جىلدان-جىلعا جەر بەتىندە ەكولوگيالىق احۋال ناشارلاپ، تەحنوگەندىك اپات سالدارى ارتۋدا. سوڭعى كەزدە ساراپشىلار جەر بەتىندەگى كليمات وزگەرىسىنىڭ ادام دەنساۋلىعىنا اسەرى كۇشەيىپ وتىرعانىن ءجيى ايتىپ ءجۇر. عالامدىق وزگەرىستەردىڭ سالدارى قازاقستاندا دا انىق سەزىلە باستادى. بۇگىنگى تاڭدا تابيعاتتىڭ توسىنسىيلارىنا قالاي دايىندالۋ قاجەت جانە قايتكەندە دەنساۋلىعىمىزدى ساقتاپ قالامىز، قورشاعان ورتاداعى وزگەرىستەر باعىتىندا قانداي شارالار قولعا الىنىپ جاتىر دەگەن ساۋال اركىمدى تولعاندىرۋدا.
عالىمداردىڭ زەرتتەۋى كورسەتكەندەي، 1980 جىلدان باستاپ عالامشارداعى ورتاشا تەمپەراتۋرا 0،8°س كوتەرىلدى. ەگەر زەردەلەپ قارار بولساق، كليماتتاعى 20 وزگەرىستىڭ 19-ى 1980 جىلدان كەيىنگى ۋاقىتپەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. عالىمدار اراسىندا كليماتتىڭ وزگەرۋ بارىسى تۋرالى ورتاق پىكىرلەر جوقتىعىنا قاراماستان، ساراپشىلاردىڭ جالپى تۇجىرىمى كليماتتىق وزگەرىستىڭ سالدارى جاعىمسىز بولۋى مۇمكىن دەگەنگە كەلىپ سايادى. مىسالى، 1980 جىلدان 2011 جىلعا دەيىن ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىنا تيگىزگەن تاسقىننىڭ جالپى شىعىنىن سارالاعان ساراپشىلار كەلگەن زياندى 90 ميلليارد ەۋروعا تەڭ دەپ باعامدادى. وسىعان بايلانىستى الەمدىك عىلىمي زەرتتەۋدىڭ باعىتىن قورشاعان ورتا كليماتىنا بەيىمدەۋگە نازار اۋدارۋ بولىپ وتىر. ەڭ باستىسى، بۇل باسقا سالالارعا قاراعاندا، تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارعا جانە ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋشى اۋىلشارۋاشىلىعىنا تىكەلەي بايلانىستى. دەمەك، بۇل تاقىرىپ اۋىل جانە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە ماڭىزدى.
كليمات وزگەرىسىنىڭ قازاقستانعا اسەرى قانداي دەگەنگە ناقتى توقتالار بولساق، ماسەلەن، سوڭعى ون جىلدا ەلىمىزدەگى ورتاشا اۋا تەمپەراتۋراسى جوعارىلادى. عالىمداردىڭ بولجامىنشا، الداعى بىرنەشە ونجىلدىقتا دا تەمپەراتۋرا كوتەرىلىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار، سوڭعى جىلدارى تولقىندى نەمەسە «اپتاپ تولقىنى» دەپ اتالاتىن كۇندەر كوبەيىپ كەتتى. ياعني، بىرنەشە كۇن بويى كۇن قاتتى ىسيدى. جىلدىڭ جاز مەزگىلدەرىندە وسىنداي ىستىق كۇندەردىڭ كوبەيگەنى بيىل دا انىق بايقالدى. ەگەر وبلىستىڭ وسى ءبىر ايداعى اۋا رايىنىڭ وزگەرىسىنە قارايتىن بولساق، كۇندىز قاپىرىق ىستىق بەت قاراتپاسا، تۇندە سۋىق اۋا تىم تومەندەيدى.
وعان تابيعاتتاعى ەكسترەمالدى قۇبىلىستاردى قوسىڭىز. بۇل دەگەنىڭىز – سەل مەن كوشكىن تۋدىراتىن نوسەر جاۋىندار، سۋ تاسقىنى. اتالعان تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ ءبارى كليماتتىڭ وزگەرىسى جانە ادام دەنساۋلىعى مەن ومىرىنە ايتارلىقتاي قاۋىپ توندىرۋدە. عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك، جىلدىڭ جىلى ماۋسىمىندا كۇننىڭ ءبىر گرادۋسقا ىسۋى تسەرەبروۆاسكۋليارلىق اۋرۋلاردىڭ ارتۋىنا تۇرتكى بولادى. بۇل جەردە مي اۋرۋلارى تۋرالى ايتىلىپ وتىر. مەديتسينالىق تىلمەن ايتساق، ميداعى قان اينالىسى بۇزىلىپ، تسەرەبرالدىق قان تامىرلارى پاتولوگيالىق وزگەرىستەرگە ۇشىرايدى. ال ميداعى قان اينالىسىنىڭ بۇزىلۋىنان بولاتىن اۋرۋلاردان كوز جۇمۋ كورسەتكىشى جۇرەكتىڭ يشەميالىق سىرقاتىنان كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇر. سونىمەن قاتار، كليمات وزگەرىسى سۋ مەن اۋانىڭ قاۋىپسىزدىگىنە دە اسەر ەتەدى. ال سۋ مەن اۋانىڭ ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن ماڭىزدى دۇنيەلەر ەكەندىگىن ەشكىم دە جوققا شىعارمايدى. اتاپ ايتساق، كليمات وزگەرىسى قازاقستان ءۇشىن سۋ تاپشىلىعى پروبلەماسىن تۋدىرۋى مۇمكىن. سۋ رەسۋرستارىنا زيان كەلسە، اۋىلشارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ تەپە-تەڭدىگى بۇزىلادى. ال بۇل حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن تۇرمىسىنا ىقپال ەتپەي قويمايدى.
ەۋرووداقتىڭ مالىمەتىنە سايكەس، ءار ادام جىلىنا تابيعاتقا 5 توننا زياندى قالدىق تاراتادى. اۋاعا كومىرقىشقىل گازىنىڭ كوپ تارالۋى ەڭ الدىمەن ادامزاتتىڭ مۇناي مەن كومىر ونىمدەرىن ۇنەمى پايدالانۋىنا بايلانىستى. مىسالى، تەك قازاقستاندا 87 ملن. توننا مۇناي ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە جۇمسالادى. وكىنىشكە قاراي، الپاۋىت ەلدەر بالامالى قۋات كوزدەرىنە كوشۋگە اسىقپايدى. ال دامۋشى ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق ءارى قارجىلىق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى.
سراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، قورشاعان ورتانى جاقسارتۋ جۇمىسىندا ىستەن ءسوز كوپ. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار كوپ جاعدايدا قوعامدىق ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە قۇلشىنىس تانىتپايدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جىل سايىن قازاقستاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن كليمات وزگەرىستەرىنە بەيىمدەۋدىڭ ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتەدى. بۇل جوسپار نەگىزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ەكولوگيالىق جاعىنان قاۋىپسىز جۇيەسىن قۇرۋعا، ونىڭ كادرلىق جانە عىلىمي الەۋەتىن نىعايتۋعا، قورشاعان ورتا مەن كليمات وزگەرىسىنىڭ حالىق دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن بولدىرماۋعا باعىتتالعان شارالار اتقارىلماق. جوسپاردا اتالعان ماسەلەگە قاتىستى حالىقتىڭ تۇسىنىگىن ارتتىرىپ، اقپارات تاراتۋ كوزدەلگەن. وعان قوسا، قۇجات نەگىزىندە «نوبايلى» مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ ەنەرگيالىق تيىمدىلىگىن باعالاۋ، مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ ەكسترەمالدى اۋا رايىنا توزىمدىلىگىن ساراپتاۋ جوسپارلانعان. جوسپار بويىنشا حالىقتى كليمات وزگەرىسى اسەرىنەن قورعاۋ ءۇشىن دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارى اۋىلشارۋاشىلىعى، سۋ رەسۋرستارى سىندى وزگە دە مەكەمەلەرمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋى كەرەك.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا بىرقاتار باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. اتاپ ايتساق، قازىر شولەيتتەنۋگە قارسى كۇرەس باعدارلاماسى قولعا الىندى. ەلىمىزدە ايماقتى كوگالداندىرۋعا ارنالعان «تازا قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. بۇل باعدارلامانىڭ ماڭىزدىلىعى دا وسىندا. سونىمەن قاتار، اۋىلداردى دامىتۋ باعدارلاماسى، «جاسىل ەكونوميكاعا» ءوتۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدىك ستراتەگياسى ازىرلەنۋدە. بولاشاقتاعى جانە قازىرگى كۇنگى قاۋىپ-قاتەرلەرگە جاۋاپ بەرەتىن بۇل باعدارلامادا كليمات وزگەرىسىنە بەيىمدەلۋ شارالارى قامتىلعان.
قازاقستان كليماتى قۇبىلمالى. سالىستىرمالى تۇردە ايتاتىن بولساق، ەلىمىزدە قىستا مينۋس 40 گرادۋس، جازدا پليۋس 40 گرادۋس بولادى. بۇل، ارينە، ادام اعزاسىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. قازىر ەلىمىزدە اۋانىڭ لاستانۋ دەڭگەيى جوعارى بولىپ وتىر. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت، قالا مەن قالا سىرتىنداعى جايما بازارلاردىڭ اينالاسى لاس قوقىسقا، ءارتۇرلى تۇرمىستىق قالدىقتارعا تولى. وسىلاي اۋانىڭ لاستانۋىنا جول بەرمەس ءۇشىن ءار جەردە شاشىلىپ جاتقان قوقىستى جيناپ، ولاردى وڭدەپ، پايداعا اسىرۋ كەرەك. ول ءۇشىن شەت مەملەكەتتەردىڭ جوباسىمەن قوقىس ودەيتىن زاۋىت سالساق ۇتىلمايمىز.
الەمدە 20 ميلليوننان استام تۇرعىنى بار مەحيكو، 17 ميلليونداي حالىق ءومىر سۇرەتىن تەگەران مەن شانحاي، نيۋ-يورك، لوس-انجەلەس، لوندون، ىستامبۇل، توكيو مەن ماسكەۋ سياقتى قالالار بار. ولاردىڭ ەكولوگيا ماسەلەسى ازىراق. ماسەلەن، 90 جىلداردىڭ ورتاسىندا شانحايدىڭ ورتاسىنان اعىپ جاتقان سۋچجوۋ وزەنى ءولى وزەنگە اينالىپ، وسى قالانىڭ باسشىسى وزەندى «شانحايدىڭ سورى» دەپ اتاعان ەكەن. قالالىقتار قورشاعان ورتانى كۇن سايىن 10 مىڭ توننالىق قوقىسقا كومگەن. كەيىنگى جىلدارى شانحاي الەمدەگى ەڭ تازا قالالاردىڭ بىرىنە اينالدى. ەگەر قازاقستان قالالارىنىڭ اراسىندا وسىنداي شارالار قولعا الىنسا، الماتى، وسكەمەن، قاراعاندى سياقتى ەكولوگيالىق قاسىرەتكە قانىق قالالاردىڭ باسشىلىعى ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ەرتەرەك تۇسىنەر ەدى.
الەمدەگى تازا قالالاردىڭ قاتارىنا ەۋروپا ەلدى مەكەندەرىن قوسۋعا بولادى. مۇندا قالا تۇرعىندارىنىڭ وتىنىشتەرى جەردە قالمايدى. ماسەلەن، گەرمانياداعى ماين وزەنىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان فرانكفۋرت قالاسىنىڭ اۋاسى تازالىعى جاعىنان تاۋ اۋاسىمەن قاتارلاس. وندا ەكولوگيالىق كوشەلەر بار. كادىمگى تاس كوشەنى قوپارىپ تاستاپ، تال وتىرعىزىپ، گۇل ەگىپ، ۇلكەن اللەياعا اينالدىرعان. قالالىقتاردىڭ تالابىمەن تاعى دا بىرنەشە كوشە «ەكولوگيالىق كوشەگە» اينالۋ ۇستىندە.
ءبىز الماتى قالاسىن كەسىپ اعاتىن ەسەنتاي وزەنىن تازالاي الماي وتىرمىز. ءتىپتى، قالادان جىل سايىن شىعارىلاتىن قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ ءوزىن كادەگە جاراتۋ ءىسى ءوز دەڭگەيىندە جۇزەگە اسپاي كەلەدى. وسىنىڭ سالدارىنا ەلدى مەكەندەردەگى قوقىس پاليگونىنا جيناقتالعان ميلليونداعان توننا قالدىق ادامدى الاڭداتاتىن دەڭگەيگە جەتتى. ءتىپتى، ولاردان ءبولىنىپ شىققان ۋلى گاز ورتانى لاستاپ قويماي، اۋاداعى كومىرقىشقىل گازىنىڭ مولشەرىن ارتتىرىپ، كليماتتىڭ وزگەرۋىن جەدەلدەتە ءتۇستى. بۇل الماتى قالاسىن اينالا ورنالاسقان وبلىسىمىزدىڭ ەلدى مەكەندەرىنە دە ۇلكەن قاۋىپ توندىرۋدە.
قوردالانعان بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە ساراپشىلار قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن بەلسەندى ەتۋدى اتاپ وتىر. ويتكەنى، كەيبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي، بۇل قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى جۇمىستى ۇيلەستىرەتىن ارنايى مينيسترلىك نە اگەنتتىكتىڭ جوقتىعىنان ەمەس، زاڭنامانىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋدىڭ السىزدىگىنەن. قاراپايىم حالىق قانا ەمەس، ەكولوگيا سالاسىنداعى مەكەمەلەر مەن ۇيىمداردىڭ ءوزى كەيدە ءوز مىندەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق سەزىنە الماي جاتادى. تابيعاتتى لاستاۋ مەن وزگە دە زياندى ارەكەتتەردى كورسە دە، ونىڭ الدىن الۋعا نەمەسە جويۋعا بەلسەندىلىك تانىتپايدى. سوندىقتان جىل وتكەن سايىن ورىن الاتىن تابيعي اپاتتاردىڭ سانى ارتىپ، كۇردەلەنە تۇسۋدە.
ءيا، قالاي ايتساق تا، كليماتتاعى وزگەرىس بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تاقىرىبىنا اينالىپ ۇلگەردى. ول ەكولوگيامەن شەكتەلمەي، الەۋمەتتىك جاعدايعا، ەكونوميكالىق وسىمگە، دەنساۋلىق، تاعى دا باسقا سالاعا وراسان زور ىقپال ەتەدى. سوندىقتان وسى اپاتتىڭ الدىن الۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن ەرتەرەك قاراستىرعان ابزال. سوعان وراي قازاقستان مەملەكەتى دە الەم ەلدەرىنىڭ وڭ تاجىريبەلەرىن بارىنشا پايدالانۋعا ءماجبۇر. «تازا وازاوستانعا» كوشۋدىڭ ماڭىزدى ءبىر قادامى – قوقىس وڭدەۋ، جەل ەنەرگەتيكاسى، قۋات كوزىن ۇنەمدەۋ، وندىرىستىك جانە تۇرمىستىق قالدىقتاردى كادەگە جاراتۋ جونىندە ءبىرشاما جۇمىستار اتقارۋ. بۇل باعىتتا جۇمىستار قولعا الىنا باستادى. ونى كەلەسى جازبامىزدا تالقىلايتىن بولامىز.
قاجەت انداس،
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
