Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ تۇلعا تانۋ

دالانىڭ دارا پەرزەنتى

كوزى تىرىسىندە “دالا اكادەميگى” اتانىپ، ەلىنىڭ ابىروي، اتاعىن اسپانعا كوتەرگەن الىپ تۇلعا نۇرمولدا الدابەرگەنوۆتىڭ حالقىنا كورسەتكەن قىزمەتى قىرۋار. قامشىنىڭ سابىنداي عانا قىسقا عۇمىرىندا ومىراۋىنا قوس «التىن جۇلدىز» تاقتى، قازاقتىڭ بەلگىلى اقىن، جازۋشىلارىمەن، قوعام قايراتكەرلەرىمەن ۇزەڭگىلەس دوس-جاران بولدى. ءومىرى دە وتە كۇردەلى. الدى-ارتىنان سۇيەيتىن تىرەۋى بولماسا دا اۋىل بالاسى اتقا قونىپ، ەلدىڭ يگىلىگىنە اينالعان سان شارۋانىڭ باسىن قايىردى. جالپى، بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ەستە قالۋعا لايىقتى جان. ول تۋرالى وسى كۇنگە دەيىن تالاي-تالاي كىتاپ، ماقالا، ەسكە الۋلار جازىلدى. ال بۇگىنگى كۇن تۇرعىسانان جۇرت بىلە جۇرۋگە ءتيىستى، جاستار ۇلگى-ونەگە الۋعا كەرەكتى بىرنەشە تۇيىنگە ارنايى توقتالعاندى ءجون كوردىك. اسىلدىڭ سىنىعى

admin
2025/08/29
تۇلعا تانۋ
0
Даланың дара перзенті

قازاق ەجەلدەن تابيعاتى تازا حالىق. ول ءبىر جاعىنان وسكەن جەر، جاساعان ورتاسىنا بايلانىستى بولسا، ەكىنشىدەن بابالار تاعىلىمىن ساناسىنا ءسىڭىرىپ، بويىنا جيعان دارقاندىعىمەن دە ەنشىلەسىپ جاتادى. سوندىقتان دا ەلدىڭ جۇگىن اتانشا ارقالايتىن، قايىرىمدىلىقتى قاسيەت دەپ بىلەتىن، وزىنەن بۇرىن وزگەنىڭ قيىندىعىنا ءۇيىرىلىپ تۇراتىن ىزگىلىكتەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن قان تامىرىمىزدا بۇلقىنىپ جاتىر. اۋليەلەرىمىز مول، ەرلەرىمىز ەگەي، ەلدىگىمىزدىڭ ەرەن بولاتىندىعى دا وسىعان سايادى. نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ، مىنە، وسىنداي باتىر دا اۋليە بابالارىمىزدىڭ اسىل قاسيەتىن بويىنا جيعان دالانىڭ دارا پەرزەنتى. بۇل جايلى ءبىز تىلدەسكەن كوكسۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى بولات قيسمەتوۆ اعامىز بىلاي باياندادى:

– حالقىمىزدا: “اتاڭدى ەر دەپ بىلسەڭ – ەرلىگىنىڭ جولىن قۋ” دەگەن ناقىل ءسوز بار. بابامىز بالپىق بي ءوز كەزىندەگى ەگەيلەردىڭ ءبىرى، ەلىنىڭ قامىن جەگەن قورمالى، جۇرتتىڭ كەلەشەگىن ويلاعان كەمەل جان بولعانىن ماقتانىش ەتەمىز. كەمتىگى تولىعىپ، بابامىزدىڭ ۇلى قاسيەتتەرىنىڭ باعاسى ءالى دە بيىكتەن بەرىلە بەرەرىنە سەنىمدىمىن. وسى رەتتە ايتارىم، بابامىزدىڭ قازىنالى اقىلىن، حالقىنىڭ قامىن جەگەن قايىرىمدىلىعىن، كوش باستاعان قابىلەت-قادىرىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقان تۇلعالار از ەمەس. ەڭ الدىمەن، بالپىق ءبيدىڭ تۇڭعىشى تىلەنشى بي ەسكە تۇسەدى. ال تىلەنشىۇلى بويعوزى شوقان ۋاليحانوۆتارمەن پىكىرلەس بولعان كىسى. بويعوزىۇلى وسپاننىڭ دا اتاعى جەتى جۇرتقا جەتكەن باتىل دا باتىر كىسى بولىپتى. ال بالپىق ءبيدىڭ ءىنىسى شىنەتتەن تارايتىن ۇرپاقتاردان دا ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن ادامدار از بولمادى. سونىڭ ءبىرى ەكى مارتە ەڭبەك ەرى اتانعان نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ. بىردە دىنمۇحامەد قوناەۆ ۇلكەن مىنبەردە:

– دالا دانىشپاندارىنىڭ سارقىتىنداي بولعان اسىلدىڭ سىنىعى، تۇلپاردىڭ تۇياعى نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ ەرتەگى كەيىپكەرى ەمەس، “دالا اكادەميگى، – دەپ بەرگەن باعاسى بۇگىندە كوپتىڭ ەسىنەن كەتكەن جوق. مۇقىرى اۋىلىنداعى نۇرومولدا الدابەرگەنوۆ ەسكەرتكىشىنىڭ الدىندا «ەسكەلدى، بالپىق ارۋاعى قولداسىن، سوندا سەن نۇرمولداداي بولاسىڭ!» دەگەن جازۋ بار. كۇن سايىن وسى ماڭنان ارى-بەرى وتەتىن ادامدار ونەگەگە تولى وسىناۋ ىستىق تىلەكتى وقىعاندا جۇرەكتەرى ءجىبىپ اتتانادى. كەزىندە اكادەميك جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ: “جالايىردا ەسكەلدى، بالپىق، قابىليسا ءۇش اۋليە وتكەن ءتورتىنشىسى نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ”، – دەپ اتامىزدىڭ ارقاسىنان قاعادى ەكەن. قىسقاسى نۇرمولدا اتامىز اۋليەلەر سالعان سارا جولدى جالعاستىرۋشى، سولاردىڭ ۇلى قاسيەتتەرىن بويىنا جيعان كيەلى ادام.

اكەم جۇماحان قيسمەتوۆ نۇرمولدا اتامنىڭ زامانداسى، جاقىن سەرىگى بولدى. نۇرمولدا اتامىزبەن بىرگە ءبىراز جىل جۇمىس ىستەدى. كەيىن كوكباستاۋ ۇجىمشارىن باسقاردى. بالا كۇنىمدە نۇرمولدا اتامدى بىرنەشە رەت كوردىم. بىردە نۇرمولدا اتا ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ەسىگىن ايقارا اشىپ:

– جۇماحان، كەشە تۇندە بالپىق اتام تۇسىمە كىرىپ: “نۇرمولدا ارى ءوتىپ، بەرى ءوتىپ ءجۇرىپ قارا شاڭىراقتى ۇمىتىپ كەتتىڭ” دەپ جاتىر ەكەن. سوعان سەنىڭ ۇيىڭە ادەيى كەلدىم، – دەپ كىرىپ كەلە جاتقانى وسى كۇنى كوز الدىمدا تۇرادى. ءبىزدىڭ ءۇي بالپىق اۋلەتىنىڭ قارا شاڭىراعى سانالادى. سوسىن اكەم ەكەۋى باستاۋدىڭ باسىنا بارىپ، جۋىنىپ، اتالاردىڭ ارۋاعى الدىنداعى پەرزەنتتىك بورىشىن وتەپ قايتتى. اتامىزدىڭ قاتال دا قاتاڭ كەڭەس وداعى كەزىندە دە كيەنى يە تۇتىپ جۇرگەنىنە وسىلاي كۋا بولىپ ەدىم.

نەگىزى نۇرمولدا اتامىز كىشى اكەم جاپارقۇل قيسمەتوۆپەن ءومىرى ەنشىلەس بولدى. جاس كەزىندە بىرگە مال باعىپ، تىرشىلىك قامىمەن جۇرسە، ازامات تۇسىندا نۇرمولدا اتام، جاپارقۇل اكەم جانە تاتىبەك جەتپىسباەۆ ۇشەۋى تۇركسىب تەمىرجولىنىڭ قۇرىلىسىنا اتسالىسقان ازاماتتار. تۇركسىب تەمىرجولى تۇيىسكەن اينابۇلاق ستانسىسىندا 1930 جىلى 28 ساۋىردە ۇلكەن جينالىس وتەدى. سالتاناتتى جيىنعا ارنايى كەلگەن تۇرار رىسقۇلوۆ نۇرمولدا اتامىزدىڭ بويىنداعى قاسيەتىن تانىپ، ىقىلاسىن ءبىلدىرىپ، بولاشاعىنا ءسات-ساپار تىلەگەن ەكەن. وسى كەزدەسۋ نۇرمولدا اتامىزدىڭ ومىرىنە ەرەكشە اسەر ەتىپتى. ءوسىپ-ونگەن تۋعان جەرگە دەگەن ىقىلاسىن وياتىپ، ماحابباتىن كۇشەيتە ءتۇستى.

قىسقاسى، نۇرمولدا اتامىز كەشەگى اسىلداردىڭ سارقىتى، تۇلپارلاردىڭ تۇياعى. اۋليەلەردى ءپىر تۇتىپ، اتالاردىڭ ارۋاعىن ارداقتاعان ادام. سوندىقتان دا ول كىسىگە تاۋداي بايلىق ەمەس، بارماقتاي باق قوندى. ءوز ءداۋىرىنىڭ اۋليەسى بولىپ تاريحقا قاتتالدى، – دەپ ءتۇيدى ويىن.

ايتا كەتەرەلىگى، كەڭەس وداعى تۇسىندا بۇرىنعى تالدىقورعان وبلىسىنان 120 ادام ەڭبەك ەرى اتاعىنا ۇسىنىلىپتى. ونىڭ ىشىندە نۇرمولدا اتامىز بەن نيكولوي گولوۆاتسكيي بۇل اتاقتى ەكى رەت الىپتى. ال نۇرمولدا اتامىز ءۇشىنشى رەت ۇسىنىلعاندا بەلگىلى سەبەپتەرمەن بەرىلمەگەن ەكەن. بىراق بۇىنگى تاڭدا اتى ەلدىڭ اۋزىنان تۇسپەي، جاقسىلىعى جالپاق جۇرتقا اڭىز بوپ تاراعان، قاسيەتىنە ءتاۋ ەتىپ، قادىرى قاستەرلەنىپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى دە، بىرەگەيى نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ. بۇل اۋليە بابالاردان قانمەن بەرىلەتىن ۇلى قاسيەتتىڭ قادىرى.

عيبراتى مول عۇمىر

نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ 1906 جىلدىڭ قازان مەن قاراشا ايىنىڭ ءولاراسىندا «سارىبۇلاق» كەنشارىنا قاراستى قاراعاش دەگەن اۋىلدا كەدەي شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلەدى. جەتى جاسىنان كۇنكورىستىڭ قامى ءۇشىن اركىمنىڭ مالىن باقتى. 1928 جىلى تۇركسىب تەمىرجولىن سالۋ جۇمىسىنا قاتىسادى. تەمىرجول قۇرىلىسى بىتكەن سوڭ جاڭادان بوي كوتەرگەن “جاڭا تالاپ” ۇجىمشارىنا مۇشە بولىپ كىرەدى. تەمىرجولدا قۇرىش بولاتتاي شىڭدالىپ كەلگەن نۇرمولدا ەڭبەكسۇيگىشتىگى، قايراتتىلىعى، ەلگە قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا 1936 جىلى ۇجىمشاردىڭ تىزگىنىن ۇستايدى. 1941 جىلى باستالعان ۇلى وتان سوعىسى ونى بەيبىت ەڭبەكتەن ءبىراز ۋاقىت قول ءۇزدىردى. وتان ءۇشىن وت كەشكەن سول وتتى جىلداردا باسىنان سان قيىندىق ءوتىپ، ومىرىنە قاتەر تونگەن سان سىناقتى جەڭە ءجۇرىپ، اۋىلعا امان-ەسەن ورالدى. سوعىس كەزىندە شارۋاشىلىعى تۇرالاپ، ەل كۇيزەلگەن ۇجىمشار تىزگىنىن قايتادان قولعا الىپ، اۋىل ادامدارىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني جاعدايىن كوتەرۋگە، رۋحاني كوڭىل-كۇيىن وسىرۋگە باسا كوڭىل ءبولدى. سول ادال ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا ۇجىمشار  وركەندەپ، ەگىس كولەمى ارتىپ، مال باسى ءوستى. قۇرىلىس بارعان سايىن قارقىن الدى. بۇكىل وداققا تانىلدى. وسىنداي ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە اتامىز 1948 جىلى “جاڭاتالاپ” ۇجىمشارى اتىنان ەڭبەك ەرى اتاعىنا ءبىرىنشى رەت يە بولدى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ 1950 جىلى «قىزىلتۋ»، «جاڭاتالاپ»، «جاڭالىق» دەگەن ءۇش اۋىل قوسىلىپ، ستالين اتىنداعى ۇجىمشار قۇرىلادى. اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ شەبەر كوشباسشىسى اتانعان نۇرەكەڭدى سول ىرىلەندىرىلگەن ۇجىمشاردىڭ باسشىسىنا تاعايىندايدى. وسى ۇجىمشاردى باسقارعان 11 جىل ىشىندە حالىق اۋزىندا شۇبار دەپ اتالاتىن ەلدى مەكەندى گۇلدەندىرىپ، قالاعا اينالدىردى. سول ەڭبەگى ءۇشىن 1958 جىلى ەكىنشى رەت ەڭبەك ەرى اتاعىن الدى. ءوز كەزىندە جەتىسۋدىڭ وسىناۋ كىشىگىرىم ۇجىمشارىنا الىس-جاقىن شەتەلدەن، ودان بەرى وداق كولەمىنەن ات ءىزىن سالماعان ادام قالمادى.

بىراق قىزىل كوز قىزعانىش تا جاعالاپ قويمادى. 1960 جىلى كەڭەس وداعىن حرۋشەۆ، قازاقستاندى يۋسۋپوۆ باسقارىپ تۇرعاندا سىنىقتان سىلتاۋ تاۋىپ، نۇرمولدا الدابەرگەنوۆتى جۇمىسىنان العان جاعداي دا بولدى. اقىرى يۋسۋپوۆ مىنبەردەن قۇلاعاننان كەيىن قازاقستاندى باسقارۋ دىنمۇحامەد قوناەۆقا ءتيىپ، مۇقىرى ۇجىمشارىنا باستىق قىلىپ تاعايىندادى. اۋىلدى ءبىر جارىم جىل باسقارىپ، باعىن اشتى. سول توپىراققا تابانى تيگەن سوڭ اراعا ەكى جىل سالىپ ماڭگىلىك مەكەنگە اتتاندى.

جالپى، نۇرمولدا الدابەرگەنوۆتىڭ ءومىرىن وسىلاي قىسقا عانا قايىرۋعا بولادى. بىراق ول كىسىنىڭ بولمىسى، جان تازالىعى تاڭدى- تاڭعا جالعاپ ايتاتىن ۇزاق اڭگىمەلەرگە ارقاۋ بولىپ كەلەدى. اتامىزدىڭ سونداي ۇلىلىعىنىڭ ءبىر پاراسىن جەكەن جەتپىسباەۆ اعامىز ايتىپ بەردى:

– ەل اراسىندا “باتا الساڭ انداستان، كەم بولمايسىڭ مال-باستان” دەگەن ناقىل بار. انداس ءوز كەزىندە ەل باسقارعان بي، قول باستاعان باتىر بولعان كىسى. ونگەن، وسكەن رۋ. نۇرەكەڭ سول انداستان تارايتىن ۇرپاق. ماڭدايىنا جازعانى شىعار، اكەم ءتاتي جەتپىسباەۆ، ءىنىسى تاتىبەك، نۇرەكەڭ سوعىسقا بىرگە اتتاندى. اكەم سوعىستان قايتپاي قالدى. تاتىبەك اعانىڭ جارالانباعان جەرى جوق، ءبىر اياعىن بەرىپ كەلدى. ال نۇرەكەڭ امان-ساۋ ورالىپ، ەلدىڭ قالاۋىمەن جاڭادان قۇرىلعان “جاڭاتالاپ” ۇجىمشارىنا باسشىلىققا كەلدى. ال تاتىبەك اعام باس اگرونوم بولىپ جۇمىس اتقاردى.

مەنىڭ ءبىر ريزا بولاتىنىم – سول اعالاردىڭ ورتاسىنداعى قىل وتپەيتىن سىيلاستىعى. ومىردە نەشە ءتۇرلى جاعداي بولادى عوي. بىراق سول كىسىلەردىڭ ءبىر بىرىنە قاباق شىتىپ، وكپە ارتىپ، ارازداسىپ قالعانىن كورگەن جوقپىن. اتاققا تالاسىپ، ابىرويىن توككەن جوق. مەن كوپ ەڭبەك ەتتىم دەپ باسەكە تالاسپادى. 1948 جىلى قىزىلشامەن داڭقى شىققان “جاڭاتالاپ” ۇجىمشارىنىڭ ەڭبەكشىلەرىنە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعى بەرىلە باستادى. نۇراعاڭ، تاتىبەك اعا باستاعان 15 ادام وسى جىلى اتالعان مارتەبەلى اتاققا يە بولدى. بۇل سول تۇستاعى قازاقستاننىڭ باسقا وڭىرىندە ورىن الماعان ەرەكشە جاعداي ەدى. سونىڭ ءبارى ءبىر-بىرىنە جول بەرگەن سىيلاستىقتىڭ ناتيجەسى، اۋىزبىرشىلىكتىڭ ارقاسى. ەگەر ءبىرىنىڭ ەتەگىنەن ءبىرى تارتىپ جاتسا بار مۇمكىندىكتەن قۇرى قالار ەدى. ونداي جاعداي سول كەزدەگى باسقا جەرلەردە بولدى، ەستىدىك، كوردىك. اعالارىمىزدىڭ وسى قاسيەتى بۇگىنگى كۇندەگى شىرت ەتسە سىرتىن بەرىپ شىعا كەلەتىن جاعىمسىز جاعدايعا تاربيە بولۋى كەرەك.

نۇرمولدا اعانىڭ تاعى ءبىر اۋليەلىگى – ەشكىمدى الالامايتىندىعى. سوعىستان كەيىن اۋىلعا شەشەندەر، كارىستەر، پولياكتار اعىلىپ كەلدى. سولارعا بارىنشا قول ۇشىن بەرىپ، اۋىل حالقىنان باۋىرىنا باسۋىن ءوتىندى. بارلىعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىپ، ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي كۇن كەشتى. دارىندىلارىن قاتارىنا الىپ، اۋىلدى كوركەيتۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاستىردى. كەيىن ولار اتا مەكەندەرىنە كوشۋىنە رۇقسات العاندا نۇرەكەڭ باستاعان شۇبارلىقتار ءبىر كۇن اۋىلدىڭ بارلىق شارۋاسىن توقتاتىپ، اۋىلداستاردى ۇيىمداستىرىپ، جوعارىدان بىرنەشە ۆاگون سۇراپ الىپ، قازاقى جول-جوسىنمەن اتتاندىرۋ شايىن بەرىپ، جولعا سالدى. وسىنداي كەڭپەيىلدىلىككە ريزا بولعان تالاي ادامنىڭ كوز جاسىن سىعىمداپ، اعالارىمىزعا العىسىن ايتىپ اتتانعانىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. ولاردىڭ ۇرپاقتارى نۇرمولدا اتامىزدىڭ وسى جاقسىلىعىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن جىر عىپ ايتادى.

نۇرەكەڭ كىشكەنتاي بالالاردى قاتتى جاقسى كورەتىن. ەلمەن ءتىل تابا بىلەتىن ونىڭ ىشكى جاندۇنيە، وي-ساناسى مۇلدەم بولەك ەدى. ول كىسى “جولىڭ بولعىر”، “جارقىنىم-اۋ”، “شىراعىم”، “قاراعىم”، “بارەكەلدى”، “ساعان ەمەس، سوزىڭە سەندىم” دەگەن سوزدەردى ءجيى قولداناتىن. سولايشا ءار ادامدى جاقىن تارتىپ، جانىنا ءۇيىرىپ الاتىن. نۇرەكەڭنەن ۇيرەنەر جاقسى دۇنيەنىڭ ءبىرى وسى. جاستاردى ءبىر جاعىنان، بالالاردى سپورتقا قىزىقتىرسا، ەكىنشىدەن، قوعامدى ءتۇزۋ جولعا سالۋدى كوزدەيتىن.

نۇرەكەڭ قيىندىقتى ەلەمەيتىن، قىسىمدى كوتەرە بىلەتىن ادام ەدى. قايىرىمدىلىعى مەن مەيىرماندىلىعى باسىم بولاتىن. سونداي-اق، جاس مامانداردى تاربيەلەۋ ىسىنە ەرەكشە دەن قويدى. بىردە اۋىلعا جوعارى ءبىلىمدى ينجەنەر كەرەك دەپ بولاشاعى بار-اۋ دەگەن جاستاردى شەتىمىزدەن قالاعا اتتاندىردى. نۇرمولدا اتانىڭ شاكىرتى بولۋ دا ۇلكەن مارتەبە. سوندىقتان دا ەشقاشان وتىرىك ايتىپ، مانساپقا، بايلىققا قىزىققان ەمەسپىن. نۇرمولدا اعا اۋىلعا «گاز-51» جۇك كولىگىن الدىردى. ونىڭ بىرەۋىنىڭ تىزگىنىن ماعان ۇستاتتى. قۋانىشىمدا شەك بولعان جوق. دەگەنمەن دە ارتىلعان مىندەت وتە اۋىر. مالشىلاردى قىستاۋعا تاسۋ، كومىر اكەلۋ ماعان جۇكتەلدى. بىراق مويىنعا العان مىندەتتى ابىرويمەن اتقاردىم. ول كىسى ەشكىمنىڭ اقىسىن جەمەيتىن، قولى اشىق ادام ەدى. ۇناعان بولۋىم كەرەك، ونىڭ ۇستىنە ەڭبەگىمنىڭ وتەۋى رەتىندە «پوبەدا م-72» تىزگىنىن ۇستاتتى. سول اۆتوكولىكپەن اعاعا جۇرگىزۋشى بولا ءجۇرىپ، تالاي يگىلىكتى شارانىڭ كۋاسى بولدىم.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، نۇراعاڭنىڭ قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن تالانتتى ۇل-قىزدارىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاساتىندىعى. ادەتتە، تاڭ ازاننان قارا كەشكە دەيىن اۋىل جۇمىسىنان قولى بوساماي جۇرەتىن نۇراعاڭ الماتىدا وتەتىن جينالىستارعا ءجيى شاقىرىلاتىن. سول جينالىستاردا نەمەسە جۇمىس بابىمەن الماتىعا بارا قالعاندا ءسابيت مۇقانوۆ، باۋىرجان مومىشۇلى، قانىش ساتپاەۆ، تاعى باسقا ءىرى تۇلعالار جىلى قارسى الىپ، قوناق ەتىپ اتتاندىراتىن. دىنمۇحامەد قوناەۆقا كەز كەلگەن ۋاقىتتا كىرىپ، ۇسىنىسىن ايتىپ، جۇمىسىن رەتتەپ شىعاتىن. نۇراعاڭ دانامەن داناشا، بالامەن بالاشا سويلەسە بىلەتىن.  ايتسە دە مەن وقۋدا جۇرگەندە بۇل كىسى قىزمەتىنەن بوسادى. جازعى دەمالىسقا شىعا سالا اۋىلعا كەلىپ، بىردەن اعانىڭ ۇيىنە سالەم بەرە باردىم. نۇرمولدا اعا قۋانىپ قالدى. «دەمالىسقا كەلسەڭ كولىكتى قىزدىر، الماتىعا بارىپ كەلەيىك» دەدى. جولدا مالايسارى باۋرايىندا جاتقان اكە-شەشەسىنىڭ بەيىتىنە توقتاپ قۇران باعىشتادى. كەش باتپاي الىپ شاھارعا جەتتىك. الدىمەن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ شاڭىراعىنا جايعاستىق. ودان ءوتىپ گەولوگ عالىم قانىش ساتپاەۆپەن جولىقتى. ول كىسى اعاعا باسۋ ايتىپ، كەيىن ءبارى ورنىنا كەلەتىنىنە سەندىردى. ەڭ باستىسى، حالىق ءسىزدىڭ جاعىڭىزدا دەپ ءتۇبى اقيقاتتىڭ قول بۇلعايتىنىن دا ءتۇسىندىردى.

سول جولى قانىش ساتپاەۆ الماتى قالاسىنىڭ مەدەۋ جاعىنداعى ءبىر دەمالىس ورىنىندا اعاعا ارناپ ءبىر تايدى سويىپ، كول-كوسىر قوناق ەتتى. قانىش ساتپاەۆتىڭ نۇراعاڭ قىزمەتتەن الىنعان تۇستا، ءتىپتى ەرتەڭ اعانى قىزمەتتەن بوساتۋعا بەلسەنە كىرىسكەن يۋسۋپوۆ ەستىسە، قىرىن قاراپ قالار دەپ يمەنبەي-اق، وسىنداي دوستىق تانىتقانى دا كوپكە ۇلگى بولار دۇنيەنىڭ ءبىرى، – دەيدى جەكەن اعامىز.

ارينە، بۇل ءبىر جاعىنان قانىش ساتپاەۆتىڭ قوناقجايلىعىن بىلدىرسە، ەكىنشى سول تۇستاعى تۇلعالاردىڭ نۇراعاڭدى تەك ەڭبەكتەگى ەرەن ەرلىگىن ەمەس، تازا ادامي قاسيەتىن سىيلايتىندىعىن ۇعىندىرادى.

ادىمداپ ءجۇرىپ اۋىلدى جوبالاعان

نۇرمولدا الدابەرگەنوۆقە ءتاڭىردىڭ ءوزى ەرەكشە كۇش-قۋات بەرگەن بولۋى كەرەك، كۇندىز-ءتۇنى ءبىر تىنىم تاپپادى دەسەدى كورگەندەر. نۇراعاڭنىڭ سول ەرەن ەڭبەگىن بۇگىندە شۇبار ۇجىمشارىندا 20 جىلداي باسشىنىڭ ورىنباسارى، 12 جىل شۇبار اۋىلىنىڭ اكىمى بولعان تولەگەن ءمۇساپىروۆ اعامىز ايتىپ بەردى.

– نۇرمولدا اعامىز ون ءبىر جىلدىڭ ىشىندە بۇگىندە شۇبار دەپ اتالاتىن شارۋاشىلىقتىڭ تاسىن ورگە دومالاتتى. كوشە بويىنا قالاي بولسا سولاي سالىنا سالعان سوقپا جەر تامداردىڭ ورنىنا جاڭا، ەڭسەلى شاتىرلى ۇيلەر سالۋدى ۇيىمداستىردى. ول ءۇشىن اۋىلدىڭ باس جوباسىن ءوز قولىمەن سىزدى. كوشەلەر، عيماراتتار، باۋ-باقشا تۇگەلىمەن سول جوبادا قامتىلدى. قازىر ويلاپ وتىرساق، ول كىسى جاقسى ساۋلەتشى، بىلگىر قۇرىلىسشى بولعان ەكەن. ءۇي مەن ءۇيدىڭ اراسىن ءوزى ادىمداپ ولشەپ شىعادى ەكەن. ءتىپتى قاي جىلى قانشا ەڭبەككەردىڭ ەڭسەلى ءۇي سالۋى كەرەكتىگى دە جوسپارلانعان. ارنايى قۇرىلىس بريگادالارى دا قۇرىلىپتى. قاراجاتى بار وتباسىلارعا قۇرىلىس ماتەريالدارىن تاۋىپ بەرسە، قولى قىسقالارعا ۇجىمشار قورىنان نەسيە بەرگىزدى. وسى تارتىپپەن جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ءوز ناتيجەسىن بەرىپ، اۋىلدىڭ كەلبەتى جاڭاردى. بۇعان قوسا ەلدى مەكەندەرگە باۋ-باقشا ەگۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلدى. سوناۋ شەت جاقتان جەمىس اعاشتارىنىڭ كوشەتتەرىن تاڭداپ اكەلىپ، ءۇيدى-ۇيگە ۇلەستىرتتى. اۋىلدى تولىقتاي جاسىل جەلەككە اينالۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتتى. ۇيلەردى سالۋمەن قاتار ەلەكتر ستانسىسى، ساۋىن سيىر فەرماسى، مال قورالارى، استىق قامباسى، ەكىقاباتتى ورتا مەكتەپ، جيىرما بەس توسەكتىك ەمحانا، ءدارىحانا، بالاباقشا، سابيلەر ءۇيى، ءار بريگادادا كلۋب، ناۋبايحانا جانە ت.ب. قۇرىلىستاردى جۇرگىزدى. بۇلاردىڭ بارلىعى ۇجىمشار تابىسىنىڭ ەسەبىنەن سالىندى، – دەيدى اعامىز.

ال بولات قيسمەتوۆ اعامىز نۇرمولدا اتامىزدىڭ مۇقىرى اۋىلىن قالاي كوتەرگەنىن بىلاي ەسكە الدى:

– 1967 جىلى وبلىس دەڭگەيىندە شاباندار تويى بولدى. ول مەنىڭ مەكتەپتى بىتىرگەن كەزىم. سول تويدا نۇرمولدا اتامنىڭ مىنبەردە تۇرىپ:

– اعايىندار، مىنە، ءبىر جارىم جىلدا كارل ماركس ۇجىمشارىن (بۇگىنگى مۇقىرى اۋىلى) اياعىنا تىك تۇرعىزدىم. كورسەتكىشىمىز شۇبار اۋىلىنا جەتتى. امانشىلىق بولسا، ەندى ءبىر-ەكى جىلدا شۇباردى باسىپ وزاتىن بولامىن، – دەپ سويلەپ تۇرعان بەينەسى كوز الدىمدا ساقتالىپ قالىپتى.

وكىنىشتىسى، اتامىز ول كۇندى كورە المادى. سول جىلى قاراشا ايىنىڭ 17 جۇلدىزىندا دۇنيەدەن وزدى. بىراق اۋىلداستار اراسىنداعى بەرەكەسىزدىكتى شەكتەپ، باۋىرمالدىقتى بەكەمدەدى. سول تۇستا جۇرت نارىق دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەي تۇرعان كەزدە مۇقىرىعا قاۋىن-قاربىز ەكتىرىپ، ونى رەسەيدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىنە ساتىپ، تۇسكەن قاراجاتقا سول جاقتان اعاش ماتەريالدارىن الدىرىپ، مۇقىرى اۋىلىنىڭ ەكونوميكاسىن كوتەردى. مۇقىرى العاش قۇرىلعاندا قۇرىلىستارى شاشىراڭقى، رەتسىز، كۇرەجولدىڭ ەكى جاعىنا جارىلا ورنالاسقان ۇجىمشار ەكەن. نۇرمولدا اتامىز جۇمىس تىزگىنىن العاننان كەيىن، ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ەڭ الدىمەن جولدىڭ شىعىس جاعىنداعى ۇيلەردى تۇتاس باتىس جاعىنا كوشىرىپ، ءبىر جازدىڭ وزىندە 240-تان استام ءۇي تۇرعىزىپ، ەلدى قونىستاندىرادى. قارقىندى قۇرىلىس جۇمىسىمەن قاتار قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋدى بوساڭسىتپادى. نۇراعانىڭ باسشىلىعىمەن سالىنعان الەۋمەتتىك نىساندار ءالى دە كوپكە قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. مۇقىرى اۋىلىن ءبىر جارىم جىلدا جۇرت تانىماستاي ەتىپ وزگەرتىپ، كەمەلدەنۋىنە جول سالىپ كەتتى، – دەيدى.

قارىمدى قالامگەر قۇتتىبەك ءبايانديننىڭ «نارتۇلعا» رومانىنداعى نۇرەكەڭنىڭ «اۋىرسام اجالدان قورىقپايمىن، اۋىل بولەك-بولەك بولىپ كەتە مە دەپ ۋايىمدايمىن» دەگەن ءبىراۋىز ءسوزى ەلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ جارقىن كورىنىسى ىسپەتتى. راسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى شارۋاسى شالقىعان، اتاعى كەڭەس وداعىنا جايىلعان شۇبار اۋىلىنا دا وڭاي تيگەن جوق. نۇرمولدا اتالارىمىز تۇرعىزعان كەلبەتتى عيماراتتار ەسكىردى. ەل ەڭسەسىن جيىپ، جاڭارۋعا بەت العان بۇگىنگى تاڭدا سول بۇلىنگەن، توزعان ۇيلەر قايتا جوندەلىپ ەڭسەسى بيىكتەي ءتۇستى. بىراق، شۇبار، مۇقىرى اۋىلىنداعى سول نۇرمولدا اتامىز ادىمداپ ءجۇرىپ جاساعان جوسپارىنا ءالى كۇنگە دەيىن ەشقانداي وزگەرىس ەنبەگەن. قازىرگى وزىق ولشەۋ اسپابىمەن تەكسەرگەندە دە ۇيلەردىڭ شەگاراسى، جولداردىڭ ولشەمى دالمە-ءدال شىعىپ وتىرعان. قىسقاسى، شۇبار اۋىلى نۇرمولدا اتامىز جاساعان جوبادان اۋىتقماعان. وسىعان قاراپ-اق،  اۋليە دەپ تانىماسقا بولا ما؟

سونداي-اق، شۇبار اۋىلىنداعى ءار ءۇي اۋلاسىنىڭ كەڭدىگىمەن ەرەكشە تانىمال. نۇرمولدا اتامىز ءوز كەزىندە ءبىر ۇيگە 25 سوتىكتان جەر تەلىمىن بولگەن. بۇل مارتتىكتىڭ بەلگىسى. مۇنداي جاعدايدى دۇنيە ءجۇزىن شارلاساڭ دا كەزدەستىرمەيسىڭ. سول اۋلالار بۇگىندە شەتتەن كەلىپ، وسى اۋىلعا قونىستانعان قانداستاردىڭ كوكونىس ءوسىرىپ، بورداقىلاۋ ورنىن سالىپ، وتباسىن اسىراۋعا كوپ كومەك بولۋدا. نۇرمولدا اتامىز ءوز اۋىلداستارىنا عانا ەمەس، شەتكە كەتكەن قازاقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارىنا ازىق بولار مۇمكىندىكتى وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن جوبالاپ كەتكەن دەسەم ارتىق بولمايتىن شىعار. بۇل دا كورەگەندىكتىڭ بەلگىسى ەمەس پە؟ “اشتىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى كەتپەيدى” دەگەن ءسوز بار. بۇل اۋىلدان ءالى تالاي دارىن شىعادى. ولار بالا كۇنىندە ازىق بولعان جاعدايدى جاساپ كەتكەن نۇرمولدا اتامىزدىڭ ارۋاعىنا ماڭگى ءتاۋ ەتىپ جۇرەتىنى انىق.

ءتۇيىن:

بۇعان دەيىن دە نۇرمولدا اتامىز جايلى تالاي كىتاپ جازىلىپ، ءومىرى مەن ەڭبەگى كوپتەگەن ماقالاعا ارقاۋ بولدى. ءالى دە جازىلا بەرەدى. ويتكەنى، ول كىسىنىڭ ەلگە جاساعان يگىلىكتى ءىسى ءار داۋىردە ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىمەن ەرەكشەلەنىپ وتىرادى. بۇل ماقالادا شاما-شارقىمىزشا اتامىزدىڭ ىزگى قاسيەتتەرىن جيناقتاۋعا تىرىستىق. دەسە دە، ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن وسىناۋ ەرەن تۇلعانىڭ وبلىس ورتالىعى تالدىقورعان قالاسىندا ءبىر ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بولماۋى كەيدە جاندى جۇدەتەدى. اتامىز جولىن قۋعان ءۇش اتانىڭ، نۇرەكەڭدى قاتتى قۇرمەتتەگەن دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قاتارىندا نۇرمولدا اتامىزدىڭ دا اسقاق بەينەسى اسپانعا بوي سوزىپ تۇرسا قالامىزدىڭ قادىرى مەن ءسانىن ارتتىرا تۇسەر ەدى. بۇل كوپتىڭ ارمانى مەن ءۇمىتى. بۇل ارمان دا ورىندالاتىن شىعار.

قاجەت انداس

Q-Andas اقپارات

1 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 22
«Аққу ағай» атанған ұлағатты ұстаз
تۇلعا تانۋ

«اققۋ اعاي» اتانعان ۇلاعاتتى ۇستاز

August 24, 2026
Төккен тердің қадірі
تۇلعا تانۋ

توككەن تەردىڭ قادىرى

June 11, 2026
Ұстаз ананың хаты
تۇلعا تانۋ

ۇستاز انانىڭ حاتى

June 3, 2026
Тағылымды тағдыр
تۇلعا تانۋ

تاعىلىمدى تاعدىر

May 15, 2026
«Апа, сен болмасаң»
تۇلعا تانۋ

«اپا، سەن بولماساڭ»

May 12, 2026
Бегзат өмір
تۇلعا تانۋ

بەگزات ءومىر

May 5, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz