Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ تۇلعا تانۋ

رىسكەلدى شەشەن

قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتىندە ەرەكەشە ورىن الاتىن ادەبي جانرلاردىڭ ءبىرى – شەشەندىك ءسوز ونەرى. حالقىمىزدىڭ تاريحىنداعى تولە بي، قازىبەك بي، ايتەكە بي، بولتىرىك شەشەن، جيرەنشە شەشەندەر ەردىڭ قۇنىن ەكى اۋىز سوزبەن شەشكەن، جاۋلاسقان ەلگە ءبىتىم ايتاتىن كەمەڭگەر، دانا سوزدەردىڭ يەلەرى بولعان. وسىنداي شەشەندەرىمىز جەر داۋى، جەسىر داۋىن ەل ىشىندە رەتتەپ وتىرعان. زامان وزگەرىپ، كەڭەس ۇكىمەتى كەلگەن سوڭ، سوت، قۇقىق قورعاۋ، تاعى باسقا حالىق مۇددەسىن قورعايتىن ورىندار پايدا بولدى دا، ەل ىشىندەگى شەشەندەردىڭ سوزەردى باسەڭدەپ قالدى. دەگەنمەن، ءوزىنىڭ دانالىعىمەن، شەشەندەگىمەن كوزگە تۇسكەن ءسوز شەبەرلەرى، كەڭەس وكىمەتى كەزىندە دە بولعان. الايدا ولاردى حالىق ىشىندە عانا قولپاشتاپ، قۇرمەتتەگەن. سونداي ادامداردىڭ ءبىرى، ەل ىشىندە “رىسكەلدى شەشەن” اتانعان، سۋاننىڭ اقشا رۋىنان تاراعان ەسداۋلەتتىڭ ەستى بالاسى قاپاننىڭ كەنجە ۇلى ىبىرايىمنىن تۋعان.

admin
2025/09/19
تۇلعا تانۋ
0
Рыскелді  шешен

رىسكەلدى ىبىرايىمۇلى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ءومىر ءسۇردى. ول 1904 جىلى قوڭىرولەڭ اۋىلىنا قاراستى، قاتۋ تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى تاسقاشار دەگەن قىستاۋدا دۇنيەگە كەلگەن. رىسكەلدى اتامىز ءتورت اعايىندى بولعان. ۇلكەنى نۇرمۇقا، جىلكەلدى دەگەن اعالارى، اپكەسى ءباتي جانە بالاپان دەگەن ءىنىسى بولعان. ءباتي دەگەن اپكەسىن ساتاي ەلىنەن شىققان مەتەرباي بولىسقا ۇزاتقان. اعاسى نۇرمۇقانىڭ جاكەن، ۇلباي، كىشى اعاسى جىلكەلدىدەن تۇرعان دەگەن قىزى بولعان. ءىنىسى بالاپاننان ۇرپاق قالماعان. جىلكەلدىقىزى تۇرعاننان جايساڭ، ماناپ، تالعات دەگەن ۇلداردى، جامبى، التىن، كۇمىس، گاۋحار، باعلان دەگەن قىزداردى دۇنيەگە الىپ كەلگەن. ورتانشى ۇلى ماناپتىڭ بالاسى رۋسلان قالتايبەكوۆ دانەش راقىشەۆ اتىنداعى حالىق تەاترىندا اكتەر بولىپ قىزمەت اتقارادى.

رىسكەلدى شەشەننىڭ ەڭ كوزگە تۇسكەن شاعى، قىتاي جەرىندەگى قۇلجا قالاسىندا تۇرعان كەزدەرى ەدى. ول وسى جەردە سۋاننىڭ تالاي يگى- جاقسىلارىمەن ارالاسىپ،سىيلاسقان. ولار رىسكەلدى اتامىزدى قۇرمەتتەپ، قوشەمەتتەپ جۇرگەن. اسىرەسە سۋاننىڭ مىرزاكەلدى رۋىنان شىققان  پولكوۆنيك قوجانازار ساقشىمەن ەتەنە جاقىن ارالاسىپ، جيىن- تويلاردا قاسىنان قالدىرماي ەرتىپ جۇرگەن. سونداي- اق، قىتاي ەلىندەگى بۇتارباي بولىس، نۇرعالي، كەرىمبەك اقالاقشىلار مەن جۇماعۇل يمام، ءانشى دانەش راقىشەۆ پەن اقىن توقباي يسابەكوۆ سياقتى سول ايماققا اتتارى شىققان، سۋاننىڭ كىل جاقسى- جايساڭدارى رىسكەلدى شەشەنمەن قويان- قولتىق ارالاسىپ، ەرەكشە سىيلاعان.

قوجانازار ساقشى كەڭەس جەرىنە كوشىپ كەلگەننەن كەيىن دە، رىسكەلدى شەشەنمەن قارىم- قاتىناسىن ۇزبەگەن. سەبەبى قوجانازار ساقشىنىڭ قىزىن رىسكەلدىنىڭ ايەلى رابيعانىڭ ءىنىسى زارىپكە ۇزاتقان جانە رابيعا مەن ءزارىپتىڭ اناسى تۇيعىن اپامىز مىرزاكەلدى رۋىنىڭ قىزى بولعان. رىسكەلدى اۋليەنىڭ شەشەسى تايپالماس انامىز الباننىڭ قوڭىربورىك رۋىنان شىققان. رىسكەلدى قاريا 1904 جىلى تۋعانىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. ال قىتاي جەرىنە 1930 جىلدارى شەشەسى تايپالماستى ارقالاپ، ءىنىسى بالاپاندى جەتەكتەپ الىپ وتكەن. ول سول جىلدارى جيىرما التى- جيىرما جەتى جاسقا كەلىپ قالعان ساقا جىگىت كەزى ەدى. سودان قىتاي جەرىندەگى، قۇلجا قالاسىنا كەلىپ ورنالاسادى. ول جەردە  جاس رىسكەلدى قالادىعى مۇساباي بايدىڭ تەرى وڭدەيتىن زاۋىتىندا، شاحتادا، بازاردا تاعى دا باسقا قارا جۇمىستاردا ىستەگەن. رىسكەلدى قىتاي جەرىنە بارعان سوڭ بىردەن ۇيلەنۋگە جاعدايى كەلمەيدى. شەشەسى مەن جالعىز ءىنىسى بالاپان ومىردەن وزادى. ەكى اعاسى نۇرمۇقا مەن جىلكەلدى كەڭەس جەرىندەگى ىنتالى جانە سوتسجول (ءبورىباي بي)  اۋىلدارىندا قالادى. قىتاي ەلىندە جالعىز قالعان رىسكەلدى شەشەن تەك وتىز بەس جاسقا كەلگەندە الباننىڭ الجانىنان شىققان رابيعا دوستايقىزىنا جولداس- جورالارىمەن  بىرگە ءوزى قۇدا ءتۇسىپ بارادى. قىزدىڭ شەشەسى سۋاننىڭ مىرزاكەلدى رۋىنان شىققان سارسەنبى ءبيدىڭ قىزى تۇيعىن انامىز “قىرىق قارا الىپ كەل”- دەپ بۇيىرادى. قىرىق قارانى الىپ، قۇدا ءتۇسىپ بارعان رىسكەلدى «مىنە، الدارىڭىزعا كەلدىم. باسىم قۇدا، تىزەم كۇيەۋ»- دەپ ءسوز تاۋىپ، قىزدى الىپ كەتەدى. رابيعا اپامىز البان رايىمبەك باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى. ول بالالارىنا ۇنەمى “رايىمبەك بابام مەنىڭ ارعى اتام، ۇيدەن رايىمبەك باباما سىيىنباي شىقپاڭدار ” دەيدى ەكەن. رابيعا اپامىز ۇزاتىلعان كەزدە بار جوعى ون ءتورت جاستا ەكەن. جيىرما ءبىر جاس ايىرماشىلىعى بولسا دا، الباندار ورىمدەي قىزىن رىسكەلدى شەشەنگە تەككە بەرمەسە كەرەك.

رىسكەلدى ىبىرايىمۇلى ءوز كىندىگىنەن ايتمۇقامەت، توقمۇقامەت، بەكمۇقامەت اتتى ۇلدارى شەتىنەپ كەتكەنەننەن كەيىن ومىرگە كەلگەن تۇرسىن، فاريدا، ەركىن، گۇلشات، گۇلباقىت اتتى ۇل-قىزدارىن ءوسىرىپ-جەتكىزگەن. ۇلى تۇرسىن بەس بالا سۇيگەن، قىزى فاريدا التى بالا بار. ۇلى ەركىننەن ۇرپاق قالماي، ورتانشى قىزى گۇلشات توعىز پەرزەنت دۇنيەگە الىپ كەلىپ، باتىر انا اتانىپ وتىر. كەنجە قىزى گۇلباقىت ەكى بالانىڭ اناسى. قاريانىڭ بالالارى تۇرسىن، فاريدا، ەركىن ومىردەن وزعان. قىزى گۇلشات كوكتال اۋىلىندا، كەنجەسى گۇلباقىت جاركەنت قالاسىندا تۇرادى. گۇلباقىت ىرىسكەلدىقىزى كىتاپحانا سالاسىندا قىرىق ءبىر جىل قىزمەت اتقارىپ، قازىر قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىندا. ۇزاق جىلعى ەڭبەگى باعالانىپ “كىتاپحانا سالاسىنىڭ ۇزدىگى”، “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك وزاتى”، “قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى كىتاپحاناشىسى” جانە قر مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ “مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى” ءتوس بەلگىلەرىمەن ماراپاتتالعان.

رىسكەلدى شەشەندى بالا كەزىمىزدەن كورىپ وستىك، ول كەزدە سەكسەنگە تاياپ قالعان كەزى ەدى. ءبىزدىڭ ۇيگە ءجيى كەلىپ تۇراتىن. شەشەم راقىمبۇبى  يسابەكقىزىن قارىندسىم دەپ سىيلايتىن.  “ءبىر كۇنى رىسكەلدى اعا ۇيگە كەلىپ، ايران ءىشىپ، ەكەۋمىز اڭگىمەلەسىپ وتىر ەدىك، قايدان كەلگەنىن بىلمەيمىن، باۋىرىم توقباي ۇيگە كىرىپ كەلمەسى بار ما؟ ولار كورىسىپ ارقا- جارقا بولدى. سول كۇنى قوزى سويىپ، اۋىلداعى سايبەك مولدا ۇشەۋى تاڭعا دەيىن اڭگىمە-دۇكەن قۇردى.توقباي رىسكەلدى شەشەننىڭ ايتقاندارىن جازىپ الىپ وتىرعان، كەيىن ول كىسى تۋرالى جازدى ما، بىلمەيمىن”دەپ، بۇگىندە توقساننىڭ تورىنە كەلگەن شەشەم ءراحىمبۇبى ەسكە الادى. ال اۋليەنىڭ كەنجە قىزى گۇلباقىت “توقباي يسابەكوۆتىڭ “ ءانشى دانەش” اتتى دەرەكەتى رومانىندا، ءبىر ەكى جەردە اكەم رىسكەلدى جايلى ايتىلعان”- دەيدى.  ەڭ وكىنىشتىسى رىسكەلدى شەشەننىڭ ايتقان تاپقىر سوزدەرى مەن ازىلدەرى تەك اۋىزەكى تاراپ، ەش جەردە جازىلىپ، ساقتالماعان. تەك ەل ىشىندە ايتىلعان اڭگىمەلەرىنىڭ بىرنەشەۋى عانا گازەت بەتتەرىنە شىققان. تومەندە وزدەرىڭىزگە “رىسكەلدى شەشەن ايتىپتى” دەگەن تاپقىر سوزدەرىن بەرىپ وتىرمىز.

رىسكەلدى قاريانىڭ ارعى باباسى ەسداۋلەت ءوزى باتىر، ءىرى تۇلعالى، قاس- كىرپىگى ۇزىن، سوم دەنەلى ادام بولعان. جان بالاسىنا كوزىن اشىپ قارامايتىن، اشۋلانىپ قارعىس ايتپايتىن اۋليە ادام ەدى. كونەكوز قاريالاردفڭ ايتۋىنشا، ول كىسى قالماقتارمەن كوپ سوعىسقان. كەنجە ءىنىسى ءبىر كۇنى مەنى دە تاستاماي الا كەت دەشەن سوڭ، اتىنا مىنگەستىرىپ الاعان ەكەن. سودان جاۋ شەتىنە بارعاندا ءىنىسى بايتىلەۋگە “وسى جەردە ەۇت، كەشكە الىپ كەتەم” دەپ اتتان ءتۇسىرىپ كەتەدى. ءوزى جاۋمەن ايقاسىپكەشىنىپ قالادى، سول كەزدە ءىنىسى “بابا، قايداسىڭ، مەنى قاشان الىپ كەتەسىڭ؟ بابا ، كەلشى” دەپ ايقايلاي بەرەدى. سودان بەرى ەسلاۋلەت “بابا” اتانىپ كەتكەن.

ونىڭ الىپ دەنەلى، العىرت، اجارلى، باتىر تۇلعالى تۇڭعىشى قۇل اتتى بالاسى بولادى. اكەسى جوقتا ول تويعا بارام دەپ ۇيىنە كەلىپ، كيىمىن سۇراعاندا  اكەسىنىڭ توقالى كيىمىن بەرمەي قويعاندا، ول تەڭدى قامشىمەن تارتىپ جىبەرىپ، كيىمىن الىپ كيىپ، تويعا كەتىپ قالادى. اكەسى ۇيگە كەلگەندە توقالى قۇلدى جاماندايدى، سوعان سەنىپ “وي، ول شىركىن ماڭدىماس” دەيدى. توي تارقايتىن كەزدە قۇل قاتتى اۋىرادى. ونىڭ اكەسىنەن كەلگەنىن بىلگەن تۋىستارى ەسداۋلەتكە كەلەدى دە ” بابا، قۇل ءال ۇستىندە جاتىر، قارعاساڭ، قارعىسىڭدى قايتىپ ال” دەپ وتىنەدى. سوندا ” ماعان قىل شىلبىرمەن يۋۇراۋ سالىپ كورىڭدەرشى” دەپتى. شىلبىر سانىنا قاتتى باتقاندا ” ايتىلعان ءسوز، اتىلعان وق، قايتىپ الىنباس بولار” دەپتى. سول كەزدە قۇل  ءوز جۇمىپتى.

ۇيدە وتىرعان بالالارى اكەسىنە ” اتا، قاراشى  قىزىل تۇلكى كەتىپ بارادى” دەيدى  سوندا اكەسى ” كىرپىگىمدى كوتەرىڭدەرشى” دەيدى دە تۇلكىنى كورەدى. “شىركىن، التى ايداي قىزىل ەكەن عوي” دەيدى. بالالارى قيمىلسىز قالعان تۇلكىگە جۇگىرىپ بارىپ قاراسا، مۇرنىنان قان كەتىپ تۇلكى ءولىپ جاتادى. قاريالاردىڭ ايتۋى بويىنشا ول كىسى سوعىستان قايتىپ كەلىپ ساۋىتىن شەشكەندە مىلتىقتىڭ  ساداقتىڭ وقتارى ساۋسىلداپ، ءتۇسىپ جاتادى  ەكەن. دەنەسىنە وق دارىماعان. قاتتى ءال ۇستىندە جاتىپ، تۋىستارىنا “مەن ولگەندە اق اتاڭ كەلەدى، سوعان مىنگىزىپ جىبەرىڭدەر. سول شوككەن جەرگە مەنى جەرلەڭدەر”دەگەن ەكەن.

ىبىرايىمنىڭ اۋليەلىگى

رىسكەلدى شەشەننىڭ اكەسى ىبىرايىم اتامىز اۋليەلىگى مەن كورىپكەلدىلىگى بار ادام بولعان ەكەن. بىردە اتپەن كەلە جاتىپ، ءبىر اۋىلعا تاپ بولادى. اۋىل ىشىندەگى ءبىر ۇيگە ات باسىن بۇرىپ، اماندىق- ساۋلىق سۇراسىپ بولعان سوڭ، ءۇي يەسى قاريانى اتتان ءتۇسىپ قوناق بولۋعا شاقىرادى، قاريا “جوق، مەن بۇل ۇيگە تۇسە المايمىن، بۇل ءۇيدىڭ كەرەگەسىنەن قان تامشىلاپ تۇر ەكەن”- دەيدى. ولاي دەيتىنى سول ۇيدەگى كىشكەنتاي بالانىڭ قولىندا كەزدىك تۇرادى. قاريا ءۇي يەلەرىنە “مىنا بالانىڭ قولىنان كەزدىكتى الساڭدار بالا جىلايدى، الماساڭدار وزدەرىڭ جىلايسىڭدار”- دەپ، اتىنىڭ باسىن تارتىپ ءجۇرىپ كەتەدى. قاريا ءبىراز جەر ءجۇرىپ كەتكەندە، ارت جاعىنان شۋ ەتىپ جىلاعان داۋىس شىعادى. سول كەزدە بالا قۇلاپ، كەزدىك بالانىڭ مويىنىنان كىرىپ، جەلكەسىنەن شىققان كورىنەدى. قاريا اتىنىڭ باسىن قايتا بۇرىپ كەلىپ كوڭىل ايتقان ەكەن.

***

ءبىر كۇنى ىبىرايىم اقساقال جول ءجۇرىپ كەلە جاتىپ، ءبىر وزەنگە تاپ بولادى. قاراسا وزەننەن اتپەن وتە المايتىنداي. قاريا ءبىراز ويلانىپ ەر- توقىمىن سىپىرىپ الىپ سۋعا سالىپ، ءوزى ۇستىنە وتىرىپ، اتىن جەتەكتەپ اعىسى قاتتى سۋدان سۋ بولماي ءوتىپ كەتكەن ەكەن. بۇل اڭگىمە دە اتامىزدىڭ اۋليەلىگىن ءبىر دالەلدەگەندەي كوپشىلىك اراسىنا تاراپ كەتىپتى.

***

ءبىر كۇنى ىبىرايىم قاريا كورشى اۋىلعا كەلەدى، كەش باتىپ كەتكەننەن كەيىن سول اۋىلعا قونباقشى بولادى. اس ءىشىپ ءبىراز وتىرعاننان كەيىن قاريا ول جەرگە قونا المايتىنىن ايتادى.

– وي، نە بولدى، قاريا؟ جاڭا عانا قونىپ قايتامىن، قۇدايى قوناقپىن دەپ ەدىڭىز –  دەيدى ءۇي يەسى.

سوندا قاريا:

قونبايتىن سەبەبىم بۇل جەردى قازىر سۋ باسادى، سەندەر دە جۇكتەرىڭدى جيناپ دايىندالىڭدار.بەكەر سۋدىڭ استىندا قالاسىڭدار، بولىڭدار، تەز جينالىڭدار!- دەپ، سىرت كيىمىن كيەدى دە، اتىنا وتىرىپ كەتىپ قالادى. راسىندا دا، ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن اۋىلدى سۋ باسقان ەكەن.

ىبىرايىم اتامىز ورتانشى بالاسى رىسكەلدىنى بالا كەزىندە اتىنا مىڭگەستىرىپ، ۇلكەنىرەك بولعاندا جەكە تايعا مىنگىزىپ كوپ ەرتىپ جۇرگەن ەكەن. ول كىسى ەلدى ارالاپ جۇرەتىن، ەستىگەنىنەن كورگەنى كوپ كىسى بولىپتى. ەلگەزەك، اكەسىنىڭ ويىن ايتپاي ۇعاتىن، سوزگە شەبەر، شارۋاعا ىڭعايلى بالاسى رىسكەلدىنى تاستاماي الىپ جۇرەتىنىن بىلاي تۇسىندىرگەن ەكەن “وسى بالامدا ارعى اتالارىنىڭ قاسيەتى بار سياقتى، كەيىنگى كەزدە ءبىر مىنەزدەرىن بايقاپ ءجۇرمىن. ىلايىم سولاي بولعاي، ەلىنە شاراپاتى تيسە ودان ارتىق نە كەرەك. ەلدى كورسىن، جەردى كورسىن دەپ، تاستاماي الىپ جۇرەتىنىم دە سوندىقتان”- دەيدى ەكەن. اكە بالاعا سىنشى دەگەن ءسوز وسىندايدا ايتىلسا كەرەك.

رىسكەلدىنىڭ شايتاندى كورۋى

رىسكەلدى قاريانىڭ ارعى بەتكە ءوتىپ، قۇلجا قالاسىندا تۇرىپ جاتقان كەزى. قالادان ءبىرشاما جەردە ورنالاسقان شاحتادا جۇمىسشى بولىپ ىستەپ جۇرەدى. ءبىر كۇنى ءبىراز جۇمىسشىلار قولدارىندا قايلا، كۇرەكتەرى بار، جۇمىستان جاياۋ قايتىپ كەلە جاتادى. كۇن كەشكىرىپ قالعان ۋاقىت كورىنەدى. ءبىر كەزدە دابىرلاسىپ، اڭگىمەلەسىپ كەلە جاتقان جۇمىسشىلاردىڭ الدىنان ءتورت- بەس جاستاعى قىز بالالاردىڭ ءتۇر- سيپاتىنداعى  بىرنارسەلەر ءبىر توپ بولىپ شىعا كەلەدى. ءۇپىر- ءشۇپىر بولىپ ءبىرىن- ءبىرى يتەرىسىپ، سويلەسكەندەي بولىپ تۇرعان بۇلارعا رىسكەلدى قاريا بىردەن ءتۇسىنىپ

– ءوي، مىنا اتاڭا نالەتتەر قايدان شىقتى؟ جىگىتتىر، مىنالاردى ۇرىڭدار، قانە، قانە –  دەپ ايعايعا باسادى.

جۇمىسشىلار بولسا قالشيىپ- قالشيىپ تۇرىپ قالعان. ال قاريا

– ءوي، نە قىلىپ تۇرسىڭدار؟ ۇرىڭدار كۇرەكپەن! –  دەپ، ءوزى قولىنداعى كايلامەن الاي سەرمەپ، بىلاي سەرمەپ، الدىندا تۇرعان دوڭەسكە قۋا جونەلەدى. ءبىراز جۇرگەننەن كەيىن الگىلەر بۋ مەن تۇتىنگە ۇقساس ءبىر نارسەلەرشە اينالىپ، جوق بولىپ كەتەدى. اشۋعا بۋلىققان رىسكەلدى: “

– ەستەرىڭ دۇرىس پا، وزدەرىڭنىڭ؟ نەگە قالشيىپ، قاتىپ قالدىڭدار؟ سەندەردى دە شەشەلەرىڭ ەركەك بالا تاپتىم دەپ قۋاندى اۋ- دەپ اشۋلانادى. سول كەزدە جۇمىسشىلار:

– اعا، سىزگە نە بولدى؟ نە كورىندى كوزىڭىزگە؟ ءبىز تۇك تۇسىنبەي قالدىق قوي- دەپتى. رەكەڭ بولسا:

– نە بولۋشى ەدى؟ شايتان اعزۋبيللياح قوي الدىمىزدان شىققان. اتاڭا نالەت بۇلار وسىنداي تازا ەمەس جەردە جۇرەدى. قاي كۇنى كوزىمە كورىنەر ەكەن دەپ قاپەرىمدە ءتۇيىپ ءجۇر ەدىم- دەپتى.

ءبىراز اڭگىمەلەسىپ، رىسكەلدىنىڭ وعاشتاۋ قىلىعىنىڭ سەبەبىن تۇسىنگەن جۇمىسشىلاردىڭ كوڭىلدەردى ورنىنا تۇسكەندە، بارلىعى بىردەن جامىراسىپ:

– ويباي-اۋ،  اعا، ءبىز ەندى تەك سىزبەن بىرگە جۇرەيىك، ءبىزدى تاستاپ كەتپەڭىز!- دەگەن ەكەن. سول كەزدە رەكەڭ:

– وي، اۋىزدارىڭدى ۇرايىن، باتشاعارلار، كورمەگەندەرىڭ جاقسى بولىپتى، كورگەندە دامبالدارىڭدى بىلعاعانداي ەكەنسىڭدەر – دەپ، ءوز ادەتىنشە قالجىڭعا باسىپتى.

رىسكەلدىنىڭ دەلدالدىق جۇمىسى

ارعى بەتكە وتكەننەن كەيىن، ەكى قولعا ءبىر جۇمىس دەپ، رىسكەلدى قاريا ءار ءتۇرلى جۇمىستاردى ىستەپ جۇرەدى. سونىڭ ءبىرى قۇلجا قالاسىنداعى بازارداعى دەلدالدىق جۇمىسى. ول جەردە رەكەڭ قازاق، تاتار، نوعاي، ۇيعىر ساۋداگەرلەرىمەن بىرلەسىپ، ولارعا ساتىپ الۋشىلاردى تاۋىپ بەرىپ، ساتىپ الۋشىلارعا وزدەرىنە كەرەكتى تاۋارلارىن- مالدارىن (ول جاقتا ساتىلاتىن بۇيىمدى سولاي اتايدى ەكەن) تاۋىپ بەرىپ، دەلدالدىق جاسايدى ەكەن. رىسكەلدى قاريا  اۋىزشا ەسەپكە جۇيرىك بولىپتى. ساۋداگەرلەر زاتىن وتكىزىپ، اقشاسىن شوتقا سالىپ بولعانشا، ول كىسى “ەي، سورلى نوعاي، مىنا زاتىڭ مۇنشا پۇل بولادى، ونىڭ نەسىن شوتقا سالىپ تۇرسىڭ”- دەيدى ەكەن. سەنىڭكىرەمەگەن ساۋداگەرلەر ەسەپتەپ بولىپ، باسىن شايقاپ: “بۇل جامان قازاق، جامان-  دەپ، كۇلىپ كەتەتىن كورىنەدى. بازاردا جۇرگەن كەزدەرىندە، سول وڭىردەن بازارعا تۇسكەن اعايىن- تۋىس، جالپى قازاق باۋىرلارىنا ءىش تارتىپ، ساۋداگەرلەردىڭ “بۇل جاقسىسى” دەپ، تىعىپ قويعان بىلعارى ەتىكتەرىن، ەر- توقىمداردى، ساماۋرىن، باسقا دا كيىم- كەشەكتەردى رەكەڭ: “شىعار، انا جاقسى بۇيىمدارىڭدى”- دەپ ساۋدالاسىپ، اقشاسىن ءتۇسىرتىپ، الىپ بەرىپ جۇرگەن دەسەدى. ەشكىمدى جات كورمەيتىن قاريا بازارعا تۇسكەندەردى تانىسىن، تانىماسىن ۇيگە الىپ كەلىپ، قوناق ەتىپ جىبەرەتىن كورىنەدى. “رىسەكەڭ بازارعا كەتتى دەگەنشە، ۇيگە قوناق كەلدى دەي بەر”- دەگەن ەكەن جۇبايى رابيعا.

رىسكەلدىنىڭ ەمشىلىگى

رىسكەلدى قاريانىڭ اۋليەلىگى مەن شەشەندىك ونەرىنەن باسقا ەمشىلىك قاسيەتى دە بولعان ەكەن. كوپتەن ءىلىنىپ- سالىنىپ، شىرايى كىرمەي، اۋىرىپ جۇرگەن كىسىلەر، جاس بالالار، بالا سۇيە الماي جۇرگەن ايەلدەر الىس- جاقىننان كەلىپ، دەم سالدىرىپ، ۇشىقتاتىپ، باتا سۇراپ كەلگەن دەسەدى. ءبىر ەرەكشەلىگى،  بۇل كىسى شىن كوڭىلمەن كەلگەن ادامداردى عانا قاراعان كورىنەدى. كوڭىلى تارتپاعان كىسىلەردى قايتارىپ جىبەرەدى ەكەن.

ءبىر كۇنى قارياعا ءۇشارال اۋىلىنان  ۇلكەن اپامىز كەلىنىن الىپ كەلەدى. كەلىنشەكتىڭ بەتىنە ءبىراز قاراپ وتىرىپ، “كەلىنىڭىز قولىندا ۇستاپ وتىرعان بالاسى شەتىنەپ كەتىپ، سودان شوشىنعان” دەيدى. ەنەسى رەكەڭنىڭ ءسوزىن راستاپ، جىلاپ جىبەرەدى. “جىلاماڭىز، كەلىنىڭىز قۇلان تازا جازىلادى، ۋايىمداماڭىز”- دەپ باسۋ ايتىپ، كەلىنشەكتى دالاعا الىپ شىعىپ، سۋ، كۇل الدىرىپ ۇشىقتاپ، دەم سالىپ بەرەدى. ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن كەيۋانا كەلىنىن ەرتىپ تاعى كەلەدى. بۇل جولى اپامىز رىسكەلدى قارياعا راحمەت ايتۋعا كەلگەن ەكەن. كەلىنىنىڭ جازىلىپ، ءتاۋىر بولىپ كەتكەنىن ايتىپ، العىسىن جاۋدىرىپ، رىسكەلدىدەن باتا سۇراعالى كەلگەن ايتادى. اتامىز باتاسىن بەرىپ، داستارحان جايىپ قوناقتارىن شىعار سالعان ەكەن.

***

رىسكەلدى اتامىز ءبىر كۇنى اۋىل ىشىندە كەلە جاتسا، الدىنان سول اۋىلداعا قۇرماش دەگەن اعامىز شىعىپ، قاريانى كورىپ قۋانىپ كەتەدى.

وي، اعا، جولىم بولادى ەكەن- دەپ، قاريانى كەزدەستىرگەنىن جاقسىلىققا جوريدى.
نە بولىپ قالدى؟”- دەپ سۇرادى اتامىز.
ءوزىڭىزدى ىزدەپ كەتىپ بارا جاتىر ەدىم. ۇيدە ءبىر بالام قاتتى اۋىرىپ بولماي جاتىر. ءجۇرىڭىزشى، كورىپ بەرىڭىزشى-دەپ، ۇيىنە ەرتىپ كەلەدى. بالانى كورىپ، دەم سالىپ بولىپ:
ەندى ەشتەنە بولمايدى، ءبىراز كۇندە تۇرىپ، شاۋىپ كەتەدى-دەپ كەتىپ قالادى.

بىرنەشە كۇننەن كەيىن بالانىڭ اكەسى قاريانى ىزدەپ كەلىپ، بالاسىنىڭ ساۋىعىپ كەتكەنىن، ۋايىمىنىڭ سەيىلىپ، كوڭىلىنىڭ جاي بولعانىن ايتىپ، العىسىن بىلدىرەدى.

رىسكەلدى اقساقالدىڭ بالالارىنىڭ ايتۋى بويىنشا، ول كىسىدەن باتا الىپ، ومىرگە كەلگەن بالالاردى اكە- شەشەلەرى قارياعا امانداسۋعا ءجيى الىپ كەلىپ تۇرادى ەكەن. “اكەمىزدىڭ بىزدەن باسقا تولىپ جاتقان بالالارى بار”دەپ ەسكە الادى ۇل-قىزدارى.

رىسكەلدىنىڭ اۋليەلىگى

رىسكەلدى قاريا جاسى كەلىپ، سوۆحوزدىڭ جۇمىسىنان بوساعاننان كەيىن، “وكتيابر” قوي سوۆحوزىنا قاراستى اينابۇلاق دەگەن جەردە ءوزىنىڭ جەكەمەنشىك مالىن باعىپ وتىرادى. بۇل كىسىلەرگە كورشى بولىپ سمايىل قارت پەن كەمپىرى ورناي ورنالاسقان. ورناي اپا رەكەڭنىڭ جيناپ قويعان قيى مەن وتىنىنان ۇرلاپ، مازا بەرمەيدى. باسىندا قارت كىسىلەر عوي دەپ ۇندەمەيدى، الا بەرسىن دەيدى. اپامىز دا ءوزىنىڭ ءىسىن توقتاۋسىز جالعاستىرا بەرەدى. ءبىر كۇنى شىدامى تاۋسىلعان رىسكەلدى: “ەي، ورناي تاتە، قويساڭىزشى ەندى. ۇرلاماي، سۇراساڭىز دا بەرەتىن ەدىم عوي. “ۇرى باسىنىپ ۇرلايدى دەگەن”، قويمادىڭىز عوي، تۇگە.”- دەپ، رەنجيدى. ورناي اپامىز ۇندەمەي جۇرگەنىمەن، ءتىلى شايپاۋ ەكەن. رىسكەلدى قاريانى ابدەن تىلدەپ، بوقتاي جونەلەدى. رەكەڭ ايەل اداممەن سالعىلاسپاۋدى ءجون كورىپ ءۇنسىز قالادى. بىراق، كەمپىرگە قاتتى رەنجىگەنىن ايەلى رابيعاعا ايتادى. سودان، كەمپىر ءتورت- بەس كۇن كورىنبەي قالادى. رابيعا سمايىل اتادان ءجون سۇراپ ەدى، ول كەمپىرىنىڭ قاتتى سىرقاتتانىپ قالعانىن ايتىپ، ەمشىگە اپارعالى جاتقانىن جەتكىزەدى. اۋىزى- مۇرىن ءبىر جاعىنا قيسايىپ كەتكەن ورنايعا، ەمشى: “ءوزىڭىز ءبىر قاسيەتتى ادامعا ءتىل تيگىزگەن ەكەنسىز”- دەپ، دەم سالىپ بەرگەن كورىنەدى. كەيىننەن، ورناي كەمپىر ءبىراز ءتاۋىر بولعان سوڭ، شالى ەكەۋى رىسكەلدىنىڭ ۇيىنە كىرىپ بولعان ابەستىك ءۇشىن كەشىرىم سۇراعان دەسەدى. اۋليەنىڭ جۇبايى رابيعا: “بۇل كىسى اشۋلانعاندا ۇرسىپ، بوقتاپ جىبەرگەنى جاقسى، ۇندەمەي قالعانىنان قورقۋ كەرەك.  رەكەڭ اشۋىن ىشىنە سالىپ، نالىسا جامان بولادى”دەپ ايتىپ وتىرادى ەكەن.

***

ەمشى مولداقۇل قايتىس بولعانىن ەستىگەن ىرىسكەلدى  اتانىڭ ۇلى تۇرسىن اكەسىنە:

– مولداقۇل قايتىس بولىپتى، باراسىڭ با؟، –  دەگەندە رەكەڭ:

–  ءاي، ول سورلىعا وسى جەتىدە كەزدەسەمىز دەپ ايتا سال،- دەپتى.

– اكە، قاتتى اۋىرىپ جاتىرسىڭ، ولاي – بۇلاي بولىپ كەتسەڭ قايدا جەرلەيمىز؟- دەگەندە:

– مەنى الىسقا سۇيرەپ اۋرە بولماڭدار، ءبارىبىر جاياۋ اپاراسىڭدار. ەسىكتى اشساڭ ارتىندا مۇردە بولسا، سوندا قويىڭدار،- دەپتى. ول كىسى قايتىس بولعاندا، سۇيەگىن اپاراتىن جاڭا “گاز- 53” ماشيناسى وتالماي قالىپ، ءمايىتىن وزەندى كەشىپ، جاياۋ كوتەرىپ، قوڭىرولەڭدەگى بەيىتكە اپارىپ، جەرلەپ قايتىپ كەلگەن سوڭ، ماشينا وتالىپتى كەتكەن ەكەن.

ايتقانىنداي- اق سىرقاتتانىپ جاتقان رىسكەلدى قاريا مولداقۇل ەمشىدەن كەيىن ءبىر اپتادان سوڭ دۇنيەدەن وزىپتى.

***

سىيلاسىپ جۇرگەن سايبەك مولدا ءبىر كۇنى رىسكەلدى اتاعا:

– سەن ىلعي قۇرى امانداسىپ، ۇيگە ءجۇر دەپ ايتپايسىڭ،- دەيدى. سوندا ىرىسكەلدى اتا:

– وي، سايبەك، ساعان قاشان بارساڭ دا ءۇي دايىن، بارىپ قوناق بولىپ، ءبىر قويدىڭ باسىن جەپ قايت،- دەيدى. ءبىر كۇنى سايبەك اتا اينابۇلاقتاعى ىرىسكەلدىنىڭ ۇيىنە بارادى، امانداسىپ ۇيىنە كىرگىزەدى، ايەلى رابيعاعا شاي قوي دەگەندە:

– سەن تىنىش جۇرمەيسىڭ، قويلار جوعالىپ كەتكەندە، ەلگە ماسقارا كۇلكى بولاتىن بولدىق،- دەپ ساماۋىرىن قويادى. سول ارالىقتا اتا مولدانىڭ قامشىسىن الىپ، اتپەن جاقىن ماڭداعى بەيىتكە بارىپ، مالىمدى قايتار دەپ بەيىتتى ءۇش رەت اينالىپ، قامشىسىمەن ساباپ كەتەدى. ۇيگە قايتىپ كەلىپ شايعا وتىرعاندا، ماشينا كەلىپ توقتايدى. ورالبەك ەسىكتەن كىرىپ:

– اتا، ءسىزدىڭ قويلارىڭىز اق كۇمبەزدىڭ جانىندا ءجۇر ەكەن، سەيىت ەكەۋمىز ۇستاپ، باسىپ اكەلدىك، ءتۇسىرىپ الىڭىز،- دەيدى. سودان قويلاردى ءتۇسىرىپ الىپ، ءبىر قويدى سويىپ، سايبەك مولدانى كۇتىپ جىبەرىپتى. بۇل اتامىزدىڭ اۋليەلىگىنىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى.

***

ىرىسكەلدى اتانىڭ اعاسى نۇرمۇقا قايتىس بولعاندا، سۋ تاسيتىن كولىكپەن اتانىڭ تۋىسى مولدامىرزا ىرىسكەلدىگە حابار ايتۋعا شىعادى. اق كۇمبەز دەگەن جەردە الدىنان ىرىسكەلدى اتپەن كەلە جاتادى. ول كىسىنى كورىپ مولدامىرزا كولىكتەن ءتۇسىپ، اتانى قۇشاقتاپ:

– اعاڭىز قايتىس بولدى – دەپ كوڭىل ايتقاندا،

– ءوي، و سورلى قايتىس بولماعاندا مەن قايتىس بولامىن با، مەن دە سول جاققا كەتىپ بارا جاتىرمىن،- دەپ جاۋاپ قايتارادى.

رىسكەلدىنىڭ ات قويۋى.

ەل اراسىندا ىبىرايىم اۋليەنىڭ بالاسى رىسكەلدى اۋليە دەپ ەلگە بەلگىلى بولعان قارياعا ىرىمداپ بالالارىنىڭ اتىن قويعىزادى ەكەن. ول كىسى ۇل بالالارعا تەك الماسبەك دەپ ات قوياتىن كورىنەدى. نەگە تەك  الماسبەك دەپ قوياسىز دەپ سۇراعاندارعا: “الماستاي وتكىر، باي، داۋلەتتى، جوعارعى اتاقتى بولسىن. ءبىر جاعى قىتاي جەرىندە اتى جەر جارعان، ازۋلى گەنەرال الماسبەكتەي بولسىن دەپ ىرىمدادىم”- دەپ جاۋاپ بەرەتىن كورىنەدى. اتامىزدىڭ ات قويعان الماسبەكتەرى قوڭىرولەڭ وڭىرىندە دە، تۋىستارىن كوپ ىزدەپ باراتىن تەرىسكەي جەرىندە دە كوپ دەسەدى.

رىسكەلدىنىڭ قالجىڭدارى.

ءبىر كۇنى اۋىلدا ءبىر كىسى قايتىس بولادى. بۇكىل اۋىل اقساقالدارىمەن بىرگە رىسكەلدى قاريا دا سول جەردە ەكەن. كەنەتتەن سول جەرگە “سادىق سىنىقشى دۇنيە سالىپتى” دەگەن حابار كەلەدى. جانازاعا جينالعاندار: “وۋ، سادىق قاريا قايتىس بولىپتى، سول جاققا بارايىق”، “ە، بارايىق، بارايىق”، “قادىرلى قاريامىز كەتىپتى، سوندا بولايىق”- دەپ، كوبىسى كەتۋگە ىڭعاي ءبىلدىرىپتى. سول كەزدە، رىسكەلدى قاريا: “ءوي، نە بولدىڭدار؟ ولگەننەن كەيىن ادامنىڭ قادىرلىسى نە، قادىرسىزى نە؟ الدىمەن كەتكەن مىنا كىسى ەدى عوي، وسى كىسىنى جونەلتەيىك. سادىق قايتىس بولسا، ول جاققا دا ءبىر سىنىقشى كەرەك بولعان شىعار”- دەپ، كەتپەك بولعانداردى توقتاتقان ەكەن.

1927 جىلدان قۋعىن- سۇرگىنگە ۇشىراعان جاركەنت ءوڭىرىنىڭ جاقسى مەن جايساڭدارى، بي- بولىستارى شىعىس تۇركىستانعا جەر اۋىپ بارىپ، سول جاقتا اقالاقشى (بولىس)، ءجۇز باسى، ەلۋ باسى، احۋن(يمام)، ساقشى بولىپ جۇمىس اتقارعان نۇرعالي اقالاقشى، بۇتارباي اقالاقشى، كەرىمبەك اقالاقشى، قوجانازار ساقشى، جۇماعۇل يمام باستاعان ءبىر توپ اتقا مىنەر، زامانداستار جايلاۋعا دەمالۋعا، قۇلجا قالاسىنان شىعىپ كەلە جاتىپ، جول- جونەكەي كوكتەۋدە وتىرعان رىسكەلدى قارتقا سالەم بەرىپ، ازىلدەسىپ كەتەيىك دەسىپ، اتباسىن رەكەڭنىڭ ۇيىنە بۇرادى. كۇن باتىپ، قاراڭعى ءتۇسىپ، الاكەۋىم بولىپ قالعان ۋاقىت ەكەن. اۋلاعا جاقىنداعاندا:

وۋ، رەكە! قۇدايى قوناقتار كەلدى، – دەپ، قوجەكەڭ ساقشى دىبىس بىلدىرسە

كەرەك.

بەي ۋاقىتتا جۇرگەن نە قىلعان قوناقتار ەكەن؟- دەپ، اسىپ- ساسىپ،

شاپانىنىڭ ءبىر جەڭىن كيىپ، ءبىر جەڭىن كيمەي دالاعا شىققان رىسكەلدىگە قوجانازار ساقشى:

اسسالاۋماعالەيكۋم، رەكە! ءبىز، ءوزىڭىزدىڭ ۇزەڭگىلەس زامانداستارىڭىز عوي، اسىقپاي- اق، ەكى جەڭىڭىزدى كيىپ شىقساڭىز دا بولار ەدى عوي، – دەسە كەرەك

ازىلدەپ. سوندا رەكەڭ:

ۇستىنە قارۋ- جاراق ارتىپ، وردەڭ شىققان وگىزدەي ىڭىرانىپ، سۋاننىڭ وڭشەڭ جۋاندارى اياق استى، بەي ۋاقىتتا كەلىپ قالعاندا، شاپانىمنىڭ جەڭىن تولىق كيمەك تۇگىلى، جالاڭ بۇت شىقپاعانىما راقمەت ايتپايسىڭ با؟- دەگەن ەكەن.

اماندىق ساۋلىقتان سوڭ رەكەڭ ءوزىڭ قۇرداسى جۇماعۇل احۋنعا قاراپ:

– احۋنىم، مىنالارىڭنىڭ كوبىن تانىمادىم. ەرەسەيدىڭ اسىل بۇقاسى سەكىلدى قوج-قوج بولىپ ورتادا وتىرعان كىم؟ كوڭنەن جيناپ جاساعان توبەدەي بوپوڭ جاعىڭدا وتىرعان كىم؟ ارشىلعان اق قايىڭدارداي جايعاسقاندار كىمدەر بولادى؟- دەپتى.

جۇماعۇل يمام توردە وتىرعاندارعا بۇرىلىپ قاراپ:

– مىنا ورتاداعى بۇتارباي اقالاقشى، وڭ جاعىنداعى كەرىمبەك اقالاقشى، سول جاعىنداعى نۇرعالي اقالاقشى. ءوزىڭىزدىڭ باۋىرلارىڭىز عوي- دەپ،

تانىستىرا باستاعاندا رەكەڭ، جۇماعۇل يمامعا قاراپ:

– ەي، احۋنىم! وڭشەڭ اقالاقشىلاردى جيىپ كەلىپ، مەندە الا الماي جۇرگەن قانداي اقىڭ بار ەدى؟ مىنالارىڭ اقى السا الىپ- اق جۇرگەندەي تۇرلەرى بار ەكەن. ۇشەۋى دە قىستان مويىماي شىعىپتى. مەن دە اقىسىن تولەيىن، دەپ، رەكەڭ قورادان ءبىر قوي اكەپ سويىپ، قوناق جاساپ، ءازىل- قالجىڭدارىن جاراستىرىپتى.

***

رەكەڭ شىعىس تۇركىستاننان 1955 جىلى ءوزىنىڭ تۋعان جەرى قوڭىرقويناۋعا كوشىپ كەلگەندە، وتىز جىل كورمەگەن ساقالدى قۇرداسى ەرۋلىككە شاقىرىپ، مال سويماي، ءسۇر ەتپەن قوناق ەتە وتىرىپ:

رەكە، جاسىڭ بولسا كەلىپ قالدى، نەگە ساقال- مۇرت قويمايسىڭ؟- دەسە

كەرەك. سوندا رەكەڭ، يەگىن سيپاپ:

– ەە، وتىز جىلدا ءبىر توقتىنىڭ باسىن جەۋگع جاراماعان ساقال مەن مۇرتتى ۇرعان بار ما؟- دەگەن ەكەن.

***

سۋاننىڭ اقشا رۋىنان شىققان رىسكەلدى شەشەن ءتىلدى ادام بولعان. رەكەڭ قارامەندە اۋىلىنا بارىپ، قوناق بوپ، اڭگىمە- دۇكەن قۇرىپ جاقسى وتىرعان بولۋ كەرەك. قارامەندەنىڭ ءبىر جىگىتى قايتا- قايتا ورىنسىز ءسوزىن ءبولىپ، ءار ءسوزدىڭ باسىن شالىپ، جالباڭداي بەرسە كەرەك. جىگىتتىڭ ادەپسىزدىگىنە رەنجىگەن رەكەڭ:

– قاراعىم، وسى سەن قارامەندەنىڭ قايسىسىڭ؟- دەپتى.

ويباي، اعاۋ! بىلمەيسىز بە؟ مەن قارامەندەنىڭ ەسەگىمىن عوي- دەپتى.

– ە، قاراعىم، بولساڭ بولارسىڭ. ەل بولعان سوڭ ءبارى بولادى- دەگەن ەكەن.

***

قىس مەزگىلى بولۋ كەرەك. اۋىل بىرگادىرى رەكەڭە كەلىپ

– بالاڭىزدى تاۋعا جۇمىسقا جىبەرەيىك، جىلى كيىنىپ شىقسىن، بار بولسا شاقىرىپ جىبەرىڭىزشى؟- دەسە كەرەك.

رەكەڭ بالاسىن ايقايلاپ شاقىرىپ الىپ، بىرگادىردى كورسەتەدى. بالا جەڭىل كيىنىپ شىقسا كەرەك. بىرگادىر بالاعا:

– جىلى كيىن، باسىڭا باس كيىم كي، جالاڭباس جۇرۋگە بولمايدى، ميىڭا سۋىق تيەدى، – دەپ، جانى اشىپ جاتسا، رەكەڭ بىرگادىرگە قاراپ:

– اي، قاراعىم- اي، باسىندا مي بولسا سۋىق تيەدى، جوق بولسا نەسىنە تيەدى دەگەن ەكەن

***

قايتىس بولعان ادىلبەك قارياعا كوڭىل ايتىپ شىققان رىسكەلدى اتا كولىكپەن كەلگەن پارتكوم حاتشىسى ادىلشايىقتى العاش كورىپ:

– ءوي، مىنا سارىوزەكتىڭ بار كومىرىن جالعىز ءوزى ءتۇسىرىپ كەلگەندەي قاپ- قاراڭ كىم؟- دەيدى.

– ول ىبىرايىمولدانىڭ بالاسى- دەيدى جانىنداعىلار. ادىلشايىق كوڭىل

ايتىپ شىققاننان كەيىن وعان قاراپ:

سونداي جاقسى ادامنان، وسىنداي جامان بالا تۋا مەكەن،- دەپتى

ىرىسكەلدى قاريا.

***

جارەكە قاريا قايتىس بولىپ، وكەن، نۇسىپبەك ۇشەۋى تۇرعاندا رىسكەلدىدەن:

– رىسكەلدى اعا، وسى اقشادان جاقسى بالا تۋا ما؟ – دەپتى وكەن. سوندا اتا:

– جاقسىلار تۋادى ەكەن، بىراق ولارعا ناعاشىلارى يە بولىپ، اسىراپ الادى ەكەن- دەپتى. ويتكەنى وكەن دە، نۇسىپبەك تە ناعاشىلارىنىڭ

قولىندا وسكەن ەدى.

***

ءبىر كۇنى مال بورداقىلايتىن كەشەننەن ءبىر قاپ جەم ارالاسقان ءشوپتى ەسەگىمەن الىپ كەلە جاتقاندا، الدىنان سوۆحوز باسشىلارى وكەن مەن ادىلشايىق ەكەۋى شىعا كەلەدى، ولاردى كورە سالىپ قاريا:

–  اتاڭا نالەت قارا ەسەك دەم- جەم دەپ تاقىلداماساڭ، مەن وسى جەرگە كەلەر مە ەدىم، دەرەتىر مەن پارتكومدى كورەر مە ەدىم،- ەسەگىنىڭ باسىنان ۇرا باستاپتى. ونى كورگەن وكەن:

–  اتا، ايتساڭىز، ءوزىمىز- اق ءتۇسىرىپ بەرەتىن ەدىك قوي،- دەپتى. سوندا اتا:

–  وي، وكەنجان، كەڭسەگە بارعاندا سەن جوقسىڭ، كەڭسەدە سەن بولعاندا مەن بارمايمىن،- دەپتى. سودان وكەن ءبىر ماشينا ءشوپ ءتۇسىرىپ بەرىپتى.

