Jyldan-jylǵa jer betinde ekologiyalyq ahual nasharlap, tehnogendik apat saldary artuda. Sońǵy kezde sarapshylar jer betindegi klimat ózgerisiniń adam densaulyǵyna áseri kúsheiip otyrǵanyn jii aityp júr. Ǵalamdyq ózgeristerdiń saldary Qazaqstanda da anyq sezile bastady. Búgingi tańda tabiǵattyń tosynsyilaryna qalai daiyndalu qajet jáne qaitkende densaulyǵymyzdy saqtap qalamyz, qorshaǵan ortadaǵy ózgerister baǵytynda qandai sharalar qolǵa alynyp jatyr degen saual árkimdi tolǵandyruda.
Ǵalymdardyń zertteui kórsetkendei, 1980 jyldan bastap ǵalamshardaǵy ortasha temperatura 0,8°S kóterildi. Eger zerdelep qarar bolsaq, klimattaǵy 20 ózgeristiń 19-y 1980 jyldan keiingi uaqytpen túspa-tús keledi. Ǵalymdar arasynda klimattyń ózgeru barysy turaly ortaq pikirler joqtyǵyna qaramastan, sarapshylardyń jalpy tújyrymy klimattyq ózgeristiń saldary jaǵymsyz boluy múmkin degenge kelip sayady. Mysaly, 1980 jyldan 2011 jylǵa deiin Euroodaq elderiniń ekonomikasyna tigizgen tasqynnyń jalpy shyǵynyn saralaǵan sarapshylar kelgen ziyandy 90 milliard euroǵa teń dep baǵamdady. Osyǵan bailanysty álemdik ǵylymi zertteudiń baǵytyn qorshaǵan orta klimatyna beiimdeuge nazar audaru bolyp otyr. Eń bastysy, búl basqa salalarǵa qaraǵanda, tabiǵi-klimattyq jaǵdailarǵa jáne azyq-túlik qauipsizdigin qamtamasyz etushi auylsharuashylyǵyna tikelei bailanysty. Demek, búl taqyryp auyl jáne mal sharuashylyǵymen ainalysatyn bizdiń elimiz úshin de mańyzdy.
Klimat ózgerisiniń Qazaqstanǵa áseri qandai degenge naqty toqtalar bolsaq, máselen, sońǵy on jylda elimizdegi ortasha aua temperaturasy joǵarylady. Ǵalymdardyń boljamynsha, aldaǵy birneshe onjyldyqta da temperatura kóterilip otyrady. Sonymen qatar, sońǵy jyldary tolqyndy nemese «aptap tolqyny» dep atalatyn kúnder kóbeiip ketti. YAǵni, birneshe kún boiy kún qatty ysidy. Jyldyń jaz mezgilderinde osyndai ystyq kúnderdiń kóbeigeni biyl da anyq baiqaldy. Eger oblystyń osy bir aidaǵy aua raiynyń ózgerisine qaraityn bolsaq, kúndiz qapyryq ystyq bet qaratpasa, túnde suyq aua tym tómendeidi.
Oǵan tabiǵattaǵy ekstremaldy qúbylystardy qosyńyz. Búl degenińiz – sel men kóshkin tudyratyn nóser jauyndar, su tasqyny. Atalǵan tabiǵat qúbylystarynyń bári klimattyń ózgerisi jáne adam densaulyǵy men ómirine aitarlyqtai qauip tóndirude. Ǵalymdardyń zertteulerine súiensek, jyldyń jyly mausymynda kúnniń bir gradusqa ysuy tserebrovaskulyarlyq aurulardyń artuyna túrtki bolady. Búl jerde mi aurulary turaly aitylyp otyr. Meditsinalyq tilmen aitsaq, midaǵy qan ainalysy búzylyp, tserebraldyq qan tamyrlary patologiyalyq ózgeristerge úshyraidy. Al midaǵy qan ainalysynyń búzyluynan bolatyn aurulardan kóz júmu kórsetkishi júrektiń ishemiyalyq syrqatynan keiin ekinshi orynda túr. Sonymen qatar, klimat ózgerisi su men auanyń qauipsizdigine de áser etedi. Al su men auanyń adam densaulyǵy úshin mańyzdy dúnieler ekendigin eshkim de joqqa shyǵarmaidy. Atap aitsaq, klimat ózgerisi Qazaqstan úshin su tapshylyǵy problemasyn tudyruy múmkin. Su resurstaryna ziyan kelse, auylsharuashylyǵy óndirisiniń tepe-teńdigi búzylady. Al búl halyqtyń densaulyǵy men túrmysyna yqpal etpei qoimaidy.
Euroodaqtyń málimetine sáikes, ár adam jylyna tabiǵatqa 5 tonna ziyandy qaldyq taratady. Auaǵa kómirqyshqyl gazynyń kóp taraluy eń aldymen adamzattyń múnai men kómir ónimderin únemi paidalanuyna bailanysty. Mysaly, tek Qazaqstanda 87 mln. tonna múnai elektr energiyasyn óndiruge júmsalady. Ókinishke qarai, alpauyt elder balamaly quat kózderine kóshuge asyqpaidy. Al damushy elderdiń ekonomikalyq ári qarjylyq múmkindigi shekteuli.
Srapshylardyń aituynsha, qorshaǵan ortany jaqsartu júmysynda isten sóz kóp. Jergilikti atqarushy organdar kóp jaǵdaida qoǵamdyq úiymdarmen birlesip júmys isteuge qúlshynys tanytpaidy. Densaulyq saqtau ministrligi jyl saiyn qazaqstandyq densaulyq saqtau júiesin klimat ózgeristerine beiimdeudiń is-sharalar josparyn bekitedi. Búl jospar negizinde densaulyq saqtaudyń ekologiyalyq jaǵynan qauipsiz júiesin qúruǵa, onyń kadrlyq jáne ǵylymi áleuetin nyǵaituǵa, qorshaǵan orta men klimat ózgerisiniń halyq densaulyǵyna keri áserin boldyrmauǵa baǵyttalǵan sharalar atqarylmaq. Josparda atalǵan máselege qatysty halyqtyń túsinigin arttyryp, aqparat taratu kózdelgen. Oǵan qosa, qújat negizinde «nobaily» meditsinalyq úiymdardyń energiyalyq tiimdiligin baǵalau, meditsinalyq mekemelerdiń ekstremaldy aua raiyna tózimdiligin saraptau josparlanǵan. Jospar boiynsha halyqty klimat ózgerisi áserinen qorǵau úshin densaulyq saqtau oryndary auylsharuashylyǵy, su resurstary syndy ózge de mekemelermen qoyan-qoltyq júmys isteui kerek.
Búgingi tańda Qazaqstanda birqatar baǵdarlama júzege asyrylyp jatyr. Atap aitsaq, qazir shóleittenuge qarsy kúres baǵdarlamasy qolǵa alyndy. Elimizde aimaqty kógaldandyruǵa arnalǵan «Taza Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyna erekshe mán beriledi. Búl baǵdarlamanyń mańyzdylyǵy da osynda. Sonymen qatar, auyldardy damytu baǵdarlamasy, «jasyl ekonomikaǵa» ótudiń úzaqmerzimdik strategiyasy ázirlenude. Bolashaqtaǵy jáne qazirgi kúngi qauip-qaterlerge jauap beretin búl baǵdarlamada klimat ózgerisine beiimdelu sharalary qamtylǵan.
Qazaqstan klimaty qúbylmaly. Salystyrmaly túrde aitatyn bolsaq, elimizde qysta minus 40 gradus, jazda plyus 40 gradus bolady. Búl, árine, adam aǵzasyna áser etpei qoimaidy. Qazir elimizde auanyń lastanu deńgeii joǵary bolyp otyr. Taǵy bir aita ketetin jait, qala men qala syrtyndaǵy jaima bazarlardyń ainalasy las qoqysqa, ártúrli túrmystyq qaldyqtarǵa toly. Osylai auanyń lastanuyna jol bermes úshin ár jerde shashylyp jatqan qoqysty jinap, olardy óńdep, paidaǵa asyru kerek. Ol úshin shet memleketterdiń jobasymen qoqys ódeitin zauyt salsaq útylmaimyz.
Álemde 20 millionnan astam túrǵyny bar Mehiko, 17 milliondai halyq ómir súretin Tegeran men SHanhai, Nьyu-Iork, Los-Anjeles, London, Ystambúl, Tokio men Máskeu siyaqty qalalar bar. Olardyń ekologiya máselesi azyraq. Máselen, 90 jyldardyń ortasynda SHanhaidyń ortasynan aǵyp jatqan Suchjou ózeni óli ózenge ainalyp, osy qalanyń basshysy ózendi «SHanhaidyń sory» dep ataǵan eken. Qalalyqtar qorshaǵan ortany kún saiyn 10 myń tonnalyq qoqysqa kómgen. Keiingi jyldary SHanhai álemdegi eń taza qalalardyń birine ainaldy. Eger Qazaqstan qalalarynyń arasynda osyndai sharalar qolǵa alynsa, Almaty, Óskemen, Qaraǵandy siyaqty ekologiyalyq qasiretke qanyq qalalardyń basshylyǵy máseleniń mánisin erterek túsiner edi.
Álemdegi taza qalalardyń qataryna Europa eldi mekenderin qosuǵa bolady. Múnda qala túrǵyndarynyń ótinishteri jerde qalmaidy. Máselen, Germaniyadaǵy Main ózeniniń jaǵasynda ornalasqan Frankfurt qalasynyń auasy tazalyǵy jaǵynan tau auasymen qatarlas. Onda ekologiyalyq kósheler bar. Kádimgi tas kósheni qoparyp tastap, tal otyrǵyzyp, gúl egip, úlken alleyaǵa ainaldyrǵan. Qalalyqtardyń talabymen taǵy da birneshe kóshe «ekologiyalyq kóshege» ainalu ústinde.
Biz Almaty qalasyn kesip aǵatyn Esentai ózenin tazalai almai otyrmyz. Tipti, qaladan jyl saiyn shyǵarylatyn qatty túrmystyq qaldyqtardyń ózin kádege jaratu isi óz deńgeiinde júzege aspai keledi. Osynyń saldaryna eldi mekenderdegi qoqys paligonyna jinaqtalǵan milliondaǵan tonna qaldyq adamdy alańdatatyn deńgeige jetti. Tipti, olardan bólinip shyqqan uly gaz ortany lastap qoimai, auadaǵy kómirqyshqyl gazynyń mólsherin arttyryp, klimattyń ózgeruin jedeldete tústi. Búl Almaty qalasyn ainala ornalasqan oblysymyzdyń eldi mekenderine de úlken qauip tóndirude.
Qordalanǵan búl máseleniń túiinin tarqatudyń bir joly retinde sarapshylar qoǵamdyq úiymdardyń júmysyn belsendi etudi atap otyr. Óitkeni, keibireuler aityp júrgendei, búl qorshaǵan ortany qorǵau salasyndaǵy júmysty úilestiretin arnaiy ministrlik ne agenttiktiń joqtyǵynan emes, zańnamanyń oryndaluyn baqylaudyń álsizdiginen. Qarapaiym halyq qana emes, ekologiya salasyndaǵy mekemeler men úiymdardyń ózi keide óz mindeti men jauapkershiligin tolyq sezine almai jatady. Tabiǵatty lastau men ózge de ziyandy áreketterdi kórse de, onyń aldyn aluǵa nemese joyuǵa belsendilik tanytpaidy. Sondyqtan jyl ótken saiyn oryn alatyn tabiǵi apattardyń sany artyp, kúrdelene túsude.
Iá, qalai aitsaq ta, klimattaǵy ózgeris búgingi kúnniń basty taqyrybyna ainalyp úlgerdi. Ol ekologiyamen shektelmei, áleumettik jaǵdaiǵa, ekonomikalyq ósimge, densaulyq, taǵy da basqa salaǵa orasan zor yqpal etedi. Sondyqtan osy apattyń aldyn aludyń túrli joldaryn erterek qarastyrǵan abzal. Soǵan orai Qazaqstan memleketi de álem elderiniń oń tájiribelerin barynsha paidalanuǵa májbúr. «Taza Óazaóstanǵa» kóshudiń mańyzdy bir qadamy – qoqys óńdeu, jel energetikasy, quat kózin únemdeu, óndiristik jáne túrmystyq qaldyqtardy kádege jaratu jóninde birshama júmystar atqaru. Búl baǵytta júmystar qolǵa alyna bastady. Ony kelesi jazbamyzda talqylaityn bolamyz.
Qajet Andas,
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
