SHetsizde sheksiz búl qaharly dúnie kimdi aitqanyna kóndirip, aidauyna júrgizbegen, aibatyna minse úly teńizdiń shúńeti ispetti birde tereń oppasyna obyrlana batyryp, endi birde dúlei tolqyn úryp úshyrǵan aǵash qaiyqtyń synyq jańqasyndai jaǵaǵa laqtyrmady. Ol birde aqpanyń qyzyl shunaq aiazyndai qaryp, eki ayaǵyńdy bir etikke tyǵady. Aldyn berip arbap, artyn berip ayaǵyna jyǵady, mort syndyrady. Osylai alparasyp júrip rizyǵyńdy tausyp, máńgi kóz júmasyń, azaptan ada bolasyń. Des ede oilap túrsań osy túlki dúnie bastapta teń jaratylǵan, eshkimniń peshenesine baq pen sordyń tańbasy shyr etip jer betine túsip, tua da basylmaǵan eken. Búl aqiqat. Adamdar júre kele oz múdesine bola ailasynan aqylyn asyryp, biri qoja bolyp shyǵa keledy de onysyn jasyru úshin ‹‹Jazylmysh ta, búzylmysh joq.› búl Táńirdiń jazmyshy», ــ dep sendiretini bar. Al endi osyndai aumaly tókpeli jaǵdaida keibir aqyldy adamdar ózin dúrys ústai bilip, ómirden qúndy sabaq qabyldaidy. Sol arqyly júrer jolyn, baǵdaryn dál baǵamdap, kishiliktiń, kisiliktiń qadyr-qymbatyn saqtaidy. Qoǵamdaǵy ornyn biiktetip, tiesili úlesinen igliktenedi. Ómirdiń qúnyn túsinedi, basqalarǵa qamqor, bastamashy bolyp balta sabyndai qysyqa ǵúmyrynda halyqqa, qoǵamǵa eseli eńbegin baǵysh etip, júrt júreginen jol alyp, keiingige ǵibaratty eńbekter qaltyrady. Árine búl maqtanysh etuge túratyn, alǵystauǵa, marapattauǵa tatityn izgilikti sharua. Mine osyndai ardaqty adamdardyń úlken ortasynda momynda, eńbekker, basqalarmen júǵysqysh, júrtqa qyldai qiyanaty joq, ózin taza dairetti ústap ótkenderdiń biri qasietti Qyzai eliniń bir tarmaǵy Tańirberdy – Qúdainazar – soltenkeldi ruynyń SHákilden taraityn Omaraqyn Jansarbai úly edi.
Omaraqyn qazirgi Kúnes audany, Keńsu auylynyń kórikti de kórkem sary kezeń asty degen jerinde, saiyn dalasyynda saǵym oinap, saraiyńdy ashyp, janyńdy jadyratqan samaly esip, qyzǵaldaǵy men qymyzdyq gúli ashylyp masatydai túrlengen 1903 jyldyń mamyr aiynyń tamyljyǵan ashyq 24 júldyzyn ń araily keshinde, tútini túzu úshyp, óz qoly ózine jetetin auqatty otbasynda dúnie esigin ashypty. Ákesi Jansarbai Últaraq úly aqtaban shúbyryndylyqty kóp kórgen Qyzai eli túraqty oryn tappai úrkinshilikte júrgen shaqtarda 1851 jyly Barlyq tauynyń bauraiynda dúniege kelipti. Bala kezinen kún búryn shala túǵandyqtan aljúaz jáne jansary bolypty. Aitularǵa qaraǵanda, sheshesi úly ájemiz Qyzdyǵoi atty anamyz óte kelisti, kópti kórgen, qatty bilikti, oilampaz, aqyldy adam eken. Jańa tuǵan úlyna Jansarbai degen at qoiyp, túmaqqa salyp, kiiz úidiń keregesiniń basyna ilip baǵypty. Árkúny táńerteń auystyryp otyryp 40 kún degende qyryq keregeniń kózinen ótkizedi, 40 qasyq sumen shomyldyryp qyrqynan shyǵarady, nareste sondaǵana tuylatyn mezgiline jetip adam keipine kiripti. Osyndai bilimdi ańǵarly ana qolynda ósip, tanymaly esti ákesinen ómirdiń oi men qyryn úirenip, tarbiea lǵan Jansakeń Kúnestiń eki qabyrǵasyn jailaǵan elge aty málim, ajalǵa arashashy, auruǵa medetker, kozqaraqty, ǵúlama, oqymsty adam bolyp ósipti. Ol tamyr ústap, artúrly aurudyń qaraketin ajyratyp, talai-talai aurudyń ashty azabyn tarqatqan, aljuaz jandarǵa janashyr bolyp, qol úshin bergen, qarańqy qazaq dalasynda ústemdigin júrgizgen qarajel, opypa, qatarly qauipty aurularǵa qaradúrsyn emes, ómirden qabyldaǵan kemeńgerler tájirbie, mol bilimi arqyly ózi jinap, jasaǵan jergilikti dárilerimen daualap tótep beripti. Tipti retsep jazyp qaltyrmaǵany bolmasa, úi ishinen úi tigip, qazir rák atalyp júrgen ómirdiń qas jauy qyltamaq auyruynda emdep jazypty. Ábeutálip aqsaqaldyń aituynsha, bir joly babasy Múratbek SHildebai úly ekeui Jansakeńe salem bere barady. Az otyrǵan soń:
– Attyń demi kelip túr, alystan nauqas kelui múmkin, haly nashar, nashar siyaqty –deidi. Auyz jiǵansha bolmapty, at túyaǵynyń dúbiri estilip, ile-shala tor etten ábden ajyrap, jipke tizgendei arbaiyp qu súiekteri qalǵan, ote aryqtaǵan bir adamdy qoltyqtap, úige súiep kirgizgen adam:
– Assalaumaǵalaikom, ardaqty áuliem, jan qalsa jansarbai, Másheden qalady degen dabyryńyzdy estip qyiyrdaǵy Qas boiynan arnaiy izdep keldim. Búl auru adam meniń Alibek degen aǵam edi, auyrǵaly alty ai boldy, eshbir em shipa bolmady. Sizden medet tilep kelip túrmyn, – deidi ótinip.
– Aǵań qauypty auru eken, qoymnan kelmes pe eken, – deidi. Auyr tynys alyp, álgi adam:
– Áuliem-au, búl aqyry ólge qiǵan tuysym edi, emdep kórińizshi, bir shipasy tabylyp em bolyp qalarma eken, – dep jylyp jiberdi.
Alystan at arytyp kelgen soń, kóńilin jyqpaǵan Jansekeń nauqasqa ońasha úi tiktirip, emdeuge kirsti. Aldymen jaqsy ilengen júmsaq qaiystan jińishkelep 12 taspa tilip, qyrǵyzsha órim órdi. Qotannan bir qara qoidy aldyryp, aityp soiǵyzyp, qyzyl ońeshin alyp jas qyzyl óńeshti audaryp basyn ishine qaratyp tigip qamshynyń órimine kigizdi. Bas jaǵyn úsh jerinen búnap, málim mólsherde kepiresh jáne ózi jasaǵan bir bólim kúshti dárilerin jaǵyp, álgi adamǵa:
– Aǵańnyń jany bir qalsa osydan qalady, bolmasa qauypty, emdep kóremizbe? – deidi.
– Áulie, qalai bolsa da biz maqúlmyz, emdep kórińiz, – dep rúqsatyn beredi.

Jansekeń balanyń shyntaǵyndai juandyqtaǵy jańaǵy qyzyl óńeshke súǵylǵan qamshynyń órimin nauqas adamnyń keńirdegine kúshep jútqyzyp, birneshe ret tolǵap júgirtedi. Auru adam talyp jyǵylyp túsedi. Auzynan qan da shyǵyp ketedi. Júmsaq baǵlan etinen sorpa qainatyp, sút pisirtip qoiǵan. Túske taman auru esin jiyady. Dereu bir shyny sút ishkizip, az uaqyt ótkennen keiin júmsaq etti azyraq maidalap úgip, bir shyny qozy sorpasyn berip, qalyń orap jatqyzyp tastaidy. Tynyshtalǵan ol alty aidan bergi úiqysyzdyqtyń áserinen be eken, bolmasa auru azaby jeńildedi me qatty úiqtap ketedi. Taban bir táulik úiyqtap ertesi sol uaǵynda sergek oiyanady. Astyna tóselgen kórpe-kiizder teriden syǵyp alardai su bolyp ketipti. Jansekeń tamyryn ústap kórip, bir túrli rizy bolǵan beinede:
– Qúdaiǵa shúkir, beti beri qarapty, úmit bar, em bolyp qalar deidi zor senimmen. Az uaqyt dem aldyryp, artynan qara búrysh, topiyn jáne bir bólim dárini qosyp, qoldan tosap dári jasap jalǵasty emdeidi. Bes kúnnen keiin azdap tamaqqa aralasady, on kúnnen keiin basyn kóterip, keregege súienip júretin halge jetedi. Súitip, Alibek bir jarym ai degende sauyǵyp auylyna qaitady. Keler jyly inisi ekeui at jetelep kelip raqmet aitady. Sodan bastap Álibek Jansarbaidyń bir balasy atanyp ketedi.
Jansekeń ári emkos, ári kásipker bolǵan adam. Ol kisi 1946 jyly 95 jasynda dúnieden ótipti. El 98 jas dep janazasyn shyǵardy. Jansekeń kóz júmarynda sol eki qasietti zattaryn, qasietti aq saldesin úlken úly Ayapbergenge, qasietti saryala qamshysyn kishi úly Omaraqynǵa múra etip qaldyryp ketedi.
Jansekeń árqandai syrqatta zersala qarap, ónimdi daualaityn edi. Qojabek ruyndaǵy Mamyrbek degen záńginiń áieli qatty aurady. Jansekeń nauqastyń tamyryn ústap, asqynǵan súzek ekenin airady da nauqasty sheshindirip toqylǵan shym shimen orap, p túrli dári-dármek salyp qaita shym-shym ystyq sumen syrtynan soǵyp, daualap jazady.
Qarymbai degen kisiniń kelini qatty ystyq bolyp, bezgekpen auyrǵanda suyq suǵa toǵytu, jas kók bedege orap, shyrǵanaqtyń túbin qainatyp ishkizu arqyly jergilikti ádistermen daualap qatty ystyqty qaitaryp, bezgekti jazady. Bizden búryn sheshek syndy ajaldy da óz suyn ózine qúiyp daualapty. Ol bylai eken: Aldymen sheshek shyǵyp úshyqqanan keiingi qara qotyrdy qyryp alyp, jylyman qainaq suǵa ezedi. Búl sudy balanyń nemese úlken adamdardyń bilegine otqa salyp suyn qaitarǵan ineniń úshymen dóńgeletip syzyp soǵan jetkilikti ezilgen sheshek suyn qúiyp egedi. Osy ádisi arqyly sheshekttiń aldyn alyp otyrǵan. Jansekeńniń búndai úlaǵatty steri aityp tauysqysyz.
Jansekeń bir jyldary eldi auyr shyǵynǵa úshyratqan súzekti, bezgekti óziniń eske emdeu tájiribesimen tabysty emdep jazady. Ol kisini júrt úide otyrǵyzbaityn, emshini attan túsirmeitin. Tek Kúnes halqy emes, Nylqy, Toǵyztaru syndy alys jerlerge de alyp ketetin. Ol kisi taǵy da Qazaqstannan kelgen bilimdi Sálaqi degen oqymysty tatar tanystyrǵan ishki reseiden oqyǵan úlken bilimdi, tájiribeli dáriger Aliov degen adamdy auylyna shaqyryp eruletip, qos ǵúlama tájiribe almasyp, túrli aurudy, ony emdeudyń jolyn talqylap, pikir almasyp, biligin arttyryp otyrady. Osy auylda baqsy, emshi atalǵan Máshi, Saqal, Bátima qatarly emkoster bolypty. Jansekeńniń búdan basqa qasietti saryala qamshysy men aq sáldesi bolushy edi. Tolǵaǵy auyr bolyp, bosana almai jatqan júkti áielder men bala joldasy túspegen áielderdiń ishine dem salyp, qamshymen bir syipasa dereu aman-esen bosanyp, bala joldasy qalypty túsetin.
– Seniń shesheń Úrymhanynń qalai kelgendigi turaly aityp bereiin, –dedi taǵy birde Yrazbek aqsaqal kóńildene:
– Bir jyly kóktem bolatyn bárimiz qystaulyqtan kóship, Keńsu boiyna kókteulikke túskenbyz. Árkúny keshte auyl aqsaqaldarynyń bas qosyp, áńgime dúken qúratyn ádeti emes pe? Osyndai bir kúny syrtta otyrǵanbyz, Jansekeń attyń demi tiip túr ǵoi, alystan bir adam keletin syaqty, – dedi.
Ile shala batys jaqtan aq kóbik, qarater basqan qosar at jetelegen biradam kórindi. Kelgen beti:
– Assalaumaǵalikom, aqsaqaldar, Jansakeń áulieni izdep kelip edim, – dedi.
Ssálem alǵan Jansekeń:
– YA, ol kisi menmin, kelińiz, túsińiz, sharua jaiyńyzdy aityńyz? – dedi.
– Men Kúnestiń arǵy betindegi Begimbet Ábiken ruynyń adamymyn. Sorbúlaqtaǵy Raqybai baidyń báibishesi Dámeli degen kisi júkti edi. On eki aidan ásty áli bosana almady. Soǵan sizdiń áulie atyńyzdy estip, daua izdep shaqyra kelgen edim,áuliem, – dedi.
Jansekeń ayaldamai sáldesin orap, dereu kiindi de kelgen adamǵa erip júrip ketti. Barsa áieldiń júkti bolǵanyna 12 ai, 12 kún bolypty. Qúrsaǵy degeniń erekshe úlkeiip basynan asardai isingen. Otyryp, túra almaidy. úzaqty kún úiqy joq esikten tórke domalap tynys tappai qinaluda eken. Tóńiregin qorqytyp, dińkeletip bolypty. Jansekeń bara sala sheshinip tastap, aldymen áieldiń tamyryn ústap, su egiz ekendigin aiyrady. Ary ـ beri aunatyp qúrsaq bólimin uqalap em-dom jasaidy. Artynan qasietti saryala qamshysymen qúrsaǵyn órden tómen birneshe syipap, dem salady da: – Qyz bala eken, qoi kele aman-esen bosanady. Renjimeseńder maǵan balaǵyp berińder, – deidi.
Úi ieleri:
– Áuliem, aitqanyńyz kelsin, nauqastyń jany qalyp, aitqanyńyzdai bolsa, sizden ayamaimyz, keninińiz bolsyn, – desedi jamyrai.
Jansekeń úi artyndaǵy dóńge baryp jaqsy habar kútip otyra túrady. Dál besin auyp, kógendegi qozysyna bola mańyrap ular-shu bolyp auylǵa qaitqan qoimen birge:
– Alaqai, áuliem, bosandy, aman-esen bosandy. Qyz bala, qyz bala eken aitqanyńyz keldi, – dep bireu entige habarlady.
Osy joly Jansakeń olardyń rizylyǵyn alyp, besikinde qúdalasyp Úrimhandy bes jas úlken Omaraqynǵa qosqan edi, –deidi.
Jansekeń basqa emkostikke de jettik edi. ‹‹Auruda shanshu, sózde qańqu jaman›› degendei, ol kisi óne-boidy qúrystyra ústaǵan qatty shanshuardy da sol qamshysymen úryp, dem salyp úzip jazatyn. Jansekeńdy nauqastar kúnshilik, birneshe kúnshilik jerden at artyp ádeilep izdep keletin. Búndaida Jansekeń olardyń izdep keletinin aldyn-ala bilip, boljap otyratyn. Aitsa, aitqandai sol kúni, sol uaqytta, adamdardyń izdep kelgenin kúretinbiz. Júrt sensin, senbesin shynynda da ol kisi kóripkeli bar áulie adam edi, anyǵyna kózimiz ábden jetken bolatyn, – dep otyratyn edi.
Qasietti Janseken turaly júrt arasynda taralǵan «shaita soqqan» degen ańyz áńgime bar. Jastau kezi bolsa kerek, túiege minip qalyń qoi, eshkisin betkeige qaptatyp órgizip kele jatsa súikimdi bir kishkene aq laq aqsańdap qoiǵa ilese almaidy:
– Januarǵa ne boldy eken, – dep jany ashyp, túiesin shógerip, aldyna úńgerip alady.Az júrgen soń erkek pe úrǵashy ma eken, – dep astyn ústap kórmekshi bolsa, laqqa til bitip:
– Qolyń toldy ma ? – depti.
– Á, pátshaǵar, sheshek ekensiń ǵoi, – dep laqtyń aidarynan alyp tobylǵy sapty sary ala qamshysymen jatyp kep sabapty. Qamshy ótken saitan tóbesindegi teńgesin tastap berip :
– Balańnyń balasynyń, barlyq úrpaqtaryńnyń mańyna jolamai, – dep zarlap zytyp berpti.
Búl árine adamnyń nanǵysy kelmeitin ańyz ispetti bolǵanymen senuge bolatyn da shyndyq bolyp kúrinetin syaqty.
Jeri shalǵai nemese qoly bosamai qalyp, shaqyrǵan jerge ózi bara almasa, sol eki qasietti zatynyń birin berip jiberip, bosandyrady eken. Jansarbaidyń búndai emkostik isteri san-sanaqsyz. Halyq auzynda ańyz bolyp júrgen ańgimeleri tipti de mol. Búdan syrt, qatty eńbekshi bolǵan. Sary kezeńniń astyndaǵy sary jazyqqa aǵash egip, bedelik jasap, egin salyp, jer óńdeuge kúsh salyp, basqalardyń otyryqtanyp, ómir súruine bastamshy bolǵan.
1910 jyldardy jer jyrtyp jaiqalta astyq ekken. Bir jyly kúzde ataqty sheshen, júirik aqyn Japsarbai Sasanúly el aralap júrip múz qyrmanǵa tau bolyp úiilgen taryny Keńsudan basa soqqan jeline sybanyp tastap sapyryp jatqan Jansekeńniń qyrmanan shyǵady. Kepsen ala ketpekshi bolyp qarasa, ydysy joq eken. Qúry ketkisi kelmegen ol:
- Assalaumaǵalaikom Jansarbai,
Qara tamyrda júrseń aldyńa jan salmai.
Qyrman tolsyn áttegen-ai,
Kelippin-au kepsen aluǵa qap salmai, – depti.
Sóz qúdiretin jete túsinetin Jansarbai:
– Kelińiz, aq túieniń qarny aqtarylyp jatqan altyn kúzde qyrmanǵa kelipsiz, kepsen alyńyz dep júnnen toqylǵan qara qapqa toltyra tary salyp, artyp jiberipti.
Sol tús qyr qazaqtarynyń jer emshegin jańadan eme bastaǵan. Bir eginshiniń shanaǵyna qaramai búlar isteui netken jomarttyq deseńizshi?
Jansakeń mine osyndai keń peiil, jomart kóńil ,kópshil adam eken. Osy bir darqan peiiline bola da bárdi me eken ol kisi eki nekeli bolypty. Birinshi áieli Qalisha anamyzdan alty qyz tuyp, artynan bir úldy bolady. Úldyń atyn Alla alty qyzdyń artynan ayap bergen ǵoi dep Ayapbergen qoiypty. Ekinshi áielitúiege mingizip ákelgen Kerei qyzy Jamila anamyzdan túńǵyshy bir úl tuyp, artynan alty qyz kóripti. Sol alty qyzdyń aldyndaǵy úl omaraqyn eken. Jansekeń 1946 jyly 95 jasynda elimen úrpaqtary ortasynda, aqyl, ósietin qaltyra otyryp, áleuetti, sergek qalpynda pániden baqiǵa attanypty da, eli 98 jas dep namazyn shyǵaryp, máńgilik túraǵyna attandyrypty.
«Ata kórgen oq jonar, ana kórgen ton pisher» degendei, osyndai bir kózi ashyq, kókirgegi oyau, keń peiil, kópshil otbasynyń ónegesin kórip ósken Omekeń de aq edil, ónegeli qasiet qalyptastyrady. Ol 1913 jylǵa deiin ata-ana tárbiesinde bolǵannan keiin, sol tústaǵy birden-bir bilimdi ǵúlama adam Álish molladan arabsha, latynsha pánni bilim alady. Qysqa ǵana uaqyt ishinde tórt amaldy igerip, edáuir sauatyn ashady. Odan ary joǵarylap oqityn mektep ol tústa bolmaǵandyqtan búdan keiingi jerde otbasy isterimen ainalysady.
SHúrek aqsaqal bir sózinde:
– Omekeń jastaiynan eńbek súigish, elgezek bolyp edi, – dep kúle otyryp ol kisiniń bala kúngi bir qyzyq qylyǵyn esine alady. – 13-14 jastar shamasynda bolu kerek jylqyshy jigittermen birge túngi jylqy kúzetine shyǵypty. Isimer qoldy anasy jańada ǵana tigip bergen úlpadai etip ilep rauǵashtyń túbimen boyap, balaǵyna shibarqytty kestelep árip salǵan shalbarymen jaǵa-jeńin qara búira dákimen júryndaǵan ádemi sary tonyn kiipti. Túnimen sirkirep qos ayaqtap jauǵan aq jańbyr tańǵa tolas tappapty. «Teriniń jany suǵa eridi» degendei, jańbyr ótinde úzaq júrip ábden malshynyp ezilgen onyń ton shalbary úzara beripti, sozyla beripti. Úzarǵan saiyn tonynyń jeńi men etegin, shalbarynyń balaǵyn kesip tastai beripti. Ertesi jańbyr basylyp kún ashylǵanda, ystyqqa kepken ton shalbardyń quyrylǵan jeńi shyntaqtan, etegi belden, balaǵy tizeden joǵary shyǵyp sholtiyp qysqaryp kiyuge jaarmai qalypty. «Teriniń atasy kún» emes pe, suǵa sozylyp, ystyqqa quyrylatyndyǵyn sezbegen, ái balalyqty aitsańshy?.
Omekeń taǵy da qyzyqshyl qaljyńbas bolatyn. Jezdesi ataqty molla Sárse Balqan úly minezi qońyr, momyndau kisi edi. Sol kisi úilerine kele qalsa qaljyńdap oinap (jezdesimen oinaityn qazaq salty emes pe?) esiktiń aldynda jatatyn edauyr áluetti degen adamdar ornynan ázer qozǵaityn úlken aqtaspen jyǵyp salyp, jotaـ jelkesinen bastyryp qoiatyn. Tasty audaryp túryp ketugen qauqary jetpei tek typyrlauǵa ǵana múrshasy kelgen jezdesi:
– Ái, pátshaǵar, úi pátshaǵar, qoisańshy, ei qoisańshy, ái mynau adam óltire me qaitedi, qútqaryńdar? – dep aiǵailaityn. Syqylyqtap kúlgen, birdemi qyljaqtan keiin:
– Keshirińiz, – dep ter basyp ketken molla jezdesin tastyń astynan bosatyp alatyn. Omekeń sondai qaljyńbas, qairatty bolatyn, – deidi.
Keńsudyń Sary kezeńi astyndaǵy Sary jazyǵy shybyq shanshsań orman ósetin qyrtysy qalyń, qúnarly, qońyr búira topyraqty bolyp keledi de, eńbegińdi esesimen qaitaratyn jomart jer edi. Osy qútty qoinauda Omekeń aǵasy Ayapbergenmen birlikte tize qosa otyryp, qos qoldarymen igilik jaratuǵa qúlshynady. Ol eń aldymen shóp basyn quyp, auaraiynyń yǵyna audarylyp, kóshyp-qonyp júretin maǵynasyz eski tirlikti ózgertuge bel bailaidy. «Búzau shóńgen» degen sai auzyndaǵy jer toshalasyn kóshirip ákelip, Sary jazyqtyń ortasynan eki auyzdy aǵash úi, bir auyzdy tam úi túrǵyzyp, esiktiń aldynan eki jarym gektar mólsherinde baqsha jasap tal, terek, qaiyń moiyl, dolana, alma, órik aǵashtaryn otyrǵyzady. Al úidiń artynan 10 gektarǵa juyq jerdi soqpa tam, qazǵan órmen qorshap, ainalasyna tórt qatarlap tal, terek, shyrǵanaq otyrǵyzyp, bedelik jasap kógertumen shúǵyldanady.
«Kóneni aitbai, jańa eske túspeidi» demekshi, osy arada mynadai bir udai ashty shyndyqty qystyra ketkim keledi. 1958 jyldary «Baital túgil bas qaiǵy» degendei, Omekeń basqasynan da aiyrylyp «Taby jat element» bolyp shetke qaǵylyp júrgen kezde tai qazan qúrylyp, kollektivke mal qoralaryn salu jabal qolǵa alynyp, oǵan aǵash materiyal kerek bolady. Aldymen ien jatqan iessiz maldai kórip, kemeline kelip samsyp túrǵan osy baqshany oirandap (ázir túbúri de qalmaǵan jasamys tartqan 3700 túp terek, 200 túp órik, 700 túp alma, 1200 túp tal bolyp (basqasy eseptele 5800 túp aǵashty Sary kezeń, Sary sai, Kóldeneń búlaq, SHoshqa sai, Ashudas qatarly jerlerge aparyp, mal qoralaryna aǵash materiyaly etip paidalu men bir bólimin kollektiv ashanalarǵa otynǵa jaǵyp tauysqan. Búnymen qosa, bizneshe auyz) úi, mal qorasynyń aǵashtaryn búzyp istetu men kiiz úiiniń tuyrlyq, úzikterine deiin «Ángyliyany quyp jetu, bolat qorytuda» (búlda 1958-jyl) ógizge ertteu etip eriksiz áketken. Omekeń óziniń búl adal eńbegimen, múlikine ashynyp qaitaryp berudi, eń bolmasa, qarjyǵa jatqyzyp berudi ótingen bolsa da, jekelikke jarmasatyn ideyań áli auyr, kollektiv kózqarasyń nashar, ózgeru pozitsiyań jaqsy emes, «Úsh qyzyltuǵa qarsysyń, – dep kúreske alyp, basyp qoiǵan. Keiindep jaǵdai biraz ońalyp, sayasat tiyanaqtanǵan kezde osy aǵashtarymen múlikterdi búiryq boiynsha ózderi kesip, tasyp ornalastyrǵan Mizambai, Ońalqan, SHúrek qatarly kisilerdiń kuálik beruinde joǵaryǵa aryzdanyp, tómende quzasaq ta esh nátije bolmady. Tipti it jemi bolyp joǵalyp, tóńkeris dauylyna úshyp tekke ketti ǵoi qairan eńbek, qairan múlikter.
Endi áńgimemizge qaita oraialaiyq. Omekeń Sary jazyqqa túraqtap, úi salyp, baqsha jasaumen birge, taqyalap tary shashsań birneshe on qaptap ónim alatyn qúnarly qoinaudy Qazaqstannan aldyrǵan aqsaiski at soqamen jyrtyp, tary, búdai, arpa qatarly daqyldar egip jyl saiyn mol ónim alyp otyrady. Búndai úlaǵatty ister sol óńirge tyń jańalyq, ónegeli bastama bolady. SHákil Qara kúngeiinde tau saǵalap, ózen jaǵalap júrgen barsha júrt japal attanysqa kelip auqaty barlar aǵashtan, júqaltań kúilileri tamnan soǵyp úi túrǵyzyp, basy Keńsudyń su aǵarynan, ayaǵy Sary saidyń auzyna deiin sozylǵan úzynnan úzaq retti auyl qalyptastyrady. Músi, Múratbek, Qabylbek, Qanapya qatarly kózi ashyq, zerdeli adamdar aulalaryna aǵash otyrǵyzyp, esik aldyna qomaqty baqsha jasaidy. Egin egip, jer emshegin emudi úirenedi. Sary kezeń astyndaǵy Sary jazyqty gúl-baqshaǵa ainaldyrady.
– Omaraqyn qaiyrymdy, aqpeiyl jan bolatyn, – dep edi kezinde kópti kórgen kónekóz Razbek Aqmádi úly aqsaqal, – auylymyzda astyqty eń áldimen aidap, ana topyraqtyń igiligin kórip, basqalarǵa úlgi bolyp edi.Ári túsyndaǵy ash-aryqtarǵa qol úshin berip otyratyn. SHákil ruy Omaraqyn otyrǵan aq ordany «ákem úii» dep ataityn. Birimizdiń qarnymyz ashyp, ózegimiz talasa nemese álde bir nársemiz jetispei jatsa kóńilge toq, medet kórip «ákem úiine» júgiretinbiz, ondaida Omaraqyndy bylai qoiǵanda, qoly berekeli kelinimiz Úrimqanda meseldemizdi qaitarmaityn. Múraǵanymyzdy alyp, qiynshylyǵymyzdy sheship riza bolyp qaitatynbyz.
– Ásirese, –deidi Rekeń aqsaqal kedeilikten basyna kún túsken keibir joq-jitik adamdar Omaraqyndy panalap kelip, es jiyatyn. Panasyz jetim úsh ata Ábdiqadyr Esim úly deitin jalqy jigit panalap kelip qolyna kiredi. Omaraqyn onyń adamershiliktiy, birtoǵa, momyndyǵyn kórip qaryndasy Altynsaryny qalyńsyz qosyp, basyna otau kóterip, bauyryna qazan asyp, aldyna mal salyp ózynyń bir otauy retinde qasyna otyrǵyzady. Keiindep Ábdiqadyr maldy jaqty bolyp, kommunaǵa bir top qarań-qúrań qosyp bergen edi.
Alystaǵy Ábiken ruynan Toqtarbek qatarly eki jetim, panasyz balany baǵyp iske jarap, azamat bolǵanda mal-janymen tuystaryna tabystap bergen. Jaqyn bauyrlary Bainúrmannyń Núrdanbek deitin balasyn baǵyp, azamat bolǵanǵa deiin qarailasyp qatarǵa qosqan. Keiin «ysqyryqshy Núrdambek» atanyp kommúnanyń qoraly qoiyn baǵyp ozat shopan, halqyna kóp eńbek sińirgen qadirmendi aqsaqal boldy. Jezdesi Ámirjan degen adam kedeilikten túralap qalǵanda qasyna kóshirip ákelip qattysyna qaiyrylyp, júmsaǵyna júmylyp kún kórisine shyǵar jol tauyp bergen. Onyń Múqabek Orysbai, Núrsya, Sáidilda, Mizambai qatarly úldary ázir bir-bir auyl bolyp ónip-ósip Keńsuda órken jaiyp otyr. Kún kórisi nashar jaqyn qúdasy Aujai degen kisiniń Dáuit, Sábit, Dáuitbek qatarly balalary janyna kóship kelip, tirshilik tynysyn túzep, jaqsy kún kóripti. Búl adamdar Omekeńe qashan bolsyn yqlasty alǵystaryn aityp keledi.
Taǵy da sol úlkenderdiń aituynsha, Omekeń túrmysta únemshil, kórkemdikti únatatyn myrza, arshyǵan pyazdai taza, sabyrly da saǵyz, berekeshil eken. Júirik baptap, kútip minedi. Qolyna Araltóbeden Qúljaǵa kúnbe-kún kiretin bir kelisti qarajorǵa at ústapty. Mingen kúni minip, minbegen kúni kúmistelgen ádemi kelisti qazaqi er-túrmanyn erttep kermege qańtaryp bailap qoiady eken. Ol kisi qosymsha sauda-sattyqpende ainalysyp alim-berim, aiyrbas jolyn da igeripti. Osy qarajorǵa átpen erek qairattylyǵynan Qúljaǵa mal saudalap júrgende birneshe ret SHuyrmada jol toryǵan qaraqshylar qolynan aman-esen qútylyp joldastaryn da qútqaryp ketipti.
SHúrek aqsaqal bir sózinde osy qara átpen onyń iesi Omekeńniń ekiniń biriniń ilude bir qolynan kele bermeitin taǵy bir azamattyǵymen adamgershiligin súisine otyryp sóz etken edi.
– Bir joly Omekeń, Núrsiya bar 7 adam 7 kún jol júrip Hyjyń Baiynbúlaq óńirine qaraityn Júldyz otarynyń keń bir túkpirine suyr, túlki, qasqyr aulap sayatqa barady. Olar qaqpandaryn jaiyp sayatshylyqtyń qalypty qyzyǵyna túsken 2 kúni Núrsya ayaq astynan auyrady. Alǵashynda bezgek tigendei qalshyldaidy. Keiinnen bir kún súlyq, es-tússiz jatady. Ekinshi kúni basyn kóterip ezuinen aq kóbik búrqyrap, jynyn shashyp, eki janyn júlip-jep alparysqa túsedi. Kózi qyp-qyzyl bolyp qantalap, adam shoshyrlyq qorqynyshty dárejege jetedi. Barǵanda da es-aqyl qalmaidy. Tek nauqas adamdy bailap tastauǵa tura keledi, óitbese, basqalardy jazym etedi, nauqasy barǵan saiyn auyrlap, beti ary qarai bastaidy. Baqsa Núrsya qútyryq auruyna shaldyqqan eken.
Jaǵdai bylai edi:
Sol jyly jazda el qystaudan kóship jatqanda Núkeń qys qamy úshin qyi oyuǵa qalǵan qorasyna barady. At qoranyń esigin ashyp kire bergende oqyrdyń ishinde jatqan bir dau qara it atyp túryp yryldap kelip onyń baltyrynan alady. Núrsiyada eńgezerdei dáu, qairatty jigit edi, iittiń eki qúlaǵynan alyp jyǵyp, ajyratyp moinyn qaiyryp, túnshyqtyryp óltiredi. Kóp ótbei it qapqan jarasy tez jazylyp ketedi. Búl iske eleusiz qaraǵan Núkeń esh qamsyz júre beredi. Qútyrǵan it qapqanyn úmytyp ketedi. Mine endi «Elemegen auyru jaman» degendei, dál qyryq kún degende qútyryqtyń mikroby qozyp, aiyqpas dertke, asa ókinishti tragedyaǵa jolyqtyrǵaly otyr. Jaǵdai óte qaterli, betbaq dala, ien jer, arystai azamatty kóz qyiyp búnda qaltyruǵa bola ma? auylǵa alyp qaitu kerek. Búl úlken kisilikke sayatyn syn. Al onda kim alyp qaitady, bolmasa, qotaryla kóshu kerekpe? búl surauǵa eshkim ashylyp jartymdy jauap qatpai, jer shúqylap tómen qarai beredi. Óitkeni sonau qir alystan, basqa ólkeden at terletip tirshilik qamy úshin ańsap endi ǵana áreń jetti ǵoi … Basqa sheshim joq, aqyry salmaq bilikti Omekeńe túsedi. Omekeń ózi alyp qaitu bekimine keledi. basqalarǵa alańsyz ańshylyq áreketimen ainalysa berudi tapsyryp, ózi sengen qara attyń erin myqtap toqyp, tóstep, shandyrlap tórt aiyl tartady. Óitkeni ózi jalǵyz, jol kúdir de alsyn, arada asu bermeitin eki zańǵar alyp qarly shyń bar.
Allaǵa táuekel aityp kún shyǵa bere atqa qonǵan Omekeń arystai azamat eki qoly bailauly Núrsiyany eki ayaǵyn úzeńgilikten ótkizip, búlqyndyrmai aldyna balasha mingizip, myqtap qúshaqtap, joldastaryna qosh aityp jolǵa túsedi. Úzaq jol, ystyq kún, auru bala-shaǵa, jeńil-jelpi adam emes eńgezerdei kesek deneli azamat, onyń ústine jái nauqas emes, qútyryq auruy. Búny meńgeru jalǵyz adamǵa ońaiǵa túspeidi. Áitse de, auru adamdy jol boiy dáretka otyrǵyzu kerek, tamaqtandyru kerek, susyn beru kerek. Osyndaida Omekeń atty qiyaǵa tartyp aldimen nauqasty kóterip atqa mingizedi, artynan ózi sekirip mingesedi. Mine osyndai jol azabyn aityp súramańyz. Osy suyt júrispen túnde úiqy, kúndiz tynym joq, 3 qonaqta kesh auylǵa jetkizedi. Núrsiya úiine kelgen soń bir túnep ertesi sáskede pániden baqiǵa kóshedi. El-júrt onyń bauyr-tuystary Omekeńe dán riza bolyp, alǵystaryn arnaidy. Mine, sóitip qara jorǵa attyń beliniń beriktigi, ony meńgergen Omekeńniń qaru-qairaty adamgershilikpen erliktiń jandy aiǵaǵy bolǵan edi, – deidi.
Bir jyly kóktemde el kókteulikke kelip jabyla bie bailau bastalady. Sol áredikte Músi degen bai kisi bie bailap auyldy biebauǵa shaqyrady. Jeli basyna dastarqan jaiylyp aiǵyrdyń jalyna mai jaǵatyn salt bastalady. Jastar jaǵy dúrildesip asau qúlyndarǵa shalma tastap shyńǵyrtyp bailap jatady. Solardyń ishinde júrgen Ázirbek degen azamat jolyndaǵy shalmasyn laqtyryp qalsa qolynan júgen, qúryq timegen shu asau úlken tory aiǵyrdyń moinyna baryp ilinedi. Jazym deseńizshi, dereu tartqanynsha bolmai asyǵysta arqan Ázikeńniń beline oralyp qalady da tarpań aiǵyr ala qoneledi. Qoltoqpaqtai kishkene adamdy ana jerge bir úryp, myna jerge bir úryp Keńsu boiyndaǵy búta-búrgen, tasqa soqtyryp, aralatyp úrkip súiretip kete barady, júrt qaiterin bilmei ańtarylyp qalady. Dál osy kezde auylǵa bettep kele jatqan Omekeń aiǵyrdy bastyrta quyp beredi. Mingeni qashaǵanǵa salyp júrgen bedeu kúreń túbel bie eken. SHapshańdyǵynan áitip-búiitkenshe úrikken aiǵyrdy áudem jerge jibermei quyp jetedi de qatarlasa berip tu qúiryǵynan alyp taqymǵa basyp toqtatyp adamdy aiyryp alyp qalady. Auyr tynys alǵan júrt lezde búl adam ómirine sayatyn keremettei iske súisinip dán riza bolady. Ázekeń ajaldan arashalanady. Súiegi sau, biraq, bútin arqa terisi sylynǵan, áiteuir jany bar. Ón boiynda sau jeri joq auyr jaradar bolyp qozǵaluǵa kelmei qalypty. Kúiimshań Omekeń taǵy da sol jyly Ázirbekti qasyna kóshirip ákelip úlken emshi ákesine bir jaz daualatyp, ábden sauyqtyryp qatarǵa qosypty.
1942 jyldyń qońyr kúzi eken, búkil Keńsu alabyn qopa-qopa boishań ósken qalyń qurai, bitik shyqqan qalyń shalǵyn shóp, it túmsyǵy batpaityn búta-búrgen qymtap, búk basyp, tymyrsyq atyp túnyp túrǵan shaq. Keńsudaǵy dúiim el aldaǵy qys qamyna kirisip bede, shóp mol jiyp, qora-qopsylaryn jedel jóndep, taqiyalap shashqan bolmashy astyqtaryn jiystyryp, tyrnashtap, tyrbanyp jabal qimyldauda. Omekeń Araltóbeden shyǵyp Keńsudaǵy úiine qaityp kele jatqan. Batystan azdap jelemik soǵyp túrypty. Kenet Sary saidyń batysyndaǵy Esimbai aqsaiynyń auzynan lap etip kóterilgen órt jalynyn kóredi. Sol aralyqta batystyń jeli de eleurep kúsheie túsedi. Jalyndap kúsheigen órt qońyrsyp túrǵan bitik dalany jalmap shyǵysqa qarai tez jaiylyp, beiǵam jatqan auylǵa tayaidy. Órtten ozyp asyǵyp jetken Ómekeń auyl adamdarynyń úlar-shu bolyp, epteri qashyp, esteri shyǵyp, ne isterin bilmei, berekesiz qimyldap, baǵyt-baǵdarsyz júgirisip júrgenin kóredi. Omekeń kele sala eń aldymen qauipte qalǵan adamdar ómirin qútqarudy oilap, úlkenderdi dereu úiymdastyryp balalardy, áielderdi óńgerip, bókterip degendei tasyp auyl aldyndaǵy kók suǵa sala beredi. Órttiń aldynan qarsy órt qoiǵyzady.
– sonda, – deidi Túrdybek ajy aqsaqal. –: esteri shyǵyp qorqyp, shulaǵan adamdar sudan shyǵa-shyǵa qashyp órtke qarai júgiredi. Omaraqyn bastaǵan bizder olardy ústap ákelip qaitadan suǵa toǵytamyz. Bolyp jatqan bir úlken saiys dersiń. Qatigez órt bir demde dúiim Keńsu alabyn qara qúiqaǵa ailandyryp, qońyrsytyp kúidirip kete bardy. Bútin auyl órtke ketti. Osy joly úsh adam ólip jeti túiaq iri qara, seksen túiaqtan artyq úsaq mal, on jeti otbasynyń úi-múlki, soqa-saimany qyrmandaǵy byidai, tarysy kúiip ketti. Ár jerdegi erip qońyrsyǵan qaryn-qaryn sarmailar, teńkiip-teńkiip qala berdi. Omaraqynnyń janqiyarlyqpen júgirip, kúsh sala úiymdastyruynda búdanda neshe ese úlken bolatyn apattyń aldy alynyp qaldy. Adam shyǵyn az boldy, áitpese, ekonomikalyq shyǵyndy mólsherleuge bolmaityn edi. Omekeńdi jeńgeleri úzyn kirpik dep tergeitin edi, osy joly kirpigi, qasy, samaiy, eki betiniń úshy otqa kúidi. Eki qúlaǵynyń úshynda órt jalyny shalyp ketti. Búl órt ásilinde Esembai ruyndaǵy Oqap degen adam sol jerge salǵan orystyń kartobynan ákelip qyrmannyń basynda sabanǵa psyryp jep otyrǵanda jaqqan ottan ketipti. Keiin Keńsu eli Oqapty súristi etip quǵyndaǵanda ol qashyp ketip tabylmaidy. Osynyń ayaǵynan eki el ortasynda eger tuylarmanǵa jetedi. Araǵa taǵy da Omekeń túsip jarastyryp, arazdyqty, zardaby auyr bolatyn úlken dau-jańjaldyń aldyn alyp, berekege shaqyryp, tatulastyryp qoiypty.
«Azdyń aty ozbaidy» degendei, Súltankeldi eli ishindegi bir anadan tuǵan Maltabar, SHákil az ru bolyp, ózge juan atalardan qaqpai, qysym kórip shyǵyndar bola bergendikten halqy olardan bólinip shyǵyp óz aldyna bir záńgi el bolyp qúryludy tilenip joǵaryǵa aryz úsynady. Úsh aimaq uaqytyly ókimetiniń jańa belgilemesi boiynsha 1945 jyly Maltabar, SHákil ruy Qojabek záńgisinen bólinip shyǵyp, bir záńgi bolyp úiymdastyrylady. Kózi ashyq, sauatty azamaty Omaraqyndy elbasy záńgi etip sailaidy. Omekeń záńgi bolǵannan keiin eliniń qamy úshin berile eńbektene júmys júrgizip, júrt arasynda tuylǵan dau-sharlarmen, beleń bergen qaishylyq-qaqtyǵystardy kezinde dúrys sheship, elin bereke-birlikke shaqyryp kelipti. Sondai-aq joǵarymen, syrtpen bolǵan qarym-qatynasty da sheberlikpen shendestire bilipti.
Bir aqynnyń:
SHákilden Omaraqyn, Músi keldi,
Bir qydyru qasynda kisi keldi.
Kelipti el tútqasyn ústap olar,
Ońasha qonaq úige túsip endi, – degennen-aq, onyń toptarymen sъezderde eliniń abyroi-ataǵyn kóteruge bola sóilep, desin biiktetu úshin yryqty túrde úlken-úlken isterge aralasyp, el-júrtynyń auyr júkterin jeńildetu úshin júgirip júrgendigin kóruge bolady. 1952 jyldyń kóktem kezi Keńsu óńirinde de kóllektivtesudiń alǵashqy adymda úly nauqany alǵa qoiyp sai-salada tarydai shashylyp júrgen bytyrandy el úiymdasyp, bir araǵa túńǵysh bas qosyp, kigz úiimen auyldasyp otyraqtastyrylady. Úiym Keńsudan toǵan alyp, ien túsyp jatqan Kesiktiń ústine su shyǵaryp, astyq egudi josparlaidy. Adamdar bir tútas attanysqa kelip Kenereden ósteń aluǵa qatynasady. Toǵan qúrylys qyzu júrip jatqan bir tústa ósteńniń ortasynan úlken qara tas shyǵady. birneshe adam tóńiregin qazyp, yrǵap kóredi de qozǵai almaidy.
– Osy tasty kim kóterip syrtqa shyǵaryp tastasa, sol adm osy toǵan qazu júmysynan bosatylady, – dep jaryalaidy brigadir.
Ózin myqty sanap júrgen, talai jarystarǵa qatysyp júldeger atanǵandardan Teberek syaqty birneshe baluan tasty kóterip shyǵara almaidy. Sol kezde Omekeńniń 49 múshel jastaǵy kezi eken.
– Táuekel men kóreiin, – dep eki jarym metir keletin qara búl belbeuin beline myqtap orap, úzyn arqan aldyryp tasty bailap, kóterip ósteń ishinen anadaiǵa shyǵaryp tastaǵan eken. Basshylyq aitqan uádesi boiynsha ósteń qúrylysy bitkenshe ol kisini júmysqa shaqyrmapty.
Omekeń el arasynda yqpaldy, alǵabasar bolǵandyqtan 1954 jyldan 1957 jyldar aralyǵynda (joǵary jikke ajyrap shalyq tigenge deiin) audandyq halyq qúryltaiynyń deputaty bolyp, halyq pen joǵarynyń ortasynda ádil de elpek dánekerlik rol atqardy. Sondai-aq, otabsy tárbiesinea, tuystar ara yntymaqqa da qatty kóńil bóletin. Aǵasy Ayapbergen ekeui tótenshe jaqyn bolyp bir-birine iltipatpen jol berisip, biri túzden tapsa, biri tapqanyn eki etip qúrap kádege jaratyp otyrypty. Aqylymen is kórip berekege júgingen olardyń enshileri óbirli-shóbireli úlken otbasy bolyp ketse de, tek 1958 jyly halyq kommunasyna kirerde ǵana bólinipti. Atyshuly mádeni tóńkeris kezinde Omekeń taptyq dúshpan qataryna jatqyzylyp, kúreske alynyp júrgen kezde shásh al dese, bas alatyn, jandaishap qyzyl tóńkerisshi Abzal, Abzalbek, Sáduaqas qatarlylar joǵarydaǵy aitylǵan Omekeńdi panalaǵan adamdardy izdep tauyp:
– Senderdi Omaraqyn kezinde ezip, qanaǵan, eńbekterińmen baiyǵan, endi oyanatyn kezderiń jetti. Oǵan ketken eńbekaqylaryń bar sony qaitaryp alyńdar, ústinen shaǵym aityńdar, sairańdar, senderdi tóńkeris, partya qoldaidy, – dep úgittep jeliktiredi.
Dese de, olar:
– Biz Omekeńnen esh jamandyq kórmedik, auzymyzǵa as, astymyzǵa at, basymyzǵa pana boldy. Anyǵynda eńbekaqyny kim beru isin sóz eter bolsaq, ol kisiniń esesi bizde kóp, jón bilsek, rahmet aitu kezegi bizdiki, – depti. Qyzyl tóńkerisshilerdi shamyrqandyryp alǵandyǵy sebepti, sonyń ayaǵynan keibireuiniń taby taqyr kedei bola túra qyzyl tóńkerisshiler qosynynan qualanyp ortaǵa súirep shyǵarylyp, kúreske alynǵany bar-tin.
Omekeń búryn at ústinde júrgenimen, keide qarapaiym qazaqi qol-onermende ainalysady eken. Sonyń arqasynda eńbekpen ózgerip kúreske alynyp, qaqpai kórip júrgeninde, kedeilerdiń kóz alarta qaraǵanymen olardyń qolynan kelmeitin amalsyzdyq jaǵdaiynda qamyt, arqan, soqa-saiman, sibirtki, kúrek qatarly óndiriske kerekti jabdyqtardykúrkirep jótele júrip tyndyrymdy etip, aitarlyqtai sapaly jasap berip otyrady.
Ol kisi qatty dinshil bolmasa da, qandai bir qiyn jaǵdaida da orazasyn ústap, bes uaqyt namazyn tastanaityn iretti adam edi. Bes uaqyt namazyn úrlanypp bolsa da ótep túratyn.
Bir ret 1970 jyly «qońyrlar» tobynda eńbekpen ózgertilip bólek qamauda jatqan kezi bolatyn men túski tamaq alyp bardym. Qap-qara jataqhanasyna kirip barǵanymda, birge ózgertudegi Qamza SHybybai úly, Músabek Qamza úly, Sara, Saliman degen kisilermen birge namazǵa túryp, sájdege jańadan bas qoyuǵa áńkeigen eken. Olar sol qalpy sileiip túrdy da qaldy. Qorqyp ketkendikteri málim. Sóitse meni ańdyp kelgen baqylaushylardyń biri eken dep qalypty. Kórgennen keiin ǵana «úh» dep demderin alyp, mańdai terin súrtti. Ákem arab jazuyn jattyq tanyp oqi berushi edi. Bir qúran baspaqqa salyp bas jaǵyndaǵy bir eleusiz jerge ilip qoiatyn. Búl qúran sol eleusizdigimen el alǵash 1952 jyly úii opys bolyp, úi múlki qattalǵandada, 1958 jyly 2 ret úii aqtarylǵanda, 1968 jyly 3 ret úi tintilgendede qyzyl bilektiler jaǵynan qoldy bolmai qaǵys qalyp otyrdy. Keiin nauqasy auyrlap ómirden óterinde azdap moldalyǵy bar nemereles tuysy Esimbek Malai úly degen kisini shaqyryp alyp:
– Seniń azdap moldalyǵyń bar edi. Kezinde ákemnen qalǵan myna qúrandy úzaq jyl saqtap kelgenmin. Endi búnyń da dáureni ótken syaqty. Búrynǵylar betin ashyp, shańyn qaǵyp túrmasa karyp bolyp qalady deidi. sondyqtan saǵan bereiin, sen taza saqtap músápir qylmai oqyp túr, – dep óz qolymen esekeńe tapsyryp beredi.
Ákem Omaraqyn ǵasyrdyń basynda tuylyp, ǵasyrmen jalǵas quatty qadam tastap kele jatyr edi. Amal qansha 1977 jyly 28 aqpan kúni bauyry zaqymdalǵan, ókpeni qatty suyq qapqan, asynǵan rematizim qatarly aurulardyń qabattasuynda emdeu ónim bermei, pániden baqiǵa attandy. Búl jazylmas dertter 1951-1952 jyldardaǵy órt syaqty jalyndap daliyp ketken «3 ke, 5 ke qarsy túru» áreketiniń, ásirese solshyldyq jeliniń kesirinen bir mezet túrmede ótirumen, atshuly madani zor tóńkerisiniń qatigez qara boranyna úshyrap, taby jat element bolyp shetke túrǵyzylyp, kúreske alynyp «qara qalpaq kigizilip» tekpi kórumen, ózgertude bolyp auyr eńbekterge jegilip jegen tayaq, qaryǵan suyqtyń qarymjysynan qalǵan zardaptar edi. Búl alapat búnimen ǵana bitpeidi, tipti ol kisiniń úrym-bútaǵyna da sharpyp qútty úyasyna bult úiirip, shańyraǵyn shaiqaltty. «Qasqyrdyń bóltirigi, jas keri tóńkerisshil, kúni erteń kóktep shyǵatyn Uhan, Jyńtonyń Araltóbege qaǵyp ketken jas qazyǵy, sary án-jyr aitushy, shetke bailanǵan jas júrek sondyqtan ákesimen qosa búny da jórgeginde joyu kerek», – dep túktiń qarasy joq jańa mektepten kelgen balausa meni de, ákemmen birge kúreske alyp, qalpaq kigirip aidap, úryp-soǵyp eńbekpen ózgertuge saldy. Otbasymyzdy eriksiz jer audaryp basqa orynǵa kóshirip tastady. Sayasi erkindik pen ekonomikalyq túrmystan meilinshe jan-jaqtyly shekteldik. Biz osyndai jany jylauly, sordyń qara búlty qaptaǵan súreńsiz, teńsiz kúnder, áumesirliginen aiyqpaǵan qalpy óte bereme dep ómirden qatty túńilgen edik. Baqytymyzǵa jarasa jaqsy dáuir ońaldy. Sol baqytsyz kúnder kelmeske ketti. Kóz jasymyz qúrǵady. Qadirliy áke búgin mine, úrpaqtaryńyzdyń sizdiń basyńyzǵa tóngen qara bút ydyrap, jaraly jarańyz jazylyp, mándi kúnderińiz ben maǵynaly ómirińizdi eske aluyna shyndap jaqsy orai jaratyldy. Bizdiń de qabaǵymyz ashyldy, iyǵymyz basqalarmen teńeldi. Zamana syilaǵan osynau jaqsy oraida biz úrpaqtaryńyz jerligińizdiń basyna jinalyp, shyraq jaǵyp, názir taratyp, máńgilik eskertkish úshin qúlyptas ornatyp otyrmyz. Búl árine molshyldyqta, qúrapilyqta emes, sizge degen balalyq boryshymyz ben óshpes saǵynyshymyz. Osy kóńil qoshtyǵynda jinalǵan júrtqa siz jáili myna óleńdi oqydym:
Ardaqty áke aldynda ziratyńnyń,
Túrmyn únsiz egilip til qatu múń.
Torqa bolsyn jatqan jer, topyraǵyń,
Taǵdyr jazsa qymbatyn qimasyn kim.
Kóp isterdiń astaryn tereń úǵyp,
Esine aldy jinalǵan el egilip.
Keshuleriń tartylyp kartinadai,
Qiyal ketti qiyrǵa elegizip.
Tartyp mingen kezińnen attyń jalyn,
Taǵylyqqa eńseńdi bastarmadyń.
Qamqor boldyń talaiǵa jolyn izdep,
Qanattyǵa qaiyrsyz qaqtyrmaudyń.
Tynbai alǵa jetelep qyzuly arman,
Boi kórsettiń biikten, qiyrlardan.
Eńbegiń men tógilip túnyq teriń,
Tuǵan jerdiń tósinde iziń qaldy.
Jaralǵan bir jan ediń janyń izgi,
Namys bildiń jaldyǵa baǵynudy.
Adaldyǵyń, qaltqysyz kópshildigiń,
Mártebeń men ósirdi qadirińdi.
Súiip ystyq júrek pen halqyńdy anyq,
Jaqsy kele jatyń eń qarqyn alyp.
Qaptady bir solaqai soqyr tuman,
Aq pen qara shyqpastai aiqyndalyp.
Keltirmesten shamany túram derge,
Japty beiuaz momaqan lańdy elge.
Bolyp berdi shash dese bas alatyn,
Adyraqpai itterge tuman keude.
Jalǵandyqty, jaulyqty túrli qylyp,
Ázezil bop arbady myń qúbylyp.
Jarqanattar jalbańdap kólbep úshty,
Búrkemek bop kún kózin – shyndy buyp.
Júregińe jazylmas ajara salyp,
Toǵyshardyń jabysty jalasy anyq.
Taptyq dúshpan jigine jatqyzylyp,
Ózgertuge aidaldyń jau atanyp.
Sonan talai súryqsyz kúnder ótti,
SHetke qaǵu, teńsizdik bizge jetti.
Bir tóńkeris bastaldy dál uaǵynda,
Dep júrgende aqymyz kimge ketti.
Tigiledi naizaǵai túndigin kep,
Túek búlttan biiktep kún kúlimdep.
Janymyzdan talai jyl qatyp qalǵan,
Múz eridi, esti de shyn jyly lep.
Baqytty bol zamanda jańalanǵan,
Talai júrek jazyldy jaralanǵan.
Sol qatarda aqtalyp ardaqty áke,
Jegi qúrttan qútyldyń, jalalardan.
Máńgi, máńgi saqtalar búl shaqtaryń,
Júrek qanym – qabyl al, jyr taqpaǵan.
Alańsyz bol úiqyńyz bólinbesin,
Sońǵy isterdi jalǵaidy úrpaqtaryń.
2003 jyly 24 mamyr.
Andas OMARAQYN.
Derekkóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755