***

امانداسىپ، ءجون سۇراسقان كىسىلەرگە ارعى بەتتە جۇرگەن كەزىندە “كورىنبەيسىز عوي” دەگەندەرگە  “مەن سەندەرگە كۇندە كورىنىپ تۇراتىن مۇساباەۆ زاۋىتىنىڭ مۇرجاسى ما ەدى ەدىم” دەسە، ەلىنە  كەلگەننەن كەيىن سۇراعاندا ءدال وسىلاي سۇراعاندارعا “مەن سەندەرگە كورىنە بەرەتىن ماتايدىڭ شوقىسى ەمەسپىن” دەيدى ەكەن.

***

رىسكەلدى قاريا كەربۇلاق اۋدانىنىڭ تاستىوزەك بيداي بولسا الا كەلەيىن دەپ ەكى بوس قاپ پلا بارادى. بىرگادىردىڭ ۇيىنە “قۇدايى قوناقپىن” دەپ كىرىپتى، ول كىسىنى ءۇي يەلەرى جاقسى قارسى الىپتى. ءۇي يەسى:

–  اتا، قاي ەلسىز؟- دەيدى، وعان رىكسەلدى:

–   سۋانمىن،- دەيدى

–   سۋاننىڭ قايسىسى بولاسىز؟- دەپ سۇرايدى. اتا:

–   اقشامىن، – دەپ جاۋاپ بەرەدى. ءۇي يەسى:

–  اقشانىڭ قايسىسى؟- دەپ سۇراعاندا، اتا:

–  وي، سۇراپ قويمادىڭ عوي، اقشانىڭ ەكى سوم سەكسەن جەتى تيىنىمىن،- دەپ جاۋاپ بەرگەندە بارىپ ءۇي يەسى ءتۇسىنىپ، داستارحانعا شولمەك اكەلىپ قويىپ، بارىن بەرىپ سىيلاپ جىبەرگەن ەكەن. بۇل بەكەر ادام ەمەس ەكەن دەپ، ەكى قاپ بيدايىمەن جولعا شىعارىپ سالادى.

***

قىزۋ كۇيىندە اتانىڭ ۇيىنە كەلگەن تۋىسى بەيسەنگە اتانىڭ ايەلى رابيعا:

– وسى ىشپەي جۇرمەيسىڭ، – دەپ ۇرسىپتى. سوعان ىزا بولعان بەيسەن كوزى شاراسىنانن شىعىپ، بۋلىعىپ  تۇتىعىپ سويلەي الماي قولىمەن جەردى ەكى- ءۇش رەت قويىپ – قويىپ قالادى. ونى كورگەن اتا:

–  وي، سورلى اۋىزىڭدى… يت قۋعان بۇقاعا ۇقساپ نەعىپ قىلقىنىپ، كوزىڭ شاراسىنان شىعىپ كەتكەن،- دەگەندە، بەيسەن كۇلىپ جىبەرىپتى.

***

№4 ءشى فەرماعا باستىق بولىپ كەلگەن وماردى كورگەن ىرىسكەلدى قاريا:

–   ءوي، بەتىنە بەس قاتىن نان جايسا، التىنشى قاتىنعا ورىن قالاتىنداي تاباق بەتىڭ كىم؟- دەيدى جاندىنداعىلارعا، ونى ەستىگەن ومار كەلىپ قول الىپ تانىسقان ەكەن.

***

ماشيناسىنىڭ ۇستىندە كىسىلەر بار نۇركەشتىڭ كولىگىنە ىرىسكەلدى اتا ىنتالىعا دەيىن وتىرادى. كەلىپ كولىكتەن ءتۇسىپ جاتقاندارعا اتا “ارتى قىشىعان ادامدار نۇركەشتىڭ ماشيناسىنا وتىرىپ، قاتۋ تاۋىنا ءبىر بارىپ كەلسە، قىشۋى قانباق تۇگىلى باسقا جەرىنىڭ قانداي بولارىن بىلمەي قالار” دەپتى.

***

سۋان ەلىندە كەبەنەك، تۇرسىن دەگەن رۋلار بار. كەبەنەكتىڭ ءبىر توپ بەتكە ۇستار جاقسىلارى مەن جايساڭدارى قالاداعى ءبىر ۇلكەن جيىنعا بارىپ، قايتار جولىندا تۇرسىن رۋىنداعى ءبىر قۇدالارىنا قوناق بولۋ ءۇشىن سول اۋىلعا بەت الادى. ءبىر توپ قوناقتىڭ اپاق- ساراقتا قونۋعا كەلە جاتقانىن بايقاعان وتاعاسى كەبەنەك جىگىتتەرىن قوندىرسا دا قالجىڭ ايتىپ قالايىن دەگەن نيەتپەن قوراسىنداعى ەشكىلەرىن شىعارىپ، قورىقتا جيناۋدى تۇرعان شوپكە قاپتاتىپ جىبەرىپ، قوناقتار ءۇي اۋلاسىنا جاقىنداي بەرگەندە، قاتتىراق داۋىسىن شىعارىپ”شەك-ەي، كەبەنەك، شەك مىنا قاتا كەگىر كەبەنەكتەر جەر بولاتىن بولدى- اۋ”- دەپ اتتىڭ باسىن ۇستاۋدىڭ ورنىنا ەشكىلەرگە قاراي جۇگىرىپتى. مۇنى بايقاپ قالعان ىرىسكەلدى ءۇي يەسىنە جاقىنداي بەرىپ، قاتتىراق ايعايلاپ “ايداما ەشكىنى، تۇرسىن اكەڭنىڭ اۋزىنا ۇرايىن،  قوراداعى ءشوپتى دە ايايسىڭ با؟” –  دەگەن ەكەن.

روزا ىستاي،

ولكەتانۋشى-جۋرناليست.

پانفيلوۆ اۋدانى.

ەسكەرتۋ: ماقالاداعى رىسكەلدى شەشەننىڭ كورنەكى سۋرەتى

اۆتور ۇسىنعان تۇن نۇسقا بويىنشا وڭدەلىپ، جاسالعان.

باسقا قولدانۋشىلار سايتتىڭ سىلتەمەسىن قويعانى ءجون.

1 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 31
«Аққу ағай» атанған ұлағатты ұстаз
تۇلعا تانۋ

«اققۋ اعاي» اتانعان ۇلاعاتتى ۇستاز

August 24, 2026
Төккен тердің қадірі
تۇلعا تانۋ

توككەن تەردىڭ قادىرى

June 11, 2026
Ұстаз ананың хаты
تۇلعا تانۋ

ۇستاز انانىڭ حاتى

June 3, 2026
Тағылымды тағдыр
تۇلعا تانۋ

تاعىلىمدى تاعدىر

May 15, 2026
«Апа, сен болмасаң»
تۇلعا تانۋ

«اپا، سەن بولماساڭ»

May 12, 2026
Бегзат өмір
تۇلعا تانۋ

بەگزات ءومىر

May 5, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz