Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ تۇلعا تانۋ

ءۇش ارىس قىزاي ەسەنگەلدى ءبيدىڭ قابانباي باتىر جانە ەسكەلدى بيمەن قوعامدىق قارىم-قاتىناسى

admin
2026/08/30
تۇلعا تانۋ
0
Үш арыс Қызай Есенгелді бидің Қабанбай батыр  және Ескелді бимен қоғамдық қарым-қатынасы

جوڭعار حانى حالدان حونتايجى ولگەن سوڭ 1697 جىلى بيلىككە كەلگەن سىبان رابدان قازاق-جوڭعار اراسىنداعى قايشىلىقتى شيلەنىستىرىپ جىبەردى. ول وداسىن قازىرگى قىتايدىڭ ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ ورتالىعى قۇلجا قالاسىنىڭ ماڭىنا كوشىرىپ، كورشى وتىرعان قازاق قونىستارىنان دۇركىن-دۇركىن شابۋىلدادى. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، سىبان رابدان 1998، 1711، 1712، 1714، 1718، 1723، 1725 جىلدارى [1] جەتى رەتكى جويقىن جورىق ۇيىمداستىردى. سونىڭ ەڭ العاشقى 1698 جىلعى جورىعى جەتىسۋ جەرىندەگى قازاق اۋىلدارىنا باعىتتالدى. سول جىلى شەجىرە دەرەكتەر مەن قيسسا-داستانداردا ءجيى ايتىلاتىن «قىزىلجار شايقاسى» قازىرگى قاپال شاتقالىندا ورىن الدى. بۇل شايقاستا ماتاي – اتالىق (قىزاي) قۇداينازار باتىر تاڭىربەردىۇلى جانە ونىڭ باتىر قىزى گۇلايىم قۇداينازارقىزى باستاعان قازاقتىڭ 100 ساربازى ەل قورعاۋ جولىندا ەرلىكپەن قايتىس بولىپ، ولار جەرلەنگەن جەردى كەيىنگى جۇرت «ءجۇز وبا، قىز بەيىتى» دەگەن اتاۋمەن بۇگىنگە جەتكىزدى. 2022 جىلى جەتىسۋلىق ولكەتانۋشىلار جانە باتىردىڭ ۇرپاقتارى سول تاريحي ورىندى انىقتاپ، جەتىسۋ وبلىستىق تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ ورتالىعىمەن بىرلەسە ەكيسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ، «قۇدايناز باتىر باستاعان 100 ساربازدىڭ تاريحي ءرولى» اتتى عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ، تاريحي وقيعانى قايتا جاڭعىرتتى [2]. ارينە، بۇل وقيعان ءبىزدىڭ كەلەسى كوتەرەتىن تاقىرىبىمىزعا تىكەلەي قاتىستى.

قۇداينازار باتىر تاڭىربەدىۇلى قىزىلجار شايقاسىندا 37 جاسىندا قايتىس بولعاندا ونىڭ ارتىندا جولىمبەت، ەسەنگەلدى، سولتانگەلدى اتتى ءۇش ۇلى قالادى[3]. ولار تاريحي كىتاپتارعا «ءۇش جەتىم» دەگەن اتپەن ەنگەن. سول ءۇش جەتىمنىڭ ءبىرى ەسەنگەلدى جاس كەزىندە قابانباي باتىرمەن بىرگە قازاق جەرىن جوڭعاردان قورعاۋ جولىنداعى ۇلى شايقاستارعا قاتىسسا، كەيىن جوڭعار جويىلعان سوڭ اتا قونىسىنا ورالعان قىزايلاردى اياگوز بويىنا قونىستاندىرىپ، 1757 جىلعى قازاق-قىتاي ورتاسىنداعى مامىر سۋ كەلىسىمىندە ۇيلەستىرۋشى قىزمەتىن اتقارعان. كەيىن قازاق-قىتاي قاتىناسى رەتتەلگەن سوڭ ابىلاي حاننىڭ تاپسىرماسى جانە تسين پاتشالىعىنىڭ شىعىس تۇركىستانداعى وكىلى فۋدەنىڭ اتسالىسۋىمەن شاۋەشەك، ءۇرىمجى، قۇلجا ساۋدا بازارلارى اشىلعان دا سول ساۋدا بازارىن باسقارىپ، قازاق-قىتاي ورتاسىنداعى ساۋدا قارىم-قاتىناسىن رەتتەپ وتىرعان. ەندەشە، وسى جاعدايلارعا تەرەڭدەي ۇڭىلسەك.

ەسەنگەلدى مەن قابانباي باتىردىڭ العاشقى تانىستىعى 1726 جىلعى ورداباسى كەڭەسىندە ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ، قابانباي باتىردىڭ سەنىمىنە يە بولىپ، اعا-ىنىلىك قارام-قاتىناس قالىپتاسادى. وسىدان كەيىن بۇلانتى، تۇركىستان، اڭىراقاي، شىڭعىستاۋ، ەرتىس بويىنداعى شايقاستاردا، ەدىل قالماقتارىنا قارسى جورىقتا، شورعا قىرعىنىندا، قىرعىز جورىعىندا، قاراقالپاقتاردى قۇتقارۋ شايقاسىندا قابانبايمەن تىزە قوسا سوعىس جۇرگىزەدى. ولار جايلى كوپتەگەن اڭىز دەرەكتەر بۇگىنگە دەيىن جەتتى. وسى رەتتە، تەك سونىڭ بىرەۋىنە عانا توقتالا كەتكەندى ءجون كوردىك.

1923 جىلى قاراكەرەي قابانباي، كەرەي جانىبەك، ءدورتۋىل توبەت بي كوكشەتاۋداعى حان كەڭەسىنە بارا جاتقان جولىندا اياگوزدەگى ەسەنگەلدىنىڭ اۋىلىنا توقتايدى. سول كۇنى ەسەنگەلدىنىڭ بايبىشەسى جانار بوسانىپ، ۇل بالا دۇنيەگە كەلەدى. ءسابيدى قۇنداقتاپ قابانباي باتىردىڭ الدىنا اكەلگەن ۇلكەندەر: «بالامىزدىڭ اتىن قويىپ بەرىڭىز»، – دەپ وتىنەدى. سوندا قابانباي: «بولسا قابانباي، بولماسا جامانباي بولسىن»، – دەپ ءوز ەسىمىن بەرەدى[4]. تاريحتا، وسى قابانباي ەسەنگەلدىۇلىنىڭ ۇرپاقتارى دا شەتىنەن باتىر بولدى. ونىڭ ءبارىن تىزبەسەك تە، كەزىندە كەنسارى حان قايتىس بولىپ ماتاي تانەكە باتىر كەنەسارىنىڭ كەگىن قۋىپ، قىرعىزدى شاپپاق بولىپ قول جيناعاندا ارعى بەتتەگى بۇراتالا ءوڭىرىن مەكەندەپ وتىرعان قىزايلار 60 جىگىت جيىپ، تانەكەگە اتتاندىرادى. وسى قولدى باستان كەلگەندەردىڭ ءبىرى ەسەنگەلدى قابانبايدان تارايتىن بىرتەرى باتىر ەدى. ال وتكەن عاسىردىڭ 40-شى جىلدارى ارعى بەتتەگى قازاقتار اراسىنداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ العاشقى وعىن اتقان، نىلقى كوتەرىلىسىنىڭ تۋ ۇستاۋشىسى، كەيىن ارالارىنا جاسىرىنىپ كىرگەن جانسىزدار جاعىنان قاپيادا كوز جۇمعان اكپار-سەيىت تە وسى قابانبايدان تاراعان ۇرپاقتار. بۇگىندە قىزاي قابانبايدان تاراعان ۇرپاق ءبىر رۋلى ەلگە اينالدى[5]. ونىڭ دەنى تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ەلگە ورالىپ، سان سالادا ەڭبەك ەتۋدە. بۇل ەسەنگەلى مەن قابانباي باتىر ورتاسىنداعى اعا-ىنىلىك، باۋىرمالدىق قارىم-قاتىناستىڭ ناقتىلى دالەلى.

1757 جىلى جوڭعارلار تۇبەگەيلى جويىلعاننان كەيىن 1757 جىلى 7 ماۋسىمدا بالقاش كولىنىڭ شىعىسىنداعى اياگوز وزەنىنىڭ جاعاسىندا قازاق حاندىعىنىڭ حانى ابىلاي مەن تسين پاتشالىگىنىڭ گەنەرالى فۋدە كەزدەسىپ، كەلىسىمگە كەلەدى[6]. بۇل تاريحتا «مامىر سۋ (قاندىجاپ)» كەلىسىمى دەپ اتالعان. بۇل كەلىسىمنىڭ ۇلكەن تاريحي سەبەپتەرى بار. قازاق پەن جوڭعاردىڭ ەڭ سوڭعى سوعىسى 1756 جىلى ۇرجار مەن ەمىلدە بولدى. بۇل سوعىستا جوڭعارلار (قازاق تاريحىندا قالماق دەگەن اتپەن دە اتالادى)  اۋىر جەڭىلىسكە ۇشىراپ، قاندىجاپ دەگەن باتىرىنان ايىرىلدى. كەلىسىمگە قازاق-قالماق وكىلدەرى تۇگەلىمەن شاقىرىلادى. مىڭ قارالى قولىمەن ابىلايحاندا كەلەدى. كەڭەستە كوك قاسقا ايعىر، قاراباس قوشقار سويىپ، قولدارىن قانعا باتىرىپ: «وتكەن ىسكە كەشىرىم، توگىلگەن قان، بۇلانعان مال تولەۋسىز بولادى، جوعارعىنى ەلگە، تومەنگىنى سەلگە جىبەرەيىك» دەپ كەلىسەدى. قارسى جاق بۇل ءبىتىمدى «قاندىجاپ ءبىتىمى» دەپ اتاسا، قازاقتار ءبىتىم اياگوز وزەنىنە قۇياتىن لايسۋ وزەنىنىڭ بويىندا وتكەندىگىن ەسكەرىپ، لايسۋدىڭ اتىن مامىرسۋ دەپ وزگەرتىپ، ءبىتىمدى «مامىرسۋ كەلىسىمى» دەپ اتايدى. قىزايلاردىڭ ەل ىسىنە ارالاسۋى (قازاق جەرىن جوڭعاردان ازات ەتۋ سوعىستارى تۋرالى الداعى ۋاقىتتا جازامىز) وسى «مامىرسۋ كەلىسىمىمەن» تۇسپا-تۇس كەلدى. ويتكەنى وسى تۇستا، اياگوز وڭىرىنە قىزايلار عانا قونىستانعان.  ەل اۋزىندا «قىزايدان بۇرىن اياگوز بويىنا ىرگەسى تيگەن ەل جوق» دەگەن ءسوز بار دەپ جازدى  «تاۋاريح حامسانىڭ» اۆتورى قۇربانعالي حاليدي.

«ەسەنگەلدى» داستاننىنداعى:

وسىلاي اياكوزگە كەلدى قىزاي،

قالدىرىپ كىندىك كەسكەن جەردى قىزاي.

سۋى بال، جەلى جۇپار، ءشوبى ءدارى،

قىزىعىن اياگوزدىڭ كوردى قىزاي.

كەشەگى ابىلايدىڭ زامانىندا،

كوكسالا، اياگوز بوپ ورنى قىزاي، – دەگەن ولەڭ جولدارى دا اياگوزدىڭ قۇيقالى كەزىندە قىزايلار ەلدەن بۇرىن كەلىپ تىرشىلىك ەتكەنىن دەرەكتەيدى.

وسى كەلىسىمدە قىزايلار ەكى جاقتىڭ ەلشىلەرىن كۇتىپ الۋ، ولاردىڭ امان-ساۋلىعىن قاداعالاۋ، ات-كولىك، قوناقاسى قاتارلى ءتۇرلى ديپلوماتيالىق جۇمىستىڭ اتقارىلۋىنا قاجەتتى مىندەتتەردى ۇستىنە العان. دەمەك، بۇل قىزايلاردىڭ سول كەزدەگى ىرگەلى ەل بولىپ، ەلارالىق ماسەلەلەرگە ارالاسا باستاعانىن بىلدىرەدى. وسى كەلىسىمدە قىزاي جاعىنىڭ بارلىق جۇمىسىن ەسەنگەلدى بي ۇيىمداستىرىپ وتىردى. ەسەنگەلدى قۇداينازارۇلى (تاريحي تۇلعانىڭ ءومىر دەرەگى، ەڭبەگى تۋرالى الداعى ۋاقىتتا قازاق حاندىعىن ابىلايحان باسقارىپ تۇرعان تۇستاعى قازاقتان شىققان ەلارالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە اتسالىسقان العاشقى ديپلومات دەپ اتاۋعا بولادى. سونىمەن بىرگە، قىزايلاردان شىققان العاشقى ەلشى رەتىندە دە بەلگىلى. «مامىرسۋ كەلىسىمىندە» ابىلايحان تسين يمپەرياسىمەن ەلدەسكەنى (باعىنعانى دەپ تۇسىنبەۋ كەرەك) تۋرالى حات تاپسىرىپ، ءتورت سايگۇلىك ات تارتۋ ەتىپ، حانجىعار باستاعان ەلشىلەر توبىن حانبالىققا جىبەرەتىن بولىپ كەلىسەدى. سونىمەن 1757 جىلى قىركۇيەكتە ابىلايحاننىڭ العاشقى ەلشىلەرى حانجىعار، ءومىرتاي، دولان، ارانجى، تاناش، بەكەناي قاتارلى ەلشىلەرى تسين يمپەرياسىنىڭ استاناسى بەي جىڭگە  (حانبالىق) بارىپ، چيان لۇڭ حاننىڭ قابىلداۋىندا بولىپ قايتادى. مىنە، وسىلاي قازاق حاندىعى مەن تسين يمپەرياسى اراسىندا ءبىرىنشى رەت ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستىڭ قالىپتاستى. وسى تۇستا ايتا كەتەر ءجايىت، سول كەزدە باسقا ەلدەن كەلگەن ەلشىلەر چيان لۇڭ حاننىڭ قابىلداۋىندا بولۋى ءۇشىن جىلداپ كۇتەدى ەكەن. ءتىپتى، كەيبىرى كەزدەسە الماي ەلىنە كەرى قايتىپ وتىرعان. ال قازاق حاندىعىنان كەلگەن ەلشىلەردى چيان لۇڭ حان كەزەكسىز قابىلداپ، جىلى شىراي تانىتىپ وتىرعان[7].

سول ءتىزىم بويىنشا قازاق حاندىعىنىڭ حان، بيلەۋشىلەرى ابىلاي، ابىلمامبەت، ابىلپەيىز، ابلاس، حانبابا، سانياز تورە، بولات حان، ءۋالي سۇلتان، حانقوجا، جانقوجا، جولشى، سالات، بايدوللا، توعىم حان، التىنسارىلاردىڭ بۇيرىعىمەن تسين يمپەراتورىنا 33 رەت ەلشىلەر توبىن اتتاندىرىپ، ءۇش جۇزگە جۋىق ەلشى بارىپ قايتقان. ەكى رەت ەلشى جىبەرۋگە ۋادە ەتكەنىمەن ەل ىشىندەنى اۋمالى-توكپەلى جاعداي، سىرتقى شاپقىنشىلىقتىڭ سالدارىنان بۇل جوسپار ورىندالماي قالعان. وسى ەلشىلەر توبىنىڭ قاتارىندا وڭ قاناتتان (ۇلى جۇزدەن) 11 ادام، سول قاناتتان (ورتا جۇزدەن) 20 ادام چيان لۇڭ پاتشانىڭ تىكەلەي قابىلداۋىندا بولعان. 1760 جىلدارداعى ءبىر جولعى ەلشىلەر توبىنىڭ قاتارىندا قىزايدىڭ ەسەنگەلدى ءبيى دە استانا بەي جىڭگە بارىپ، ەجەن حاننىڭ (چيان لۇڭ)  قابىلداۋىندا بولىپ، حاننىڭ ەرەكشە مارتەبەلى ەلشىلەرگە عانا بەرەتىن كوكتاسىن الىپ، جىبەك شاپانىن كيىپ قايتادى[7]. ەسەنگەلدىنىڭ وسىنداي ابىلايحاننىڭ الداندا ۇلكەن قۇرمەت، زور بەدەلگە يە بولۋىنا حان باتىر قابانبايدىڭ اسەرى بولعانى دا انىق.

1757 جىلى 22 شىلدەدە ابىلايحان تسين يمپەرياسىنىڭ اسكەرباسى جاۋ حۋيمەن كەزدەسىپ، كەلىسىم ناتيجەسىندە، 1758 جىلى تارباعاتاي (شاۋەشەك)، 1761 جىلى ىلە (قۇلجا)، 1764 جىلى ءۇرىمجى قالالارىندا ەلارالىق ساۋدا جارمەڭكەلەرى وتكىزىلە باستادى. بۇل ساۋدا بازارىنىڭ اشىلۋىنا قابانباي باتىر ۇلكەن ءرول وينايدى. ول تۋرالى قابانباي باتىر تۋرالى زەرتتەۋلەر دە كوپ مالىمەتتەر كەلتىرىلەدى. ال حالىقارالىق ساۋدانى قابانباي باتىر ەسەنگەلدى ارقىلى ۇيلەستىرىپ، باقىلاپ، جۇرگىزىپ وتىرادى. بۇل تۋرالى 1991 جىلى بەيجىڭ قالاسىندا باسىلىپ شىققان «تسين يمپەرياسى داۋىرىندەگى باتىس سولتۇستىك ۇلتتاردىڭ ساۋدا تاريحى» اتتى كىتاپتىڭ «ءۇرىمشى ساۋداسى» تاراۋىندا كوپتەگەن دالەلدەر كەلتىرىلگەن. وندا: «قىزاي ەسەنگەلدى بي شاۋەشەككە كەلىپ تسين ۇلىعىنا 6 پىراق ۇسىندى»، «1763 جىلى (تسيانلۇڭنىڭ 28 جىلى) 26 ماۋسىم مەن 22 شىلدە ارالىعىندا نايمان ۇتىعىنان قوجابەك، سۋان ۇتىعىنان بايعاش، قىزاي ۇتىعىنان ەسەنگەلدى باستاعان توعاناقتار قۇلجاعا كەلدى»، «1768 جىلى (تسينلۇڭنىڭ 33 جىلى) 6 ماۋسىم مەن 22 شىلدە ارالىعىندا 5 ساۋدا توعاناعى قۇلجا قالاسىنا كەلدى. ولاردى قىتىق ۇلىعىنان ەتەك، نايمان ۇتىعىنان ەسەنگەلدى باستاپ كەلدى» دەگەن دەرەكتەر كەلتىرىلگەن[4]. دەمەك، ءۇرىمشى، شاۋەشەۋ، قۇلجا ساۋدا بازارلارىنىڭ اشىلۋى جانە ونىڭ بارلىق جۇمىسىن قاداعالاۋدى ابىلايحان قابانباي باتىعا تاپسىرعان. ال قىتايدىڭ ارحيۆ قۇجاتتارى دالەلدەگەندەي، ساۋدا قيمىلىن ۇيلەستىرۋدە قىزاي ەسەنگەلدى ءبيدىڭ ءرولى ۇلكەن بولعان. دەمەك بۇل دا قاراكەرەي قابانباي باتىر مەن قىزاي ەسەنگەلدى باتىر ورتاسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ تەرەڭدىگىن بىلدىرەدى.

ەندى قىزاي ەسەنگەلدى بي مەن جالايىر-سيىرشى ەسكەلدى ءبيدىڭ ورتاسىندا قانداي قارىم-قاتىناس بولدى دەگەن ماسەلەگە توقتالساق. راسىندا، بىلاي قاراعاندا ەشقاندايدا قارىم-قاتىناس بولماعانداي سەزىلەتىنى انىق. بىراق، وسىدان ءۇش ءجۇز جىلدىڭ الدىنداعى كەزەڭنىڭ كوزىمەن قارايتىن بولساق، ەكى الىپتىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى العاشقى ادىمدا مىنا، بىرنەشە دالەلدەر ارقىلى كورسەتۋگە بولادى. ءبىرىنشى دالەل، تاعى دا قىزىلجار شايقاسىنا ورالۋعا تۇرا كەلەدى. قىزىلجار شايقاسىندا قۇداينازار باتىر قايتىس بولعان سوڭ ءۇش ۇلى جەتىم قالىپ، ونىڭ اعايىندارى امەنگەرلىك جولىمەن تويىن شەشەنى الماق بولادى. الايدا، بۇعان ريزا بولماعان تويىن ءۇش ۇلىن الىپ، توركىنى ساريۇيسىندەرگە كەتەدى. ءۇش جەتىم وسى ءسارىۇيسىن ەلىندە ەرجەتىپ، ەسەنگەلدى كەيىن ءسارىۇيسىن ەلىندە بالا بي اتانىپ، بيلىككە ارالاسادى. دەمەك، ولار جيىرما جاسقا كەلگەنشە ۇلى ءجۇز ساريۇيسىندەردىڭ ەلىندە ەرجەتەدى. سوندىقتان ەسەنگەلدى جاس كەزىندە مىندەتتى تۇردە ۇلى ءجۇزدىڭ سول تۇستاعى جالىنداپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس شەشەن، باتىرلارىمەن ارالاس-قۇرالاس بولدى دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا بولادى.

سونداي-اق، جىلكەلدىنىڭ بايبىشەسى التى الاشقا ءمالىم تولە ءبيدىڭ ۇلانبيكە اتتى قىزى [ۆيكيپەديادان]. ەسكەلدى تولەبيدىڭ جيەنى بولىپ كەلەدى. ال ەسەنگەلدى ءبيدىڭ بايبىشەسى جانار تولە ءبيدىڭ نەمەرە قىزى [4]. دەمەك، تولەبيدىڭ قىزىنان تۋعان ەسكەلدى مەن نەمەرسىنە ۇيلەنگەن ەسەنگەلدى اراسىندا بەلگىلى تۋىستىق، جاقىندىق قارىم-قاتىناس بولمادى دەپ ايتۋعا بولاما. ءدال سول «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلامادان» كەيىن قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ بالاسى سىر بويىن پانالاپ، قاراتاۋدى جاعالاپ ءومىر ءسۇردى. كەيىن جوڭعار حاندىعى جويىلعاننان كەيىن ەسكەلدى بي جالايىر ەلىن باستاپ جەتىسۋعا (شار وزەنىن جاعالاپ، اياگوزدى ايلانىپ ءوتتى)، ەسەنگەلدى ءبيى قىزاي ەلىن باستاپ اياگوزگە قونىستاندىردى. وسى ءبىر ۇلى كوش بارىسىندا ەكى ءبيدىڭ اراسىندا قارىم-قانىتاس، كەلەلى كەڭەس، اعايىندىق تاتۋلىق بولمادى دەپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. الايدا، ەكى ەل ەكى ايىرىلىپ كوشكەلى 300 جىل وتكەندىكتەن سول كەزدىڭ كوپتەگەن اقيقاتتارى ۇرپاق ساناسىنان ۇمىتىلىپ كەتتى. بۇل الداعى ۋاقىتتا سالىستىرمالى تۇردە زەرتتەلەتىن، زەردەلەنەتىن ءدۇني.

قىساقسى، ءبىز العاشقى قادامدا قىزاي ەسەنگەلدى ءبيدىڭ قاراكەرەي قابانباي باتىر، جالايىر ەسكەلدى بي ورتاسىنداعى قارىم-قاتىناسقا تاريحي جانە شەجىرە دەرەكتەرى نەگىزىندە تالداۋ جاسساۋدى ماقسات ەتتىك. ارينە، الداعى ۋاقىتتا بۇل تاقىرىپتى تەرەڭدەي زەردەلەپ، ناقتىلى عىلىمي قورىتىندى جاسايتىن بولامىز.

PS: بۇگىندە قابانباي باتىر، ەسكەلدى بي جەرلەنگەن مەكەنگە ۇرپاقتارى كەسەنە تۇرعىزىپ، الىس-جاقىننان كەلگەن قوناقتار ءتاۋ ەتىپ قاياتىن كيەلى جەرگە اينالدى. وكىنىشكە قاراي، شىعىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىندا جەرلەنگەن ەسەنگەلدى ءبيدىڭ رۋحى ءالى شات بولماي كەلەدى. بۇل ەسەنگەلدى، بەرىسى ءۇش جەتىمنەن، ارىسى  كۇللى قىزايدان تاراعان ۇرپاققا سىن  بولىپ تۇر.

پايدالانعان ادەبيەتتەر:

«قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى»، نىعىمەت مىڭجاني، شىڭجاڭ حالىق باسپاسى، 1986 جىل، ءۇرىمشى قالاسى.
«جەتىسۋ» گازەتى، 28 ماۋسىم، «تاريحي ورىن انىقتالدى»، قاجەت انداس.
«قىزاي ەلى تاريحىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر»، ەركەباي قابىلجانۇلى، ىلە حالىق باسپاسى، 1999 جىل، قۇلجا.
«ەسەنگەلدى شەجىرەسى»، ىلە حالىق باسپاسى، 2016 جىل، قۇلجا قالاسى.
«قابانباي شەجىرەسى»، ىلە حالىق باسپاسى، 2015 جىل، قۇلجا قالاسى.
«قازاق حالقى جانە ونىڭ سالت-ساناسى»، جاقىپ مىرزاحانۇلى، شىڭجاڭ حالىق باسپاسى، 1992 جىل، ءۇرىمجى قالاسى.
«تاريح تالعارىندا»، انداس وماراقىن، «وفسەت باسپاسى»، 2022 جىل، تالدىقورعان قالاسى.

قاجەت انداس

«Q-Andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى

5 2 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 230
«Аққу ағай» атанған ұлағатты ұстаз
تۇلعا تانۋ

«اققۋ اعاي» اتانعان ۇلاعاتتى ۇستاز

August 24, 2026
Төккен тердің қадірі
تۇلعا تانۋ

توككەن تەردىڭ قادىرى

June 11, 2026
Ұстаз ананың хаты
تۇلعا تانۋ

ۇستاز انانىڭ حاتى

June 3, 2026
Тағылымды тағдыр
تۇلعا تانۋ

تاعىلىمدى تاعدىر

May 15, 2026
«Апа, сен болмасаң»
تۇلعا تانۋ

«اپا، سەن بولماساڭ»

May 12, 2026
Бегзат өмір
تۇلعا تانۋ

بەگزات ءومىر

May 5, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz