ەسەنگەلدى ارتىندا كوپتەگەن قاناتتى ءسوز، ناقىل ولەڭدەر قالدى.
سونىڭ ءبىرازىن كەلتىرە كەتسەك:
ۇركەر ۇيدەن كورىنسە،
ءۇش اي توقسان جازىڭ بار.
ۇركەر ىڭىردە جامباسقا كەلسە،
جاز شىقپاعاندا نەسى بار.
جەتى قاراقشىنى اڭعارساڭ،
جەتى تۇندە اداسپايسىڭ
ءساۋىر بولماي جاۋىن بولماس،
جاۋىن بولماي قاۋىن بولماس.
بۇلت كوپ بولسا، جۇت بولادى،
اۋرۋ كوپ بولسا، قۇرت بولادى.
تىشقان كوپ جىلى،
توقشىلىق بولادى.
قويان كوپ جىلى،
جوقشىلىق بولادى.
جولاۋشى نەشەۋ بولادى؟ – دەگەن سۇراققا ەسەنگەلدى بي:
اتتى جولاۋشى – العىر جولاۋشى. بارام دەگەن جەرگە بارادى، جەتەم دەگەن جەرگە جەتەدى.
تۇيەلى جولاۋشى – كيەلى جولاۋشى. جەلىپ ءجۇرىپ جەر كورەدى، كەلىپ ءجۇرىپ، ەل كورەدى. جاعالاسقاندى جاعاسىنان الدىرمايدى، جۇگىڭدى جولدا قالدىرمايدى.
وگىزدى جولاۋشى – ءولى جولاۋشى. نە اتقا جەتە المايدى، نە ەسەكتەن وزىپ كەتە المايدى.
ەسەكتى جولاۋشى، ەسەپتى جولاۋشى.
جاياۋ جولاۋشى – كوڭىلى قاياۋ جولاۋشى، – دەپ جىكتەپ بەرگەن ەكەن.
ەسەنگەلدى بي ءبىر جولى ات بازارىن ارالاپ كەلە جاتسا، الدىنان ءبىر ساۋداگەر: «بيەكە ارزان جىلقى ساتىپ الىڭىز»، – دەپ ءبىر كۇرەڭ اتتى الدىنا تارتادى. بي الگى اتتىڭ قايىپ بي اۋىلىنىڭ جىلقىسى ەكەنىن تاڭباسىنان تانيدى دا:
ساۋداگەردە سانا جوق،
ارىن ساتادى.
وتىرىكشىدە يمان جوق،
جانىن ساتادى، – دەپ ماقالداپ ءجۇرىپ كەتىپتى.
قاسقىر جۇيرىك، جىلىسى جوق،
تۇلكى جۇيرىك، دىبىسى جوق،
قويان جۇيرىك، تىنىسى جوق.
قىران قيادان اڭديدى،
جىلان ۇيادان اڭديدى.
قارشىعا قانجىعانى قىزارتادى،
يتەلگى كۇندى ۇزارتادى.
يتەلگىنىڭ قىزىعىنا باتقان،
قارشىعاسىن قامشى ەتەر.
ەسەنگەلدى بي ادەتتە مالعا، ادامعا تىگىلىپ قارامايدى ەكەن. تىگىلىپ قاراعان مال، ادام بولسىن ءتىل تارتپاي كەتەدى ەكەن. ويتكەنى، ەسەكەڭنىڭ كوزىنىڭ سۇعى وتە وتكىر بولسا كەرەك.
ءبىر جولى قۇداينازار اۋىلى كوكتەۋدەن قىستاۋعا كوشەدى. قالىپتاسقان زاڭدىلىق بويىنشا الدىمەن ءۇش اعايىندىنىڭ ۇلكەنى جولىمبەت ءبىرىنشى كوشىپ، ودان كەيىن ەسەنگەلدى، سوڭىنان كەنجەسى سولتانگەلدى كوشەدى ەكەن. سول جىلى جاعداي باسقاشا بولادى. ەسەنگەلدى اعاسى جايلاۋعا كوشىپ باردى-اۋ دەپ جوسپارلاپ، كوشىپ كەلسە، جىلداعى جايلاۋداعى قونىسىندا ءبىر اق شاتىردىڭ تىگۋلى تۇرعانىن كورەدى. ءىنىسىنىڭ وزىنەن بۇرىن كوشىپ كەلگەنىن بىلمەگەن ەسەنگەلدى: «مەنىڭ جۇرتىما باسا-كوكتەپ كەلىپ قونىپ العان بۇل كىم؟» دەپ جەتىپ كەلسە، شىتىردان ءبىر ادامنىڭ جالاڭ اياعى جىلىنشىگىنە دەيىن سىرتقا شىعىپ جاتقانىن كورىپ قالادى. ءىنىسى سولتانگەلدى ەكى اعاسىنا ەركەلەپ وسكەن مىرزا، بۇركىت سالىپ، سايات قۇرعان سەرى، دەنەسى اقشاعالاداي تازا ادام ەكەن. سىرتتان اتتىڭ ءدۇبىرىن ەستىگەن سولتەكەڭنىڭ ايەلى دالاعا جۇگىرە شىعىپ، قايناعاسىن كورىپ، ءيىلىپ سالەم بەرەدى. سوندا عانا ءىنىسى سولتانگەلدى ەكەنىن بىراق بىلگەن ەسەنگەلدى كوزىنىڭ سۇعى ءتۇسىپ كەتكەنىن ءبىلىپ، بايبىشەسىنە جاۋشى جىبەرىپ، كوشتى توقتاتىپ، جۇك ءتۇسىرىپ، ءۇي تىگۋگە حابار جىبەرەدى. اۋىل قونىپ، ءۇي تىگىلىپ بىتە بەرگەندە:
ءىنىڭىز اياق استىنان قاتتى اۋىرىپ قالدى، – دەگەن حابار كەلەدى.
سولتانگەلدى وسىلاي قايتىس بولادى.
بىردە ەسەنگەلدى، قوڭىرباي باستاعان قىزاي قولى جوڭعاردىڭ ءبىر باتىرىنىڭ اۋىلىن شاۋىپ، قىزىن بارىمتالايدى. قىز بەت بىتكەننىڭ ادەمىسى، اتى مومىن ەكەن. باتىرلار قىزدىڭ سۇلۋلىعىنا قىزىعىپ، ىشتەي تالاسىپ قالادى. ونى سەزگەن مومىن سۇلۋ.
مەن ءبىر شارت قويايىن. ءبارىڭىز قامشىلارىڭىزدى اناۋ بەلدىڭ ارعى جاعىنا اپارىپ تاستاڭىزدار. مەن تاڭداعان قامشى كىمدىكى بولسا، سوعان جار بولايىن، – دەپ ءوتىنىش ايتادى.
باتىرلار بۇل وتىنىشكە كەلىسىپ، قامشىلارىن بەلدىڭ ارعى جاعىنا اپارىپ تاستايدى. تاڭداۋ قوڭىرباي باتىردىڭ قامشىسىنا تۇسەدى.
سوندا مومىن قىز:
تۇندە تۇسىمدە قوڭىرباي باتىرعا ۇيلەنىپ جاتىر ەكەنمىن. ەرتەڭ اۋىلدى شابادى دەپ اكەمە ەسكەرتىپ ەدىم: «ءتۇس تۇلكىنىڭ بوعى» دەپ سەنبەي قويدى. بىراق قوڭىرباي باتىر ەكەۋمىزدەن ۇرپاق بولمايدى. بالا تۋىلسا، كۇنىنە قان توگەتىن قانىشەر بولادى، – دەيدى.
مومىن شەشەمىز بالا تاپپاپتى. بىراق اتاقتى ەمشى بولعان ەكەن.
بىردە ماتاي قايىپ بي ەسەنگەلدىنىڭ ءتۇس كورىپ جاتقانىنىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. تويىن شەشەمىز ۇلىن وياتپاق بولعاندا قايىپ بي:
جەڭگە، تيمەڭىز، ءتۇس كورىپ جاتىر ەكەن، – دەپ وياتتىرمايدى.
ءبىر شاي قايناتىم ۋاقىتتان سوڭ ەسەنگەلدى ەسىنەپ ويانىپ، توردە وتىرعان قايىپ ءبيدى كورىپ، قىسىلىپ قالادى:
قسىلما، ءىنىم، كورگەن ءتۇسىڭدى ايتشى، – دەپ قولقالايدى.
سوندا ەسەنگەلدى:
–اعا، تۇسىمدە باسىم شىعىسقا، اياعىم باتىسقا سوزىلىپ بارا جاتىر ەكەن، – دەگەندە قايىپ بي:
اتىڭ شىعىس پەن باتىسقا ماشھۇر بولادى ەكەن، – دەپ جوريدى دا – ءتۇسىڭنىڭ سوڭىن ىركىپ قالدىڭ، – دەپ كۇلەدى.
ءسال قىمسىنعان ەسەنگەلدى:
ءيا، قالىڭ بالا ىلە وزەنىنە سيىپ تۇر ەكەنبىز. مەنىڭ سىدىگىم الىسقا ءتۇسىپ جاتتى، – دەپ ءتۇسىن جالعاستىرادى.
سوندا قايىپ بي:
بالام، بۇل ءتۇستى مەنەن باسقاعا ايتپا. تۇقىمىڭ كوپ بولادى ەكەن، – دەپ جاقسىلىققا جورىپتى.
سارىارقادا توعىزتاڭبالى نايماننىڭ ۇلكەن كەڭەسى وتەدى. وعان قاراكەرەي قابانباي، باراق باتىر، ءدورتۋىل توبەت بي، سەمىز نايماننان تاۋكە بي، قىزاي ەسەنگەلدى بي، دۋلات وتەگەن باتىرلار قاتىسادى. وسى جينالىستا تايلاۋ بيمەن بىرگە قۇل اقىن دا كەلەدى. ول ەسەنگەلدى بيمەن كەزدەسكەندە:
قىزايدان بۇل جيىنعا ەسەنگەلدى،
كوك سەركە قوي باستاعان كوسەم كەلدى.
اۋىزدى ءسوز، اياقتىعا جول بەرمەيتىن،
ءارى بي، ءارى باتىر، شەشەن كەلدى، – دەپ امانداسىپتى.
سول كەڭەستىڭ ءبىر كۇنى ەسەنگەلدى بي ابىلايحاننىڭ شاقىرتۋىمەن حاننىڭ ورداسىنا بارىپ، سول كۇنى تۇنەپ قالادى. سول ءتۇنى ابىلايحاننىڭ كەلىنى بوسانىپ، ۇل بالا تۋادى.
ابىلايحان:
«قۇتتى قوناق كەلسە قوي ەگىز تۋادى» دەگەن بار، نەمەرەمە ءوزىڭ ات قويىپ بەر، – دەپ بۇيىرادى.
سوندا ەسەنگەلدى حاننىڭ نەمەرەسىنە ءوزى اتىن بەرىپ، ەسەنگەلدى دەپ ات قويادى.
دەرەككوز: دودا: (ايتىستار مەن تاريحي-ەتنوگرافيالىق جىرلارى) / ا. وماراقىن ؛ [قۇراستىرعان: ءا. ماجاي [ج. ب.] .- تالدىقورعان : [ب. ج.].
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657687
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى











