20 ǵasyrdyń 80 jyldarynyń alǵashqy kúzi.
Ishinde otyzdan astam jolaushysy bar bir avtobus SHyńjań úiǵyr avtonomiyaly raionynyń ońtústik bóligindegi Bai audanynyń Qyzyl myń úiine keledi.
Búlar basqa ólkeden kelgen án-bishiler úiirmesiniń ártisteri men ásemónershileri edi. Jas shamasy úlkendeu úiirme bastyǵy men eki tárbieshiden basqasynyń barlyǵy jiyrmanyń ainalasyndaǵy jastar bolatyn. Búlardyń alys joldy basyp búl araǵa kelui mynau janǵa jaily altyn mausymda osy bir ataqty sayahat ornynda bolyp, aruaqtarǵa sálemdesu, baiyrǵy zaman eskertkishterin kóru nemese aiyzdary qanǵansha tamashalap oinau úshin emes, qaita tas úńgirlerdegi Kúshar qabyrǵa suretterin arnaiy ekskursiyalap, erte zamanǵa Jibek jolyndaǵy ómirdi beineleitin bir balet qúrastyru úshin edi.
Sol kezde Gansu ólkelik án-bi úiirmesi Dunьhuan qabyrǵa suretteri ishindegi tamasha bi kórinisterine qarap sheberlikpen qúrastyrǵan “Jibek jolyndaǵy gúl shoqtary” atty iri balet teatr búkil eldi dúr silkindirgen. Dese de dúniege áigili Dunьhuan myń úii – erte zamanǵy Jibek joly syndy osynau kórinis kóz tartatyn lentadaǵy jarqyraǵan inju-marjandardyń bireui ǵana. Al erte zamanda SHyǵys pen Batysty bailanystyryp túratyn jalpy úzyndyǵy 7000 km asatyn osynau mańyzdy jolda onymen kórik talasatyn kórkemóner asyldary kóptep tabylady. Áigili Kúshar qabyrǵa suretteri mine, osylardyń ishindegi biri esepteledi.
Tarihta aitylatyn Kúshar degenimiz búgingi Kúshar audanyn ortalyq etken, qazirgi Bai, SHinhy, SHayar audandaryn qamtyǵan bir el bolatyn. SHamamen jańa eranyń 1 ǵasyrynda osy óńirge budda dini taralǵan. Keiin kele Kúshardyń jer-jerine púthanalar kóptep salynǵan. Jańa eranyń 3 ǵasyrynan 10 ǵasyryna deiin púthana retinde jartastardan tolyp jatqan úńgirler qazylǵan. Búl úńgirler Kúshar, Bai qatarly jerlerdegi tau ańǵarlarynan kezdesedi. Qyzyl myń úii osy úńgirlerdiń eń ertede salynǵan jáne birshama bútin saqtalǵany bolyp tabylady, onyń aty el ishi-syrtynda Dunьhuan, Luńmyń, YUngan tas óńirlerimen teń atalady. Alaida, ol óz kórkemdik daralyǵymen úzaq jyldardan beri sansyz sayahatshylardy, tarihshylardy, kórkemónershilerdi ózine baurap keledi. Qazir búl jerde áli de 236 tas úńgiri bar. Tas úńgirlerdiń ishi qabyrǵasynan tartyp kúmbezshe kelgen tóbesine deiin aluan tústi kórkem qabyrǵa suretterimen aishyqtalǵan. Múndaǵy suretter negizinen Buddanyń ómir jónindegi ańyz-áńgimelerin, budda dininiń taralu jónindegi hikayalar mazmúnynda bolyp keledi, osymen birge sol kezdegi kúsherlikterdiń ómirin beineleitin suretter de kezdesedi. Eń baǵalysy – osy qabyrǵa suretterdi syzǵan erte zamanǵy aty-jóni belgisiz ásemónershilerdiń sóz suretterin bútindei sol kezde Úndistannan taralǵan “qalyp” boiynsha emes, qaita jalpy alǵanda sol kezdegi Kúshardyń róli men ómirine negizdelip, sansyz ǵajaiyp ári jan tebirenterlik kórinisterdi suretke syzyp shyǵyp, qazir búl qabyrǵa suretterdi kórgenimizde bizdi kóne erte zamandaǵy kúsherlikterdiń qimyl-qozǵalysyn kórip túrǵandai sezimge keltiredi. Búl bir top jas áriptester dál osy qabyrǵa suretterden baiyrǵy Kúshar biin úirendi.
Erte zamandaǵy Kúshardyń bi muzykasy da ataqty bolǵan. Sonau 2100 jyldan astam búryn osy Jibek jolyn túńǵysh ret ashqan Batys Han patshalyǵynyń elshisi CHjan TSyanь myń bir qauip-qaterdi bastan keshire otyryp CHan-Ánnen Kúsharǵa barǵanda onyń bi muzykasyna qatty qúmartyp qalady. Keiin ol Han patshalyǵynyń astanasy CHan-Ánge qaitqanynda Kúshardyń qobyz, baraban, bili (tútikshe muzykalyq aspap), pipa (bes ishekti pipa, al Qytaida ejelden bar úsh ishekti pipadan bólek) qatarly muzyka aspaptaryn ala qaityp, ishki ólke halyqtarynyń qyzu qarsy aluyna bólenedi. Keiin kele Kúshar jáne basqa da Batys óńir elderi Júńhua últtarynyń úly otbasyna kiredi. Kúshar muzykasy elimizdiń muzykalyq mádenietiniń bir bólimine ainalady. Tań dáuirindegi toǵyz bólimdi bi muzykasynyń (keiin on bólimge ózgertilgen) bir bólimi mine osy Kúshar bi muzykasy bolatyn. Búl bi muzykasy patsha ordasynda únemi oinaludan tys, qala, auyl-qystaqtarǵa deiin taralyp, birsypyra áigili…
Aqyndar osy bi muzykasyna arnap tartymdy óleń joldaryn jazyp qaldyrǵan. Ókinishtisi sol – zamandardyń auysuyna bailanysty Kúshar bi muzykasy dereksiz joǵalyp ketken.
Jylysyp ótken tarih dariyasynan jol ortada joǵalyp ketken osy bi muzykalaryn qaita tauyp alu múmkin bolar ma? “Jibek jolyndaǵy gúl shoqtarynyń” sátti shyǵuy Qyzyl myń úiine ekskursiyalai kelgen osy bir top ártisterge ertedegi kúsherlikterdiń jetim bi ónerinen lázzat alatyn esik ashyp berdi. Olar qabyrǵa suretterden joǵalyp ketken sol bilerdi tauyp almaq boldy.
Jas ártister tańdanǵan, qasterlegen, áserlengen sezimmen jáne kúshti izdenu tilegimen tas úńgirlerge kire bastady. Olardyń kóz aldyna ásem de aishyqty qabyrǵa suretter tartyla ketti. Ártisterdiń bar nazary qabyrǵa suretterdegi sansyz oinaqy perizattarǵa audy. Búl perizattardyń kópshiligi Kúshardyń kerimsal balǵyn bikeshteri edi, qol-ayaqtaryn jartylai jalańash qoiyp, ústilerine júqa jamylǵy jamylǵan olar ekskursiyashylarǵa Kúshardyń ataqty bilerin kórsetip túr. Olardyń basy, beli, bóksesi, ayaqtary, bilekteri, bilezikteri jáne sausaqtary tal-shybyqtai iilip-búgilip, aluan túrli ásem bige basyp túrǵandyǵy kórinedi. Keibiri túregelip, keibiri júrelep, keibiri búralyp, keibiri sekirip, kóz tartarlyq kórkem túlǵalar qalyptastyrǵan. Taǵy keibiri aspanǵa tik kóterile sekirip bilegen kórinisteri beine jel minip bara jatqandai tárizdense, al abaq ishinde túrǵandary qúddy úrshyqsha úiirilgendei kórinedi.
Qabyrǵa suretterin qúmarta túsken jas ártister Kúshar bikeshteriniń áreketine eliktep bilei jóneldi. Tas úńgirdiń ishin auyq-auyq shyqqan kóńildi kúlki úni kernedi. Ártisterge qabyrǵa suretterdiń bi kórinisterin kórsetip júrgen tárbieshi bi áreketiniń ózgeru yńǵaiyna joramal jasap, bi júiesin qúrastyruda edi.
Ártister endi ǵana ról aluǵa kirisip, qabyrǵadaǵy kúsherlik boijetkendermen oilary toǵysyp, qúmarta úirenip jatqan kezde ayaq astynan olardyń kóz aldylarynda bir túsiniksiz jait paida bola ketti. YApyr-au! “Qabyrǵadaǵy ústazdyń” basy qalaisha joq? Óńdegi ózgeris bi qimylymen qalai sáikese alady? Osy bir jait ótip ketken soń, artynan kóp ótpei taǵy bir túsiniksiz jaǵdai kezikti. Endi “qabyrǵadaǵy ústazdyń” jarty denesi joq bolyp shyqty, tek eki ayaǵy ǵana qalypty, eki ayaǵy shirip, beine balet ártisi siyaqty tik túr. Búl jai kópshilikti Kúshar biiniń bir ereksheligi eken degen oiǵa keltirer edi, biraq múndai “ayaq shiru áreketin” qabyrǵadaǵy suretterdiń barlyq jerinen keziktiruge bolatyn. Ártister búl erekshelikti úńgirge kire sala ańǵaryp qoiǵan, tipti bir ártis:
– Mynaǵan qarańdarshy! Mine, shyǵys balet, taǵy Júńgosha balet! – dep aiqailap ta jiberdi.
Búlarǵa qarap túra bermek pe, keiingilerin de kórip shyǵu kerek qoi. Azdan soń ártisterdiń aldynan túsiniksiz jaittyń úlkeni shyqty. Qabyrǵada qońyrqailanyp, qabyrǵa suretiniń orny ǵana qalǵan, surettiń oiyp áketilgeni aiqyn bilinip túr. Ol ol ma, qabyrǵada pyshaq izderi de qalypty. Úńgirge kirgen soń Kúshar boijetkenderine tereń súiispenshilik ornatyp qalǵan jastar beine bir kieli dúniesin kóshege shyǵaryp, onysyn bir jeksúryn…
Sodyr bylǵap ketkendei ashulana bastady, sabyrlasqannan keiin YAnyt bylai dedi:
– Naǵyz jeksúryndyq! – Búl araǵa kelip búlik salyp ketken qai qolyń kesilgir eken?
– Áttegen-ai!..
Biraq tas úńgirlerde múnan da tamasha qabyrǵa suretter bar ekenin baiqaǵan ártister basqa bir úńgirge kirip, qabyrǵa suretterindegi adamdardan bi kórinisterin úirenip, ayaqtaryn bi áreketine kóńildene keltirip jatty.
Búl bir top jas neshe kúnnen beri osyndai quanysh pen renish, qyzu shattyq pen ańtarylu, masairau men qarǵap-sileu qabattasqan kóńil kúide boldy. Búlingen qabyrǵa suretterdiń barǵan saiyn kóbeiip kele jatqanyn kórip, jauabyn tabu qiyn bolǵan kúmán beine bir kesek qara tastai olardy eńselerinen basa berdi. Búl úńgirlerdegi kóz tartarlyq qabyrǵa suretterin kezek-kezegimen qoparyp áketken kimder? Búny istep júrgender kim? Búl mádeni múralardy qorǵaudy osy júrttyń bilmegeni me?
Bir kúni ártisterdiń tózimi aqyry tausyldy. Olar úiirme basshylaryna kelip, kóńilderine alǵan kúmándaryn aityp, osy jaittardy túsindirip berudi ótindi. Úiirme bastyǵy kúlip túryp bylai dedi:
– Búl máseleni ortaǵa qoyularyń óte dúrys boldy. Sender siyaqty jas úrpaqtyń máselege oi júgirte alatyndyǵyn kórip, men ózim qatty quanyp otyrmyn. Alaida búl máseleniń basyn eki-úsh auyz sózben asha salu qiyn. Baǵymyzǵa orai osy jerde bir tilshi joldas bar eken, ol osy baiyrǵy Jibek jolyndaǵy qúndy mádeni múralardyń talan-tarajǵa túsu barysyn jazbaqshy kórinedi. Sol tilshini senderge túsinik jasauǵa úsynyp kórsek qalai? – dedi.
Sózin ayaqtaǵan úiirme bastyǵy álgi tilshini kópshilikke tanystyrdy.
Búl tarihi áńgimeler men derekterdi oqyrmandardyń da tyńdaǵysy kelip otyrǵan bolar, olai bolsa, bárimiz birge tyńdaiyq.
Jalǵasy bar….
Redaktsiyadan: Búl kitap 1989 jyly 8-aida SHyń Jań halyq baspasynda Bazarhan Ógizbaiúlynyń audarmasymen basylǵan núsqa boiynsha tótesheden audarylyp daiyndaldy.
Qajet ANDAS
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi











