Ryskeldi Ybyraiymúly Keńes ókimeti kezinde ómir súrdi. Ol 1904 jyly Qońyróleń auylyna qarasty, Qatu tauynyń etegindegi Tasqashar degen qystauda dúniege kelgen. Ryskeldi atamyz tórt aǵaiyndy bolǵan. Úlkeni Núrmúqa, Jylkeldi degen aǵalary, ápkesi Báti jáne Balapan degen inisi bolǵan. Báti degen ápkesin Satai elinen shyqqan Meterbai bolysqa úzatqan. Aǵasy Núrmúqanyń Jáken, Úlbai, kishi aǵasy Jylkeldiden Túrǵan degen qyzy bolǵan. Inisi Balapannan úrpaq qalmaǵan. Jylkeldiqyzy Túrǵannan Jaisań, Manap, Talǵat degen úldardy, Jamby, Altyn, Kúmis, Gauhar, Baǵlan degen qyzdardy dúniege alyp kelgen. Ortanshy úly Manaptyń balasy Ruslan Qaltaibekov Dánesh Raqyshev atyndaǵy Halyq teatrynda akter bolyp qyzmet atqarady.
Ryskeldi sheshenniń eń kózge túsken shaǵy, Qytai jerindegi Qúlja qalasynda túrǵan kezderi edi. Ol osy jerde Suannyń talai igi- jaqsylarymen aralasyp,syilasqan. Olar Ryskeldi atamyzdy qúrmettep, qoshemettep júrgen. Ásirese Suannyń Myrzakeldi ruynan shyqqan polkovnik Qojanazar saqshymen etene jaqyn aralasyp, jiyn- toilarda qasynan qaldyrmai ertip júrgen. Sondai- aq, Qytai elindegi Bútarbai bolys, Núrǵali, Kerimbek aqalaqshylar men Júmaǵúl imam, ánshi Dánesh Raqyshev pen aqyn Toqbai Isabekov siyaqty sol aimaqqa attary shyqqan, Suannyń kil jaqsy- jaisańdary Ryskeldi sheshenmen qoyan- qoltyq aralasyp, erekshe syilaǵan.
Qojanazar saqshy Keńes jerine kóship kelgennen keiin de, Ryskeldi sheshenmen qarym- qatynasyn úzbegen. Sebebi Qojanazar saqshynyń qyzyn Ryskeldiniń áieli Rabiǵanyń inisi Záripke úzatqan jáne Rabiǵa men Záriptiń anasy Túiǵyn apamyz Myrzakeldi ruynyń qyzy bolǵan. Ryskeldi áulieniń sheshesi Taipalmas anamyz Albannyń Qońyrbórik ruynan shyqqan. Ryskeldi qariya 1904 jyly tuǵanyn joǵaryda aityp óttik. Al Qytai jerine 1930 jyldary sheshesi Taipalmasty arqalap, inisi Balapandy jetektep alyp ótken. Ol sol jyldary jiyrma alty- jiyrma jeti jasqa kelip qalǵan saqa jigit kezi edi. Sodan Qytai jerindegi, Qúlja qalasyna kelip ornalasady. Ol jerde jas Ryskeldi qaladyǵy Músabai baidyń teri óńdeitin zauytynda, shahtada, bazarda taǵy da basqa qara júmystarda istegen. Ryskeldi Qytai jerine barǵan soń birden úilenuge jaǵdaiy kelmeidi. SHeshesi men jalǵyz inisi Balapan ómirden ozady. Eki aǵasy Núrmúqa men Jylkeldi Keńes jerindegi Yntaly jáne Sotsjol (Bóribai bi) auyldarynda qalady. Qytai elinde jalǵyz qalǵan Ryskeldi sheshen tek otyz bes jasqa kelgende Albannyń Aljanynan shyqqan Rabiǵa Dostaiqyzyna joldas- joralarymen birge ózi qúda túsip barady. Qyzdyń sheshesi Suannyń Myrzakeldi ruynan shyqqan Sársenbi bidiń qyzy Túiǵyn anamyz “Qyryq qara alyp kel”- dep búiyrady. Qyryq qarany alyp, qúda túsip barǵan Ryskeldi «Mine, aldaryńyzǵa keldim. Basym qúda, tizem kúieu»- dep sóz tauyp, qyzdy alyp ketedi. Rabiǵa apamyz Alban Raiymbek batyrdyń tikelei úrpaǵy. Ol balalaryna únemi “Raiymbek babam meniń arǵy atam, úiden Raiymbek babama syiynbai shyqpańdar ” deidi eken. Rabiǵa apamyz úzatylǵan kezde bar joǵy on tórt jasta eken. Jiyrma bir jas aiyrmashylyǵy bolsa da, Albandar órimdei qyzyn Ryskeldi sheshenge tekke bermese kerek.
Ryskeldi Ybyraiymúly óz kindiginen Aitmúqamet, Toqmúqamet, Bekmúqamet atty úldary shetinep ketkenennen keiin ómirge kelgen Túrsyn, Farida, Erkin, Gúlshat, Gúlbaqyt atty úl-qyzdaryn ósirip-jetkizgen. Úly Túrsyn bes bala súigen, qyzy Farida alty bala bar. Úly Erkinnen úrpaq qalmai, ortanshy qyzy Gúlshat toǵyz perzent dúniege alyp kelip, batyr ana atanyp otyr. Kenje qyzy Gúlbaqyt eki balanyń anasy. Qariyanyń balalary Túrsyn, Farida, Erkin ómirden ozǵan. Qyzy Gúlshat Kóktal auylynda, kenjesi Gúlbaqyt Jarkent qalasynda túrady. Gúlbaqyt Yryskeldiqyzy kitaphana salasynda qyryq bir jyl qyzmet atqaryp, qazir qúrmetti eńbek demalysynda. Úzaq jylǵy eńbegi baǵalanyp “Kitaphana salasynyń úzdigi”, “Qazaqstan Respublikasynyń Eńbek ozaty”, “Qazaqstannyń qúrmetti kitaphanashysy” jáne QR Mádeniet ministrliginiń “Mádeniet salasynyń úzdigi” tós belgilerimen marapattalǵan.
Ryskeldi sheshendi bala kezimizden kórip óstik, ol kezde seksenge tayap qalǵan kezi edi. Bizdiń úige jii kelip túratyn. SHeshem Raqymbúbi Isabekqyzyn qaryndsym dep syilaityn. “Bir kúni Ryskeldi aǵa úige kelip, airan iship, ekeumiz áńgimelesip otyr edik, qaidan kelgenin bilmeimin, bauyrym Toqbai úige kirip kelmesi bar ma? Olar kórisip arqa- jarqa boldy. Sol kúni qozy soiyp, auyldaǵy Sáibek molda úsheui tańǵa deiin áńgime-dúken qúrdy.Toqbai Ryskeldi sheshenniń aitqandaryn jazyp alyp otyrǵan, keiin ol kisi turaly jazdy ma, bilmeimin”dep, búginde toqsannyń tórine kelgen sheshem Rahymbúbi eske alady. Al áulieniń kenje qyzy Gúlbaqyt “Toqbai Isabekovtyń “ Ánshi Dánesh” atty dereketi romanynda, bir eki jerde ákem Ryskeldi jaily aitylǵan”- deidi. Eń ókinishtisi Ryskeldi sheshenniń aitqan tapqyr sózderi men ázilderi tek auyzeki tarap, esh jerde jazylyp, saqtalmaǵan. Tek el ishinde aitylǵan áńgimeleriniń birnesheui ǵana gazet betterine shyqqan. Tómende ózderińizge “Ryskeldi sheshen aitypty” degen tapqyr sózderin berip otyrmyz.
Ryskeldi qariyanyń arǵy babasy Esdáulet ózi batyr, iri túlǵaly, qas- kirpigi úzyn, som deneli adam bolǵan. Jan balasyna kózin ashyp qaramaityn, ashulanyp qarǵys aitpaityn áulie adam edi. Kónekóz qariyalardfń aituynsha, ol kisi qalmaqtarmen kóp soǵysqan. Kenje inisi bir kúni meni de tastamai ala ket deshen soń, atyna mingestirip alaǵan eken. Sodan jau shetine barǵanda inisi Baitileuge “Osy jerde eút, keshke alyp ketem” dep attan túsirip ketedi. Ózi jaumen aiqasypkeshinip qalady, sol kezde inisi “Baba, qaidasyń, meni qashan alyp ketesiń? Baba , kelshi” dep aiqailai beredi. Sodan beri Esláulet “Baba” atanyp ketken.
Onyń alyp deneli, alǵyrt, ajarly, batyr túlǵaly túńǵyshy Qúl atty balasy bolady. Ákesi joqta ol toiǵa baram dep úiine kelip, kiimin súraǵanda ákesiniń toqaly kiimin bermei qoiǵanda, ol teńdi qamshymen tartyp jiberip, kiimin alyp kiip, toiǵa ketip qalady. Ákesi úige kelgende toqaly Qúldy jamandaidy, soǵan senip “Oi, ol shirkin mańdymas” deidi. Toi tarqaityn kezde Qúl qatty auyrady. Onyń ákesinen kelgenin bilgen tuystary Esdáuletke keledi de ” Baba, Qúl ál ústinde jatyr, qarǵasań, qarǵysyńdy qaityp al” dep ótinedi. Sonda ” maǵan qyl shylbyrmen yuúrau salyp kórińdershi” depti. SHylbyr sanyna qatty batqanda ” aitylǵan sóz, atylǵan oq, qaityp alynbas bolar” depti. Sol kezde Qúl óz júmypty.
Úide otyrǵan balalary ákesine ” Ata, qarashy qyzyl túlki ketip barady” deidi Sonda ákesi ” kirpigimdi kóterińdershi” deidi de túlkini kóredi. “SHirkin, alty aidai qyzyl eken ǵoi” deidi. Balalary qimylsyz qalǵan túlkige júgirip baryp qarasa, múrnynan qan ketip túlki ólip jatady. Qariyalardyń aituy boiynsha ol kisi soǵystan qaityp kelip sauytyn sheshkende myltyqtyń sadaqtyń oqtary sausyldap, túsip jatady eken. Denesine oq darymaǵan. Qatty ál ústinde jatyp, tuystaryna “Men ólgende aq atań keledi, soǵan mingizip jiberińder. Sol shókken jerge meni jerleńder”degen eken.
Ybyraiymnyń áulieligi
Ryskeldi sheshenniń ákesi Ybyraiym atamyz áulieligi men kóripkeldiligi bar adam bolǵan eken. Birde atpen kele jatyp, bir auylǵa tap bolady. Auyl ishindegi bir úige at basyn búryp, amandyq- saulyq súrasyp bolǵan soń, úi iesi qariyany attan túsip qonaq boluǵa shaqyrady, qariya “Joq, men búl úige túse almaimyn, búl úidiń keregesinen qan tamshylap túr eken”- deidi. Olai deitini sol úidegi kishkentai balanyń qolynda kezdik túrady. Qariya úi ielerine “Myna balanyń qolynan kezdikti alsańdar bala jylaidy, almasańdar ózderiń jylaisyńdar”- dep, atynyń basyn tartyp júrip ketedi. Qariya biraz jer júrip ketkende, art jaǵynan shu etip jylaǵan dauys shyǵady. Sol kezde bala qúlap, kezdik balanyń moiynynan kirip, jelkesinen shyqqan kórinedi. Qariya atynyń basyn qaita búryp kelip kóńil aitqan eken.
***
Bir kúni Ybyraiym aqsaqal jol júrip kele jatyp, bir ózenge tap bolady. Qarasa ózennen atpen óte almaityndai. Qariya biraz oilanyp er- toqymyn sypyryp alyp suǵa salyp, ózi ústine otyryp, atyn jetektep aǵysy qatty sudan su bolmai ótip ketken eken. Búl áńgime de atamyzdyń áulieligin bir dáleldegendei kópshilik arasyna tarap ketipti.
***
Bir kúni Ybyraiym qariya kórshi auylǵa keledi, kesh batyp ketkennen keiin sol auylǵa qonbaqshy bolady. As iship biraz otyrǵannan keiin qariya ol jerge qona almaitynyn aitady.
– Oi, ne boldy, qariya? Jańa ǵana qonyp qaitamyn, Qúdaiy qonaqpyn dep edińiz – deidi úi iesi.
Sonda qariya:
- Qonbaityn sebebim búl jerdi qazir su basady, sender de júkterińdi jinap daiyndalyńdar.Beker sudyń astynda qalasyńdar, bolyńdar, tez jinalyńdar!- dep, syrt kiimin kiedi de, atyna otyryp ketip qalady. Rasynda da, biraz uaqyttan keiin auyldy su basqan eken.
Ybyraiym atamyz ortanshy balasy Ryskeldini bala kezinde atyna mińgestirip, úlkenirek bolǵanda jeke taiǵa mingizip kóp ertip júrgen eken. Ol kisi eldi aralap júretin, estigeninen kórgeni kóp kisi bolypty. Elgezek, ákesiniń oiyn aitpai úǵatyn, sózge sheber, sharuaǵa yńǵaily balasy Ryskeldini tastamai alyp júretinin bylai túsindirgen eken “Osy balamda arǵy atalarynyń qasieti bar siyaqty, keiingi kezde bir minezderin baiqap júrmin. Ylaiym solai bolǵai, eline sharapaty tise odan artyq ne kerek. Eldi kórsin, jerdi kórsin dep, tastamai alyp júretinim de sondyqtan”- deidi eken. Áke balaǵa synshy degen sóz osyndaida aitylsa kerek.
Ryskeldiniń shaitandy kórui
Ryskeldi qariyanyń arǵy betke ótip, Qúlja qalasynda túryp jatqan kezi. Qaladan birshama jerde ornalasqan shahtada júmysshy bolyp istep júredi. Bir kúni biraz júmysshylar qoldarynda qaila, kúrekteri bar, júmystan jayau qaityp kele jatady. Kún keshkirip qalǵan uaqyt kórinedi. Bir kezde dabyrlasyp, áńgimelesip kele jatqan júmysshylardyń aldynan tórt- bes jastaǵy qyz balalardyń túr- sipatyndaǵy birnárseler bir top bolyp shyǵa keledi. Úpir- shúpir bolyp birin- biri iterisip, sóileskendei bolyp túrǵan búlarǵa Ryskeldi qariya birden túsinip
– Ói, myna atańa náletter qaidan shyqty? Jigittir, mynalardy úryńdar, qane, qane – dep aiǵaiǵa basady.
Júmysshylar bolsa qalshiyp- qalshiyp túryp qalǵan. Al qariya
– Ói, ne qylyp túrsyńdar? Úryńdar kúrekpen! – dep, ózi qolyndaǵy káilámen alai sermep, bylai sermep, aldynda túrǵan dóńeske qua jóneledi. Biraz júrgennen keiin álgiler bu men tútinge úqsas bir nárselershe ainalyp, joq bolyp ketedi. Ashuǵa bulyqqan Ryskeldi: “
– Esteriń dúrys pa, ózderińniń? Nege qalshiyp, qatyp qaldyńdar? Senderdi de shesheleriń erkek bala taptym dep quandy au- dep ashulanady. Sol kezde júmysshylar:
– Aǵa, sizge ne boldy? Ne kórindi kózińizge? Biz túk túsinbei qaldyq qoi- depti. Rekeń bolsa:
– Ne bolushy edi? SHaitan aǵzubillyah qoi aldymyzdan shyqqan. Atańa nálet búlar osyndai taza emes jerde júredi. Qai kúni kózime kóriner eken dep qaperimde túiip júr edim- depti.
Biraz áńgimelesip, Ryskeldiniń oǵashtau qylyǵynyń sebebin túsingen júmysshylardyń kóńilderdi ornyna túskende, barlyǵy birden jamyrasyp:
– Oibai-au, aǵa, biz endi tek sizben birge júreiik, bizdi tastap ketpeńiz!- degen eken. Sol kezde Rekeń:
– Oi, auyzdaryńdy úraiyn, bátshaǵarlar, kórmegenderiń jaqsy bolypty, kórgende dambaldaryńdy bylǵaǵandai ekensińder – dep, óz ádetinshe qaljyńǵa basypty.
Ryskeldiniń deldaldyq júmysy
Arǵy betke ótkennen keiin, eki qolǵa bir júmys dep, Ryskeldi qariya ár túrli júmystardy istep júredi. Sonyń biri Qúlja qalasyndaǵy bazardaǵy deldaldyq júmysy. Ol jerde Rekeń qazaq, tatar, noǵai, úiǵyr saudagerlerimen birlesip, olarǵa satyp alushylardy tauyp berip, satyp alushylarǵa ózderine kerekti tauarlaryn- maldaryn (Ol jaqta satylatyn búiymdy solai ataidy eken) tauyp berip, deldaldyq jasaidy eken. Ryskeldi qariya auyzsha esepke júirik bolypty. Saudagerler zatyn ótkizip, aqshasyn shotqa salyp bolǵansha, ol kisi “Ei, sorly noǵai, myna zatyń múnsha púl bolady, onyń nesin shotqa salyp túrsyń”- deidi eken. Senińkiremegen saudagerler eseptep bolyp, basyn shaiqap: “Búl jaman qazaq, jaman- dep, kúlip ketetin kórinedi. Bazarda júrgen kezderinde, sol óńirden bazarǵa túsken aǵaiyn- tuys, jalpy qazaq bauyrlaryna ish tartyp, saudagerlerdiń “búl jaqsysy” dep, tyǵyp qoiǵan bylǵary etikterin, er- toqymdardy, samauryn, basqa da kiim- keshekterdi Rekeń: “SHyǵar, ana jaqsy búiymdaryńdy”- dep saudalasyp, aqshasyn túsirtip, alyp berip júrgen desedi. Eshkimdi jat kórmeitin qariya bazarǵa túskenderdi tanysyn, tanymasyn úige alyp kelip, qonaq etip jiberetin kórinedi. “Rysekeń bazarǵa ketti degenshe, úige qonaq keldi dei ber”- degen eken júbaiy Rabiǵa.
Ryskeldiniń emshiligi
Ryskeldi qariyanyń áulieligi men sheshendik ónerinen basqa emshilik qasieti de bolǵan eken. Kópten ilinip- salynyp, shyraiy kirmei, auyryp júrgen kisiler, jas balalar, bala súie almai júrgen áielder alys- jaqynnan kelip, dem saldyryp, úshyqtatyp, bata súrap kelgen desedi. Bir ereksheligi, búl kisi shyn kóńilmen kelgen adamdardy ǵana qaraǵan kórinedi. Kóńili tartpaǵan kisilerdi qaitaryp jiberedi eken.
Bir kúni qariyaǵa Úsharal auylynan úlken apamyz kelinin alyp keledi. Kelinshektiń betine biraz qarap otyryp, “Kelinińiz qolynda ústap otyrǵan balasy shetinep ketip, sodan shoshynǵan” deidi. Enesi Rekeńniń sózin rastap, jylap jiberedi. “Jylamańyz, kelinińiz qúlan taza jazylady, uaiymdamańyz”- dep basu aityp, kelinshekti dalaǵa alyp shyǵyp, su, kúl aldyryp úshyqtap, dem salyp beredi. Biraz uaqyt ótkennen keiin keiuana kelinin ertip taǵy keledi. Búl joly apamyz Ryskeldi qariyaǵa rahmet aituǵa kelgen eken. Kelininiń jazylyp, táuir bolyp ketkenin aityp, alǵysyn jaudyryp, Ryskeldiden bata súraǵaly kelgen aitady. Atamyz batasyn berip, dastarhan jaiyp qonaqtaryn shyǵar salǵan eken.
***
Ryskeldi atamyz bir kúni auyl ishinde kele jatsa, aldynan sol auyldaǵa Qúrmash degen aǵamyz shyǵyp, qariyany kórip quanyp ketedi.
- Oi, aǵa, jolym bolady eken- dep, qariyany kezdestirgenin jaqsylyqqa joridy.
- Ne bolyp qaldy?”- dep súrady atamyz.
- Ózińizdi izdep ketip bara jatyr edim. Úide bir balam qatty auyryp bolmai jatyr. Júrińizshi, kórip berińizshi-dep, úiine ertip keledi. Balany kórip, dem salyp bolyp:
- Endi eshtene bolmaidy, biraz kúnde túryp, shauyp ketedi-dep ketip qalady.
Birneshe kúnnen keiin balanyń ákesi qariyany izdep kelip, balasynyń sauyǵyp ketkenin, uaiymynyń seiilip, kóńiliniń jai bolǵanyn aityp, alǵysyn bildiredi.
Ryskeldi aqsaqaldyń balalarynyń aituy boiynsha, ol kisiden bata alyp, ómirge kelgen balalardy áke- shesheleri qariyaǵa amandasuǵa jii alyp kelip túrady eken. “Ákemizdiń bizden basqa tolyp jatqan balalary bar”dep eske alady úl-qyzdary.
Ryskeldiniń áulieligi
Ryskeldi qariya jasy kelip, sovhozdyń júmysynan bosaǵannan keiin, “Oktyabrь” qoi sovhozyna qarasty Ainabúlaq degen jerde óziniń jekemenshik malyn baǵyp otyrady. Búl kisilerge kórshi bolyp Smaiyl qart pen kempiri Ornai ornalasqan. Ornai apa Rekeńniń jinap qoiǵan qiy men otynynan úrlap, maza bermeidi. Basynda qart kisiler ǵoi dep úndemeidi, ala bersin deidi. Apamyz da óziniń isin toqtausyz jalǵastyra beredi. Bir kúni shydamy tausylǵan Ryskeldi: “Ei, Ornai tate, qoisańyzshy endi. Úrlamai, súrasańyz da beretin edim ǵoi. “Úry basynyp úrlaidy degen”, qoimadyńyz ǵoi, túge.”- dep, renjidi. Ornai apamyz úndemei júrgenimen, tili shaipau eken. Ryskeldi qariyany abden tildep, boqtai jóneledi. Rekeń áiel adammen salǵylaspaudy jón kórip únsiz qalady. Biraq, kempirge qatty renjigenin áieli Rabiǵaǵa aitady. Sodan, kempir tórt- bes kún kórinbei qalady. Rabiǵa Smaiyl atadan jón súrap edi, ol kempiriniń qatty syrqattanyp qalǵanyn aityp, emshige aparǵaly jatqanyn jetkizedi. Auyzy- múryn bir jaǵyna qisaiyp ketken Ornaiǵa, emshi: “Ózińiz bir qasietti adamǵa til tigizgen ekensiz”- dep, dem salyp bergen kórinedi. Keiinnen, Ornai kempir biraz táuir bolǵan soń, shaly ekeui Ryskeldiniń úiine kirip bolǵan ábestik úshin keshirim súraǵan desedi. Áulieniń júbaiy Rabiǵa: “Búl kisi ashulanǵanda úrsyp, boqtap jibergeni jaqsy, úndemei qalǵanynan qorqu kerek. Rekeń ashuyn ishine salyp, nalysa jaman bolady”dep aityp otyrady eken.
***
Emshi Moldaqúl qaitys bolǵanyn estigen Yryskeldi atanyń úly Túrsyn ákesine:
– Moldaqúl qaitys bolypty, barasyń ba?, – degende Rekeń:
– Ái, ol sorlyǵa osy jetide kezdesemiz dep aita sal,- depti.
– Áke, qatty auyryp jatyrsyń, olai – búlai bolyp ketseń qaida jerleimiz?- degende:
– Meni alysqa súirep áure bolmańdar, báribir jayau aparasyńdar. Esikti ashsań artynda múrde bolsa, sonda qoiyńdar,- depti. Ol kisi qaitys bolǵanda, súiegin aparatyn jańa “GAZ- 53” mashinasy otalmai qalyp, máiitin ózendi keship, jayau kóterip, Qońyróleńdegi beiitke aparyp, jerlep qaityp kelgen soń, mashina otalypty ketken eken.
Aitqanyndai- aq syrqattanyp jatqan Ryskeldi qariya Moldaqúl emshiden keiin bir aptadan soń dúnieden ozypty.
***
Syilasyp júrgen Sáibek molda bir kúni Ryskeldi ataǵa:
– Sen ylǵi qúry amandasyp, úige júr dep aitpaisyń,- deidi. Sonda Yryskeldi ata:
– Oi, Sáibek, saǵan qashan barsań da úi daiyn, baryp qonaq bolyp, bir qoidyń basyn jep qait,- deidi. Bir kúni Sáibek ata Ainabúlaqtaǵy Yryskeldiniń úiine barady, amandasyp úiine kirgizedi, áieli Rabiǵaǵa shai qoi degende:
– Sen tynysh júrmeisiń, qoilar joǵalyp ketkende, elge masqara kúlki bolatyn boldyq,- dep samauyryn qoyady. Sol aralyqta ata moldanyń qamshysyn alyp, atpen jaqyn mańdaǵy beiitke baryp, malymdy qaitar dep beiitti úsh ret ainalyp, qamshysymen sabap ketedi. Úige qaityp kelip shaiǵa otyrǵanda, mashina kelip toqtaidy. Oralbek esikten kirip:
– Ata, sizdiń qoilaryńyz aq kúmbezdiń janynda júr eken, Seiit ekeumiz ústap, basyp ákeldik, túsirip alyńyz,- deidi. Sodan qoilardy túsirip alyp, bir qoidy soiyp, Sáibek moldany kútip jiberipti. Búl atamyzdyń áulieliginiń bir kórinisi edi.
***
Yryskeldi atanyń aǵasy Núrmúqa qaitys bolǵanda, su tasityn kólikpen atanyń tuysy Moldamyrza Yryskeldige habar aituǵa shyǵady. Aq kúmbez degen jerde aldynan Yryskeldi atpen kele jatady. Ol kisini kórip Moldamyrza kólikten túsip, atany qúshaqtap:
– Aǵańyz qaitys boldy – dep kóńil aitqanda,
– Ói, o sorly qaitys bolmaǵanda men qaitys bolamyn ba, men de sol jaqqa ketip bara jatyrmyn,- dep jauap qaitarady.
Ryskeldiniń at qoyuy.
El arasynda Ybyraiym áulieniń balasy Ryskeldi áulie dep elge belgili bolǵan qariyaǵa yrymdap balalarynyń atyn qoiǵyzady eken. Ol kisi úl balalarǵa tek Almasbek dep at qoyatyn kórinedi. Nege tek Almasbek dep qoyasyz dep súraǵandarǵa: “Almastai ótkir, bai, dáuletti, joǵarǵy ataqty bolsyn. Bir jaǵy Qytai jerinde aty jer jarǵan, azuly general Almasbektei bolsyn dep yrymdadym”- dep jauap beretin kórinedi. Atamyzdyń at qoiǵan Almasbekteri Qońyróleń óńirinde de, tuystaryn kóp izdep baratyn Teriskei jerinde de kóp desedi.
Ryskeldiniń qaljyńdary.
Bir kúni auylda bir kisi qaitys bolady. Búkil auyl aqsaqaldarymen birge Ryskeldi qariya da sol jerde eken. Kenetten sol jerge “Sadyq synyqshy dúnie salypty” degen habar keledi. Janazaǵa jinalǵandar: “Ou, Sadyq qariya qaitys bolypty, sol jaqqa baraiyq”, “E, baraiyq, baraiyq”, “Qadirli qariyamyz ketipti, sonda bolaiyq”- dep, kóbisi ketuge yńǵai bildiripti. Sol kezde, Ryskeldi qariya: “Ói, ne boldyńdar? Ólgennen keiin adamnyń qadirlisi ne, qadirsizi ne? Aldymen ketken myna kisi edi ǵoi, osy kisini jónelteiik. Sadyq qaitys bolsa, ol jaqqa da bir synyqshy kerek bolǵan shyǵar”- dep, ketpek bolǵandardy toqtatqan eken.
1927 jyldan quǵyn- súrginge úshyraǵan Jarkent óńiriniń jaqsy men jaisańdary, bi- bolystary SHyǵys Túrkistanǵa jer auyp baryp, sol jaqta aqalaqshy (bolys), júz basy, elu basy, ahun(imam), saqshy bolyp júmys atqarǵan Núrǵali aqalaqshy, Bútarbai aqalaqshy, Kerimbek aqalaqshy, Qojanazar saqshy, Júmaǵúl imam bastaǵan bir top atqa miner, zamandastar jailauǵa demaluǵa, Qúlja qalasynan shyǵyp kele jatyp, jol- jónekei kókteude otyrǵan Ryskeldi qartqa sálem berip, ázildesip keteiik desip, atbasyn Rekeńniń úiine búrady. Kún batyp, qarańǵy túsip, alakeuim bolyp qalǵan uaqyt eken. Aulaǵa jaqyndaǵanda:
- Ou, Reke! Qúdaiy qonaqtar keldi, – dep, Qojekeń saqshy dybys bildirse
kerek.
- Bei uaqytta júrgen ne qylǵan qonaqtar eken?- dep, asyp- sasyp,
shapanynyń bir jeńin kiip, bir jeńin kimei dalaǵa shyqqan Ryskeldige Qojanazar saqshy:
- Assalaumaǵaleikum, Reke! Biz, ózińizdiń úzeńgiles zamandastaryńyz ǵoi, asyqpai- aq, eki jeńińizdi kiip shyqsańyz da bolar edi ǵoi, – dese kerek
ázildep. Sonda Rekeń:
- Ústine qaru- jaraq artyp, órdeń shyqqan ógizdei yńyranyp, suannyń óńsheń juandary ayaq asty, bei uaqytta kelip qalǵanda, shapanymnyń jeńin tolyq kimek túgili, jalań bút shyqpaǵanyma raqmet aitpaisyń ba?- degen eken.
Amandyq saulyqtan soń Rekeń óziń qúrdasy Júmaǵúl ahunǵa qarap:
– Ahunym, mynalaryńnyń kóbin tanymadym. Ereseidiń asyl búqasy sekildi qoj-qoj bolyp ortada otyrǵan kim? Kóńnen jinap jasaǵan tóbedei bopoń jaǵyńda otyrǵan kim? Arshylǵan aq qaiyńdardai jaiǵasqandar kimder bolady?- depti.
Júmaǵúl imam tórde otyrǵandarǵa búrylyp qarap:
– Myna ortadaǵy Bútarbai aqalaqshy, oń jaǵyndaǵy Kerimbek aqalaqshy, sol jaǵyndaǵy Núrǵali aqalaqshy. Ózińizdiń bauyrlaryńyz ǵoi- dep,
tanystyra bastaǵanda Rekeń, Júmaǵúl imamǵa qarap:
– Ei, ahunym! Óńsheń aqalaqshylardy jiyp kelip, mende ala almai júrgen qandai aqyń bar edi? Mynalaryń aqy alsa alyp- aq júrgendei túrleri bar eken. Úsheui de qystan moiymai shyǵypty. Men de aqysyn tóleiin, dep, Rekeń qoradan bir qoi ákep soiyp, qonaq jasap, ázil- qaljyńdaryn jarastyrypty.
***
Rekeń SHyǵys Túrkistannan 1955 jyly óziniń tuǵan jeri Qońyrqoinauǵa kóship kelgende, otyz jyl kórmegen saqaldy qúrdasy erulikke shaqyryp, mal soimai, súr etpen qonaq ete otyryp:
- Reke, jasyń bolsa kelip qaldy, nege saqal- múrt qoimaisyń?- dese
kerek. Sonda Rekeń, iegin sipap:
– Ee, otyz jylda bir toqtynyń basyn jeugǵ jaramaǵan saqal men múrtty úrǵan bar ma?- degen eken.
***
Suannyń aqsha ruynan shyqqan Ryskeldi sheshen tildi adam bolǵan. Rekeń Qaramende auylyna baryp, qonaq bop, áńgime- dúken qúryp jaqsy otyrǵan bolu kerek. Qaramendeniń bir jigiti qaita- qaita orynsyz sózin bólip, ár sózdiń basyn shalyp, jalbańdai berse kerek. Jigittiń ádepsizdigine renjigen Rekeń:
– Qaraǵym, osy sen qaramendeniń qaisysyń?- depti.
- Oibai, aǵau! Bilmeisiz be? Men Qaramendeniń esegimin ǵoi- depti.
– E, qaraǵym, bolsań bolarsyń. El bolǵan soń bári bolady- degen eken.
***
Qys mezgili bolu kerek. Auyl birgádiri Rekeńe kelip
– Balańyzdy tauǵa júmysqa jibereiik, jyly kiinip shyqsyn, bar bolsa shaqyryp jiberińizshi?- dese kerek.
Rekeń balasyn aiqailap shaqyryp alyp, birgádirdi kórsetedi. Bala jeńil kiinip shyqsa kerek. Birgádir balaǵa:
– Jyly kiin, basyńa bas kiim ki, jalańbas júruge bolmaidy, miyńa suyq tiedi, – dep, jany ashyp jatsa, Rekeń birgádirge qarap:
– Ai, qaraǵym- ai, basynda mi bolsa suyq tiedi, joq bolsa nesine tiedi degen eken
***
Qaitys bolǵan Ádilbek qariyaǵa kóńil aityp shyqqan Ryskeldi ata kólikpen kelgen partkom hatshysy Ádilshaiyqty alǵash kórip:
– Ói, myna Saryózektiń bar kómirin jalǵyz ózi túsirip kelgendei qap- qarań kim?- deidi.
– Ol Ybyraiymoldanyń balasy- deidi janyndaǵylar. Ádilshaiyq kóńil
aityp shyqqannan keiin oǵan qarap:
- Sondai jaqsy adamnan, osyndai jaman bala tua meken,- depti
Yryskeldi qariya.
***
Járeke qariya qaitys bolyp, Óken, Núsipbek úsheui túrǵanda Ryskeldiden:
– Ryskeldi aǵa, osy aqshadan jaqsy bala tua ma? – depti Óken. Sonda ata:
– Jaqsylar tuady eken, biraq olarǵa naǵashylary ie bolyp, asyrap alady eken- depti. Óitkeni Óken de, Núsipbek te naǵashylarynyń
qolynda ósken edi.
***
Bir kúni mal bordaqylaityn keshennen bir qap jem aralasqan shópti esegimen alyp kele jatqanda, aldynan sovhoz basshylary Óken men Ádilshaiyq ekeui shyǵa keledi, olardy kóre salyp qariya:
– Atańa nálet qara esek dem- jem dep taqyldamasań, men osy jerge keler me edim, deretir men partkomdy kórer me edim,- eseginiń basynan úra bastapty. Ony kórgen Óken:
– Ata, aitsańyz, ózimiz- aq túsirip beretin edik qoi,- depti. Sonda ata:
– Oi, Ókenjan, keńsege barǵanda sen joqsyń, keńsede sen bolǵanda men barmaimyn,- depti. Sodan Óken bir mashina shóp túsirip beripti.
***
Amandasyp, jón súrasqan kisilerge arǵy bette júrgen kezinde “kórinbeisiz ǵoi” degenderge “men senderge kúnde kórinip túratyn Músabaev zauytynyń múrjasy ma edi edim” dese, eline kelgennen keiin súraǵanda dál osylai súraǵandarǵa “men senderge kórine beretin Mataidyń shoqysy emespin” deidi eken.
***
Ryskeldi qariya Kerbúlaq audanynyń Tastyózek bidai bolsa ala keleiin dep eki bos qap pla barady. Birgádirdiń úiine “qúdaiy qonaqpyn” dep kiripti, ol kisini úi ieleri jaqsy qarsy alypty. Úi iesi:
– Ata, qai elsiz?- deidi, oǵan Rykseldi:
– Suanmyn,- deidi
– Suannyń qaisysy bolasyz?- dep súraidy. Ata:
– Aqshamyn, – dep jauap beredi. Úi iesi:
– Aqshanyń qaisysy?- dep súraǵanda, ata:
– Oi, súrap qoimadyń ǵoi, Aqshanyń eki som seksen jeti tiynymyn,- dep jauap bergende baryp úi iesi túsinip, dastarhanǵa shólmek ákelip qoiyp, baryn berip syilap jibergen eken. Búl beker adam emes eken dep, eki qap bidaiymen jolǵa shyǵaryp salady.
***
Qyzu kúiinde atanyń úiine kelgen tuysy Beisenge atanyń áieli Rabiǵa:
– Osy ishpei júrmeisiń, – dep úrsypty. Soǵan yza bolǵan Beisen kózi sharasynann shyǵyp, bulyǵyp tútyǵyp sóilei almai qolymen jerdi eki- úsh ret qoiyp – qoiyp qalady. Ony kórgen ata:
– Oi, sorly auyzyńdy… it quǵan búqaǵa úqsap neǵyp qylqynyp, kóziń sharasynan shyǵyp ketken,- degende, Beisen kúlip jiberipti.
***
№4 shi fermaǵa bastyq bolyp kelgen Omardy kórgen Yryskeldi qariya:
– Ói, betine bes qatyn nan jaisa, altynshy qatynǵa oryn qalatyndai tabaq betiń kim?- deidi jandyndaǵylarǵa, ony estigen Omar kelip qol alyp tanysqan eken.
***
Mashinasynyń ústinde kisiler bar Núrkeshtiń kóligine Yryskeldi ata Yntalyǵa deiin otyrady. Kelip kólikten túsip jatqandarǵa ata “arty qyshyǵan adamdar Núrkeshtiń mashinasyna otyryp, Qatu tauyna bir baryp kelse, qyshuy qanbaq túgili basqa jeriniń qandai bolaryn bilmei qalar” depti.
***
Suan elinde kebenek, túrsyn degen rular bar. Kebenektiń bir top betke ústar jaqsylary men jaisańdary qaladaǵy bir úlken jiynǵa baryp, qaitar jolynda Túrsyn ruyndaǵy bir qúdalaryna qonaq bolu úshin sol auylǵa bet alady. Bir top qonaqtyń apaq- saraqta qonuǵa kele jatqanyn baiqaǵan otaǵasy kebenek jigitterin qondyrsa da qaljyń aityp qalaiyn degen nietpen qorasyndaǵy eshkilerin shyǵaryp, qoryqta jinaudy túrǵan shópke qaptatyp jiberip, qonaqtar úi aulasyna jaqyndai bergende, qattyraq dauysyn shyǵaryp”SHek-ei, kebenek, shek myna qata kegir kebenekter jer bolatyn boldy- au”- dep attyń basyn ústaudyń ornyna eshkilerge qarai júgiripti. Múny baiqap qalǵan Yryskeldi úi iesine jaqyndai berip, qattyraq aiǵailap “Aidama eshkini, Túrsyn ákeńniń auzyna úraiyn, qoradaǵy shópti de ayaisyń ba?” – degen eken.
Roza YSTAI,
ólketanushy-jurnalist.
Panfilov audany.
Eskertu: Maqaladaǵy Ryskeldi sheshenniń kórneki sureti
avtor úsynǵan tún núsqa boiynsha óńdelip, jasalǵan.
Basqa qoldanushylar saittyń siltemesin qoiǵany jón.











