Qalai desek te, soǵys ekologiyalyq jaǵdaiǵa qater tóndiredi. Árine, qiraǵan úiler qaita jasalyp, búlingen dúnie qalpyna keler, ólgen adamdardyń da qaiǵysy birte-birte úmytylar. Al ǵylymnyń jetken jetistigi tosqauyl bola almaityn ekologiyalyq qaterler oryn alsa, onyń zardaby jaqyn arada joiyla qoimaidy.
Biz jekebastyń jalǵan namysy úshin adamzattyń bolashaǵymen eseptespei otyrmyz. Búl dáuir kez kelgen máseleni qarumen emes, kelisimmen sheshetin kezeń ekenin úmytpaiyq.
Qajet Andas
«Q-Andas» aqparattyq agenttigi











