Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Tulǵataný

Úsh arys Qyzai Esengeldi bidiń Qabanbai batyr jáne Eskeldi bimen qoǵamdyq qarym-qatynasy

admin
2026/08/30
Tulǵataný
0
Үш арыс Қызай Есенгелді бидің Қабанбай батыр  және Ескелді бимен қоғамдық қарым-қатынасы

Jońǵar hany Haldan hontaijy ólgen soń 1697 jyly bilikke kelgen Syban Rabdan qazaq-jońǵar arasyndaǵy qaishylyqty shilenistirip jiberdi. Ol odasyn qazyrgi Qytaidyń Ile qazaq avtonomiyaly oblysynyń ortalyǵy Qúlja qalasynyń mańyna kóshirip, kórshi otyrǵan qazaq qonystarynan dúrkin-dúrkin shabuyldady. Tarihi derekterge súiensek, Syban Rabdan 1998, 1711, 1712, 1714, 1718, 1723, 1725 jyldary [1] jeti retki joiqyn joryq úiymdastyrdy. Sonyń eń alǵashqy 1698 jylǵy joryǵy Jetisu jerindegi qazaq auyldaryna baǵyttaldy. Sol jyly shejire derekter men qissa-dastandarda jii aitylatyn «Qyzyljar shaiqasy» qazirgi Qapal shatqalynda oryn aldy. Búl shaiqasta Matai – Atalyq (Qyzai) Qúdainazar batyr Táńirberdiúly jáne onyń batyr qyzy Gúlaiym Qúdainazarqyzy bastaǵan qazaqtyń 100 sarbazy el qorǵau jolynda erlikpen qaitys bolyp, olar jerlengen jerdi keiingi júrt «Júz oba, Qyz beiiti» degen ataumen búginge jetkizdi. 2022 jyly jetisulyq ólketanushylar jáne batyrdyń úrpaqtary sol tarihi oryndy anyqtap, Jetisu oblystyq tarihi-mádeni múrany qorǵau ortalyǵymen birlese ekispeditsiya úiymdastyryp, «Qúdainaz batyr bastaǵan 100 sarbazdyń tarihi róli» atty ǵylymi-tanymdyq konferentsiya ótkizip, tarihi oqiǵany qaita jańǵyrtty [2]. Árine, búl oqiǵan bizdiń kelesi kóteretin taqyrybymyzǵa tikelei qatysty.

Qúdainazar batyr Táńirbediúly Qyzyljar shaiqasynda 37 jasynda qaitys bolǵanda onyń artynda Jolymbet, Esengeldi, Soltangeldi atty úsh úly qalady[3]. Olar tarihi kitaptarǵa «Úsh jetim» degen atpen engen. Sol úsh jetimniń biri Esengeldi jas kezinde Qabanbai batyrmen birge qazaq jerin jońǵardan qorǵau jolyndaǵy úly shaiqastarǵa qatyssa, keiin jońǵar joiylǵan soń ata qonysyna oralǵan Qyzailardy Ayagóz boiyna qonystandyryp, 1757 jylǵy Qazaq-Qytai ortasyndaǵy Mamyr su kelisiminde úilestirushi qyzmetin atqarǵan. Keiin Qazaq-Qytai qatynasy rettelgen soń Abylai hannyń tapsyrmasy jáne TSin patshalyǵynyń SHyǵys Túrkistandaǵy ókili Fudeniń atsalysuymen SHáueshek, Úrimji, Qúlja sauda bazarlary ashylǵan da sol sauda bazaryn basqaryp, qazaq-qytai ortasyndaǵy sauda qarym-qatynasyn rettep otyrǵan. Endeshe, osy jaǵdailarǵa tereńdei úńilsek.

Esengeldi men Qabanbai batyrdyń alǵashqy tanystyǵy 1726 jylǵy Ordabasy keńesinde erekshe kózge túsip, Qabanbai batyrdyń senimine ie bolyp, aǵa-inilik qaram-qatynas qalyptasady. Osydan keiin Búlanty, Túrkistan, Ańyraqai, SHyńǵystau, Ertis boiyndaǵy shaiqastarda, Edil qalmaqtaryna qarsy joryqta, SHorǵa qyrǵynynda, Qyrǵyz joryǵynda, Qaraqalpaqtardy qútqaru shaiqasynda Qabanbaimen tize qosa soǵys júrgizedi. Olar jaily kóptegen ańyz derekter búginge deiin jetti. Osy rette, tek sonyń bireuine ǵana toqtala ketkendi jón kórdik.

1923 jyly Qarakerei Qabanbai, Kerei Jánibek, Dórtuyl Tóbet bi Kókshetaudaǵy han keńesine bara jatqan jolynda Ayagózdegi Esengeldiniń auylyna toqtaidy. Sol kúni Esengeldiniń báibishesi Janar bosanyp, úl bala dúniege keledi. Sábidi qúndaqtap Qabanbai batyrdyń aldyna ákelgen úlkender: «Balamyzdyń atyn qoiyp berińiz», – dep ótinedi. Sonda Qabanbai: «Bolsa Qabanbai, bolmasa Jamanbai bolsyn», – dep óz esimin beredi[4]. Tarihta, osy Qabanbai Esengeldiúlynyń úrpaqtary da shetinen batyr boldy. Onyń bárin tizbesek te, kezinde Kensary han qaitys bolyp Matai Táneke batyr Kenesarynyń kegin quyp, qyrǵyzdy shappaq bolyp qol jinaǵanda arǵy bettegi Búratala óńirin mekendep otyrǵan qyzailar 60 jigit jiyp, Tánekege attandyrady. Osy qoldy bastan kelgenderdiń biri Esengeldi Qabanbaidan taraityn Birteri batyr edi. Al ótken ǵasyrdyń 40-shy jyldary arǵy bettegi qazaqtar arasyndaǵy últ-azattyq kóterilisiniń alǵashqy oǵyn atqan, Nylqy kóterilisiniń tu ústaushysy, keiin aralaryna jasyrynyp kirgen jansyzdar jaǵynan qapiyada kóz júmǵan Akpar-Seiit te osy Qabanbaidan taraǵan úrpaqtar. Búginde qyzai Qabanbaidan taraǵan úrpaq bir ruly elge ainaldy[5]. Onyń deni táuelsizdikpen birge elge oralyp, san salada eńbek etude. Búl Esengeli men Qabanbai batyr ortasyndaǵy aǵa-inilik, bauyrmaldyq qarym-qatynastyń naqtyly dáleli.

1757 jyly Jońǵarlar túbegeili joiylǵannan keiin 1757 jyly 7 mausymda Balqash kóliniń shyǵysyndaǵy Ayagóz ózeniniń jaǵasynda Qazaq handyǵynyń hany Abylai men TSin patshalygynyń generaly Fude kezdesip, kelisimge keledi[6]. Búl tarihta «Mamyr su (Qandyjap)» kelisimi dep atalǵan. Búl kelisimniń úlken tarihi sebepteri bar. Qazaq pen jońǵardyń eń sońǵy soǵysy 1756 jyly Úrjar men Emilde boldy. Búl soǵysta jońǵarlar (qazaq tarihynda qalmaq degen atpen de atalady)  auyr jeńiliske úshyrap, Qandyjap degen batyrynan aiyryldy. Kelisimge qazaq-qalmaq ókilderi túgelimen shaqyrylady. Myń qaraly qolymen Abylaihanda keledi. Keńeste kók qasqa aiǵyr, qarabas qoshqar soiyp, qoldaryn qanǵa batyryp: «Ótken iske keshirim, tógilgen qan, búlanǵan mal tóleusiz bolady, joǵarǵyny elge, tómengini selge jibereiik» dep kelisedi. Qarsy jaq búl bitimdi «Qandyjap bitimi» dep atasa, qazaqtar bitim Ayagóz ózenine qúyatyn Laisu ózeniniń boiynda ótkendigin eskerip, Laisudyń atyn Mamyrsu dep ózgertip, bitimdi «Mamyrsu kelisimi» dep ataidy. Qyzailardyń el isine aralasuy (qazaq jerin jońǵardan azat etu soǵystary turaly aldaǵy uaqytta jazamyz) osy «Mamyrsu kelisimimen» túspa-tús keldi. Óitkeni osy tústa, Ayagóz óńirine qyzailar ǵana qonystanǵan.  El auzynda «Qyzaidan búryn Ayagóz boiyna irgesi tigen el joq» degen sóz bar dep jazdy  «Tauarih hamsanyń» avtory Qúrbanǵali Halidi.

«Esengeldi» dastannyndaǵy:

Osylai Ayakózge keldi qyzai,

Qaldyryp kindik kesken jerdi qyzai.

Suy bal, jeli júpar, shóbi dári,

Qyzyǵyn Ayagózdiń kórdi qyzai.

Keshegi Abylaidyń zamanynda,

Kóksala, Ayagóz bop orny qyzai, – degen óleń joldary da Ayagózdiń qúiqaly kezinde qyzailar elden búryn kelip tirshilik etkenin derekteidi.

Osy kelisimde qyzailar eki jaqtyń elshilerin kútip alu, olardyń aman-saulyǵyn qadaǵalau, at-kólik, qonaqasy qatarly túrli diplomatiyalyq júmystyń atqaryluyna qajetti mindetterdi ústine alǵan. Demek, búl qyzailardyń sol kezdegi irgeli el bolyp, elaralyq máselelerge aralasa bastaǵanyn bildiredi. Osy kelisimde qyzai jaǵynyń barlyq júmysyn Esengeldi bi úiymdastyryp otyrdy. Esengeldi Qúdainazarúly (tarihi túlǵanyń ómir deregi, eńbegi turaly aldaǵy uaqytta Qazaq handyǵyn Abylaihan basqaryp túrǵan tústaǵy qazaqtan shyqqan elaralyq máselelerdi sheshuge atsalysqan alǵashqy diplomat dep atauǵa bolady. Sonymen birge, qyzailardan shyqqan alǵashqy elshi retinde de belgili. «Mamyrsu kelisiminde» Abylaihan TSinь imperiyasymen eldeskeni (baǵynǵany dep túsinbeu kerek) turaly hat tapsyryp, tórt saigúlik at tartu etip, Hanjyǵar bastaǵan elshiler tobyn Hanbalyqqa jiberetin bolyp kelisedi. Sonymen 1757 jyly qyrkúiekte Abylaihannyń alǵashqy elshileri Hanjyǵar, Ómirtai, Dolan, Aranjy, Tanash, Bekenai qatarly elshileri TSinь imperiyasynyń astanasy Bei Jińge  (Hanbalyq) baryp, CHiyan Lúń hannyń qabyldauynda bolyp qaitady. Mine, osylai Qazaq handyǵy men TSinь imperiyasy arasynda birinshi ret diplomatiyalyq qarym-qatynastyń qalyptasty. Osy tústa aita keter jaiit, sol kezde basqa elden kelgen elshiler CHiyan Lúń hannyń qabyldauynda boluy úshin jyldap kútedi eken. Tipti, keibiri kezdese almai eline keri qaityp otyrǵan. Al Qazaq handyǵynan kelgen elshilerdi CHiyan Lúń han kezeksiz qabyldap, jyly shyrai tanytyp otyrǵan[7].

Sol tizim boiynsha Qazaq handyǵynyń han, bileushileri Abylai, Ábilmámbet, Ábilpeiiz, Ablas, Hanbaba, Saniyaz tóre, Bolat han, Uáli súltan, Hanqoja, Janqoja, Jolshy, Salat, Baidolla, Toǵym han, Altynsarylardyń búiryǵymen TSin imperatoryna 33 ret elshiler tobyn attandyryp, úsh júzge juyq elshi baryp qaitqan. Eki ret elshi jiberuge uáde etkenimen el ishindeni aumaly-tókpeli jaǵdai, syrtqy shapqynshylyqtyń saldarynan búl jospar oryndalmai qalǵan. Osy elshiler tobynyń qatarynda oń qanattan (Úly júzden) 11 adam, sol qanattan (Orta júzden) 20 adam CHiyan Lúń patshanyń tikelei qabyldauynda bolǵan. 1760 jyldardaǵy bir jolǵy elshiler tobynyń qatarynda qyzaidyń Esengeldi bii de astana Bei Jińge baryp, Ejen hannyń (CHiyan Lúń)  qabyldauynda bolyp, hannyń erekshe mártebeli elshilerge ǵana beretin kóktasyn alyp, jibek shapanyn kiip qaitady[7]. Esengeldiniń osyndai Abylaihannyń aldanda úlken qúrmet, zor bedelge ie boluyna han batyr Qabanbaidyń áseri bolǵany da anyq.

1757 jyly 22 shildede Abylaihan TSinь imperiyasynyń áskerbasy Jau Huimen kezdesip, kelisim nátijesinde, 1758 jyly Tarbaǵatai (SHáueshek), 1761 jyly Ile (Qúlja), 1764 jyly Úrimji qalalarynda elaralyq sauda jármeńkeleri ótkizile bastady. Búl sauda bazarynyń ashyluyna Qabanbai batyr úlken ról oinaidy. Ol turaly Qabanbai batyr turaly zertteuler de kóp málimetter keltiriledi. Al halyqaralyq saudany Qabanbai batyr Esengeldi arqyly úilestirip, baqylap, júrgizip otyrady. Búl turaly 1991 jyly Beijiń qalasynda basylyp shyqqan «TSin imperiyasy dáuirindegi Batys soltústik últtardyń sauda tarihy» atty kitaptyń «Úrimshi saudasy» tarauynda kóptegen dálelder keltirilgen. Onda: «Qyzai Esengeldi bi SHáueshekke kelip TSin úlyǵyna 6 pyraq úsyndy», «1763 jyly (TSiyanlúńnyń 28 jyly) 26 mausym men 22 shilde aralyǵynda Naiman útyǵynan Qojabek, suan útyǵynan Baiǵash, qyzai útyǵynan Esengeldi bastaǵan toǵanaqtar Qúljaǵa keldi», «1768 jyly (TSinlúńnyń 33 jyly) 6 mausym men 22 shilde aralyǵynda 5 sauda toǵanaǵy Qúlja qalasyna keldi. Olardy Qytyq úlyǵynan Etek, Naiman útyǵynan Esengeldi bastap keldi» degen derekter keltirilgen[4]. Demek, Úrimshi, SHáuesheu, Qúlja sauda bazarlarynyń ashyluy jáne onyń barlyq júmysyn qadaǵalaudy Abylaihan Qabanbai batyǵa tapsyrǵan. Al Qytaidyń arhiv qújattary dáleldegendei, sauda qimylyn úilestirude qyzai Esengeldi bidiń róli úlken bolǵan. Demek búl da Qarakerei Qabanbai batyr men Qyzai Esengeldi batyr ortasyndaǵy qarym-qatynastyń tereńdigin bildiredi.

Endi Qyzai Esengeldi bi men Jalaiyr-Siyrshy Eskeldi bidiń ortasynda qandai qarym-qatynas boldy degen máselege toqtalsaq. Rasynda, bylai qaraǵanda eshqandaida qarym-qatynas bolmaǵandai seziletini anyq. Biraq, osydan úsh júz jyldyń aldyndaǵy kezeńniń kózimen qaraityn bolsaq, eki alyptyń arasyndaǵy qarym-qatynasty alǵashqy adymda myna, birneshe dálelder arqyly kórsetuge bolady. Birinshi dálel, taǵy da Qyzyljar shaiqasyna oraluǵa túra keledi. Qyzyljar shaiqasynda Qúdainazar batyr qaitys bolǵan soń úsh úly jetim qalyp, onyń aǵaiyndary amengerlik jolymen Toiyn shesheni almaq bolady. Alaida, búǵan riza bolmaǵan Toiyn úsh úlyn alyp, tórkini Sariúisinderge ketedi. Úsh jetim osy Saryúisin elinde erjetip, Esengeldi keiin Saryúisin elinde bala bi atanyp, bilikke aralasady. Demek, olar jiyrma jasqa kelgenshe Úly júz Sariúisinderdiń elinde erjetedi. Sondyqtan Esengeldi jas kezinde mindetti túrde Úly júzdiń sol tústaǵy jalyndap ósip kele jatqan jas sheshen, batyrlarymen aralas-qúralas boldy degen qorytyndy shyǵaruǵa bolady.

Sondai-aq, Jylkeldiniń báibishesi alty Alashqa málim Tóle bidiń Úlanbike atty qyzy [vikipediyadan]. Eskeldi Tólebidiń jieni bolyp keledi. Al Esengeldi bidiń báibishesi Janar Tóle bidiń nemere qyzy [4]. Demek, Tólebidiń qyzynan tuǵan Eskeldi men nemersine úilengen Esengeldi arasynda belgili tuystyq, jaqyndyq qarym-qatynas bolmady dep aituǵa bolama. Dál sol «Aqtaban shúbyryndy, Alqakól súlamadan» keiin qazaqtyń úsh júziniń balasy Syr boiyn panalap, Qarataudy jaǵalap ómir súrdi. Keiin Jońǵar handyǵy joiylǵannan keiin Eskeldi bi Jalaiyr elin bastap Jetisuǵa (SHar ózenin jaǵalap, Ayagózdi ailanyp ótti), Esengeldi bii Qyzai elin bastap Ayagózge qonystandyrdy. Osy bir úly kósh barysynda eki bidiń arasynda qarym-qanytas, keleli keńes, aǵaiyndyq tatulyq bolmady dep aitu múmkin emes. Alaida, eki el eki aiyrylyp kóshkeli 300 jyl ótkendikten sol kezdiń kóptegen aqiqattary úrpaq sanasynan úmytylyp ketti. Búl aldaǵy uaqytta salystyrmaly túrde zertteletin, zerdelenetin dúni.

Qysaqsy, biz alǵashqy qadamda Qyzai Esengeldi bidiń Qarakerei Qabanbai batyr, Jalaiyr Eskeldi bi ortasyndaǵy qarym-qatynasqa tarihi jáne shejire derekteri negizinde taldau jassaudy maqsat ettik. Árine, aldaǵy uaqytta búl taqyrypty tereńdei zerdelep, naqtyly ǵylymi qorytyndy jasaityn bolamyz.

 

PS: Búginde Qabanbai batyr, Eskeldi bi jerlengen mekenge úrpaqtary kesene túrǵyzyp, alys-jaqynnan kelgen qonaqtar táu etip qaiatyn kieli jerge ainaldy. Ókinishke qarai, SHyǵys Qazaqstan oblysy aumaǵynda jerlengen Esengeldi bidiń ruhy áli shat bolmai keledi. Búl Esengeldi, berisi Úsh jetimnen, arysy  kúlli qyzaidan taraǵan úrpaqqa syn  bolyp túr.

 

Paidalanǵan ádebietter:

  1. «Qazaqtyń qysqasha tarihy», Nyǵymet Myńjani, SHyńjań halyq baspasy, 1986 jyl, Úrimshi qalasy.
  2. «Jetisu» gazeti, 28 mausym, «Tarihi oryn anyqtaldy», Qajet Andas.
  3. «Qyzai eli tarihyna qatysty zertteuler», Erkebai Qabyljanúly, Ile halyq baspasy, 1999 jyl, Qúlja.
  4. «Esengeldi shejiresi», Ile halyq baspasy, 2016 jyl, Qúlja qalasy.
  5. «Qabanbai shejiresi», Ile halyq baspasy, 2015 jyl, Qúlja qalasy.
  6. «Qazaq halqy jáne onyń salt-sanasy», Jaqyp Myrzahanúly, SHyńjań halyq baspasy, 1992 jyl, Úrimji qalasy.
  7. «Tarih talǵarynda», Andas Omaraqyn, «Ofset baspasy», 2022 jyl, Taldyqorǵan qalasy.

Qajet Andas

«Q-Andas» aqparattyq agenttigi

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 14
«Аққу ағай» атанған ұлағатты ұстаз
Tulǵataný

«Aqqu aǵai» atanǵan úlaǵatty ústaz

August 24, 2026
Төккен тердің қадірі
Tulǵataný

Tókken terdiń qadiri

June 11, 2026
Ұстаз ананың хаты
Tulǵataný

Ústaz ananyń haty

June 3, 2026
Тағылымды тағдыр
Tulǵataný

Tauylymdy taqdyr

May 13, 2026
«Апа, сен болмасаң»
Tulǵataný

«Apa, sen bolmasań»

May 12, 2026
Бегзат өмір
Tulǵataný

Begzat ómir

May 5, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz