شەتسىزدە شەكسىز بۇل قاھارلى دۇنيە كىمدى ايتقانىنا كوندىرىپ، ايداۋىنا جۇرگىزبەگەن، ايباتىنا مىنسە ۇلى تەڭىزدىڭ شۇڭەتى ىسپەتتى بىردە تەرەڭ وپپاسىنا وبىرلانا باتىرىپ، ەندى بىردە دۇلەي تولقىن ۇرىپ ۇشىرعان اعاش قايىقتىڭ سىنىق جاڭقاسىنداي جاعاعا لاقتىرمادى. ول بىردە اقپانىڭ قىزىل شۋناق ايازىنداي قارىپ، ەكى اياعىڭدى ءبىر ەتىككە تىعادى. الدىن بەرىپ ارباپ، ارتىن بەرىپ اياعىنا جىعادى، مورت سىندىرادى. وسىلاي الپاراسىپ ءجۇرىپ ريزىعىڭدى تاۋسىپ، ماڭگى كوز جۇماسىڭ، ازاپتان ادا بولاسىڭ. دەس ەدە ويلاپ تۇرساڭ وسى تۇلكى دۇنيە باستاپتا تەڭ جاراتىلعان، ەشكىمنىڭ پەشەنەسىنە باق پەن سوردىڭ تاڭباسى شىر ەتىپ جەر بەتىنە ءتۇسىپ، تۋا دا باسىلماعان ەكەن. بۇل اقيقات. ادامدار جۇرە كەلە وز مۇدەسىنە بولا ايلاسىنان اقىلىن اسىرىپ، ءبىرى قوجا بولىپ شىعا كەلەدى دە ونىسىن جاسىرۋ ءۇشىن ‹‹جازىلمىش تا، بۇزىلمىش جوق.› بۇل ءتاڭىردىڭ جازمىشى»، ــ دەپ سەندىرەتىنى بار. ال ەندى وسىنداي اۋمالى توكپەلى جاعدايدا كەيبىر اقىلدى ادامدار ءوزىن دۇرىس ۇستاي ءبىلىپ، ومىردەن قۇندى ساباق قابىلدايدى. سول ارقىلى جۇرەر جولىن، باعدارىن ءدال باعامداپ، كىشىلىكتىڭ، كىسىلىكتىڭ قادىر-قىمباتىن ساقتايدى. قوعامداعى ورنىن بيىكتەتىپ، تيەسىلى ۇلەسىنەن يگلىكتەنەدى. ءومىردىڭ قۇنىن تۇسىنەدى، باسقالارعا قامقور، باستاماشى بولىپ بالتا سابىنداي قىسىقا عۇمىرىندا حالىققا، قوعامعا ەسەلى ەڭبەگىن باعىش ەتىپ، جۇرت جۇرەگىنەن جول الىپ، كەيىنگىگە عيباراتتى ەڭبەكتەر قالتىرادى. ارينە بۇل ماقتانىش ەتۋگە تۇراتىن، العىستاۋعا، ماراپاتتاۋعا تاتيتىن ىزگىلىكتى شارۋا. مىنە وسىنداي ارداقتى ادامداردىڭ ۇلكەن ورتاسىندا مومىندا، ەڭبەككەر، باسقالارمەن جۇعىسقىش، جۇرتقا قىلداي قياناتى جوق، ءوزىن تازا داىرەتتى ۇستاپ وتكەندەردىڭ ءبىرى قاسيەتتى قىزاي ەلىنىڭ ءبىر تارماعى تاڭىربەردى – قۇداينازار – سولتەنكەلدى رۋىنىڭ شاكىلدەن تارايتىن وماراقىن جانسارباي ۇلى ەدى.
وماراقىن قازىرگى كۇنەس اۋدانى، كەڭسۋ اۋىلىنىڭ كورىكتى دە كوركەم سارى كەزەڭ استى دەگەن جەرىندە، سايىن دالاسىىندا ساعىم ويناپ، سارايىڭدى اشىپ، جانىڭدى جادىراتقان سامالى ەسىپ، قىزعالداعى مەن قىمىزدىق گۇلى اشىلىپ ماساتىداي تۇرلەنگەن 1903 جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ تامىلجىعان اشىق 24 جۇلدىزىن ڭ ارايلى كەشىندە، ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشىپ، ءوز قولى وزىنە جەتەتىن اۋقاتتى وتباسىندا دۇنيە ەسىگىن اشىپتى. اكەسى جانسارباي ۇلتاراق ۇلى اقتابان شۇبىرىندىلىقتى كوپ كورگەن قىزاي ەلى تۇراقتى ورىن تاپپاي ۇركىنشىلىكتە جۇرگەن شاقتاردا 1851 جىلى بارلىق تاۋىنىڭ باۋرايىندا دۇنيەگە كەلىپتى. بالا كەزىنەن كۇن بۇرىن شالا تۇعاندىقتان الجۇاز جانە جانسارى بولىپتى. ايتۋلارعا قاراعاندا، شەشەسى ۇلى اجەمىز قىزدىعوي اتتى انامىز وتە كەلىستى، كوپتى كورگەن، قاتتى بىلىكتى، ويلامپاز، اقىلدى ادام ەكەن. جاڭا تۋعان ۇلىنا جانسارباي دەگەن ات قويىپ، تۇماققا سالىپ، كيىز ءۇيدىڭ كەرەگەسىنىڭ باسىنا ءىلىپ باعىپتى. اركۇنى تاڭەرتەڭ اۋىستىرىپ وتىرىپ 40 كۇن دەگەندە قىرىق كەرەگەنىڭ كوزىنەن وتكىزەدى، 40 قاسىق سۋمەن شومىلدىرىپ قىرقىنان شىعارادى، نارەستە سونداعانا تۋىلاتىن مەزگىلىنە جەتىپ ادام كەيپىنە كىرىپتى. وسىنداي ءبىلىمدى اڭعارلى انا قولىندا ءوسىپ، تانىمالى ەستى اكەسىنەن ءومىردىڭ وي مەن قىرىن ۇيرەنىپ، تاربيەا لعان جانساكەڭ كۇنەستىڭ ەكى قابىرعاسىن جايلاعان ەلگە اتى ءمالىم، اجالعا اراشاشى، اۋرۋعا مەدەتكەر، كوزقاراقتى، عۇلاما، وقىمستى ادام بولىپ ءوسىپتى. ول تامىر ۇستاپ، ءارتۇرلى اۋرۋدىڭ قاراكەتىن اجىراتىپ، تالاي-تالاي اۋرۋدىڭ اشتى ازابىن تارقاتقان، الجۋاز جاندارعا جاناشىر بولىپ، قول ءۇشىن بەرگەن، قاراڭقى قازاق دالاسىندا ۇستەمدىگىن جۇرگىزگەن قاراجەل، وپىپا، قاتارلى قاۋىپتى اۋرۋلارعا قارادۇرسىن ەمەس، ومىردەن قابىلداعان كەمەڭگەرلەر تاجىربيە، مول ءبىلىمى ارقىلى ءوزى جيناپ، جاساعان جەرگىلىكتى دارىلەرىمەن داۋالاپ توتەپ بەرىپتى. ءتىپتى رەتسەپ جازىپ قالتىرماعانى بولماسا، ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگىپ، قازىر راك اتالىپ جۇرگەن ءومىردىڭ قاس جاۋى قىلتاماق اۋىرۋىندا ەمدەپ جازىپتى. ابەۋتالىپ اقساقالدىڭ ايتۋىنشا، ءبىر جولى باباسى مۇراتبەك شىلدەباي ۇلى ەكەۋى جانساكەڭە سالەم بەرە بارادى. از وتىرعان سوڭ:
– اتتىڭ دەمى كەلىپ تۇر، الىستان ناۋقاس كەلۋى مۇمكىن، حالى ناشار، ناشار سياقتى –دەيدى. اۋىز جيعانشا بولماپتى، ات تۇياعىنىڭ ءدۇبىرى ەستىلىپ، ىلە-شالا تور ەتتەن ابدەن اجىراپ، جىپكە تىزگەندەي اربايىپ قۋ سۇيەكتەرى قالعان، وتە ارىقتاعان ءبىر ادامدى قولتىقتاپ، ۇيگە سۇيەپ كىرگىزگەن ادام:
– اسسالاۋماعالايكوم، ارداقتى اۋليەم، جان قالسا جانسارباي، ماشەدەن قالادى دەگەن دابىرىڭىزدى ەستىپ قىيىرداعى قاس بويىنان ارنايى ىزدەپ كەلدىم. بۇل اۋرۋ ادام مەنىڭ الىبەك دەگەن اعام ەدى، اۋىرعالى التى اي بولدى، ەشبىر ەم شيپا بولمادى. سىزدەن مەدەت تىلەپ كەلىپ تۇرمىن، – دەيدى ءوتىنىپ.
– اعاڭ قاۋىپتى اۋرۋ ەكەن، قوىمنان كەلمەس پە ەكەن، – دەيدى. اۋىر تىنىس الىپ، الگى ادام:
– اۋليەم-اۋ، بۇل اقىرى ولگە قيعان تۋىسىم ەدى، ەمدەپ كورىڭىزشى، ءبىر شيپاسى تابىلىپ ەم بولىپ قالارما ەكەن، – دەپ جىلىپ جىبەردى.
الىستان ات ارىتىپ كەلگەن سوڭ، كوڭىلىن جىقپاعان جانسەكەڭ ناۋقاسقا وڭاشا ءۇي تىكتىرىپ، ەمدەۋگە كىرستى. الدىمەن جاقسى يلەنگەن جۇمساق قايىستان جىڭىشكەلەپ 12 تاسپا ءتىلىپ، قىرعىزشا ءورىم ءوردى. قوتاننان ءبىر قارا قويدى الدىرىپ، ايتىپ سويعىزىپ، قىزىل وڭەشىن الىپ جاس قىزىل وڭەشتى اۋدارىپ باسىن ىشىنە قاراتىپ تىگىپ قامشىنىڭ ورىمىنە كيگىزدى. باس جاعىن ءۇش جەرىنەن بۇناپ، ءمالىم مولشەردە كەپىرەش جانە ءوزى جاساعان ءبىر ءبولىم كۇشتى دارىلەرىن جاعىپ، الگى ادامعا:
– اعاڭنىڭ جانى ءبىر قالسا وسىدان قالادى، بولماسا قاۋىپتى، ەمدەپ كورەمىزبە؟ – دەيدى.
– اۋليە، قالاي بولسا دا ءبىز ماقۇلمىز، ەمدەپ كورىڭىز، – دەپ رۇقساتىن بەرەدى.
جانسەكەڭ بالانىڭ شىنتاعىنداي جۋاندىقتاعى جاڭاعى قىزىل وڭەشكە سۇعىلعان قامشىنىڭ ءورىمىن ناۋقاس ادامنىڭ كەڭىردەگىنە كۇشەپ جۇتقىزىپ، بىرنەشە رەت تولعاپ جۇگىرتەدى. اۋرۋ ادام تالىپ جىعىلىپ تۇسەدى. اۋزىنان قان دا شىعىپ كەتەدى. جۇمساق باعلان ەتىنەن سورپا قايناتىپ، ءسۇت ءپىسىرتىپ قويعان. تۇسكە تامان اۋرۋ ەسىن جيادى. دەرەۋ ءبىر شىنى ءسۇت ىشكىزىپ، از ۋاقىت وتكەننەن كەيىن جۇمساق ەتتى ازىراق مايدالاپ ۇگىپ، ءبىر شىنى قوزى سورپاسىن بەرىپ، قالىڭ وراپ جاتقىزىپ تاستايدى. تىنىشتالعان ول التى ايدان بەرگى ۇيقىسىزدىقتىڭ اسەرىنەن بە ەكەن، بولماسا اۋرۋ ازابى جەڭىلدەدى مە قاتتى ۇيقتاپ كەتەدى. تابان ءبىر تاۋلىك ۇيىقتاپ ەرتەسى سول ۋاعىندا سەرگەك وييانادى. استىنا توسەلگەن كورپە-كيىزدەر تەرىدەن سىعىپ الارداي سۋ بولىپ كەتىپتى. جانسەكەڭ تامىرىن ۇستاپ كورىپ، ءبىر ءتۇرلى ريزى بولعان بەينەدە:
– قۇدايعا شۇكىر، بەتى بەرى قاراپتى، ءۇمىت بار، ەم بولىپ قالار دەيدى زور سەنىممەن. از ۋاقىت دەم الدىرىپ، ارتىنان قارا بۇرىش، توپيىن جانە ءبىر ءبولىم ءدارىنى قوسىپ، قولدان توساپ ءدارى جاساپ جالعاستى ەمدەيدى. بەس كۇننەن كەيىن ازداپ تاماققا ارالاسادى، ون كۇننەن كەيىن باسىن كوتەرىپ، كەرەگەگە سۇيەنىپ جۇرەتىن حالگە جەتەدى. ءسۇيتىپ، الىبەك ءبىر جارىم اي دەگەندە ساۋىعىپ اۋىلىنا قايتادى. كەلەر جىلى ءىنىسى ەكەۋى ات جەتەلەپ كەلىپ راقمەت ايتادى. سودان باستاپ الىبەك جانساربايدىڭ ءبىر بالاسى اتانىپ كەتەدى.
جانسەكەڭ ءارى ەمكوس، ءارى كاسىپكەر بولعان ادام. ول كىسى 1946 جىلى 95 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتىپتى. ەل 98 جاس دەپ جانازاسىن شىعاردى. جانسەكەڭ كوز جۇمارىندا سول ەكى قاسيەتتى زاتتارىن، قاسيەتتى اق سالدەسىن ۇلكەن ۇلى اياپبەرگەنگە، قاسيەتتى سارىالا قامشىسىن كىشى ۇلى وماراقىنعا مۇرا ەتىپ قالدىرىپ كەتەدى.
جانسەكەڭ ارقانداي سىرقاتتا زەرسالا قاراپ، ءونىمدى داۋالايتىن ەدى. قوجابەك رۋىنداعى مامىربەك دەگەن زاڭگىنىڭ ايەلى قاتتى اۋرادى. جانسەكەڭ ناۋقاستىڭ تامىرىن ۇستاپ، اسقىنعان سۇزەك ەكەنىن ايرادى دا ناۋقاستى شەشىندىرىپ توقىلعان شىم شيمەن وراپ، پ ءتۇرلى ءدارى-دارمەك سالىپ قايتا شىم-شىم ىستىق سۋمەن سىرتىنان سوعىپ، داۋالاپ جازادى.
قارىمباي دەگەن كىسىنىڭ كەلىنى قاتتى ىستىق بولىپ، بەزگەكپەن اۋىرعاندا سۋىق سۋعا توعىتۋ، جاس كوك بەدەگە وراپ، شىرعاناقتىڭ ءتۇبىن قايناتىپ ىشكىزۋ ارقىلى جەرگىلىكتى ادىستەرمەن داۋالاپ قاتتى ىستىقتى قايتارىپ، بەزگەكتى جازادى. بىزدەن بۇرىن شەشەك سىندى اجالدى دا ءوز سۋىن وزىنە قۇيىپ داۋالاپتى. ول بىلاي ەكەن: الدىمەن شەشەك شىعىپ ۇشىققانان كەيىنگى قارا قوتىردى قىرىپ الىپ، جىلىمان قايناق سۋعا ەزەدى. بۇل سۋدى بالانىڭ نەمەسە ۇلكەن ادامداردىڭ بىلەگىنە وتقا سالىپ سۋىن قايتارعان ينەنىڭ ۇشىمەن دوڭگەلەتىپ سىزىپ سوعان جەتكىلىكتى ەزىلگەن شەشەك سۋىن قۇيىپ ەگەدى. وسى ءادىسى ارقىلى شەشەكتتىڭ الدىن الىپ وتىرعان. جانسەكەڭنىڭ بۇنداي ۇلاعاتتى ستەرى ايتىپ تاۋىسقىسىز.
جانسەكەڭ ءبىر جىلدارى ەلدى اۋىر شىعىنعا ۇشىراتقان سۇزەكتى، بەزگەكتى ءوزىنىڭ ەسكە ەمدەۋ تاجىريبەسىمەن تابىستى ەمدەپ جازادى. ول كىسىنى جۇرت ۇيدە وتىرعىزبايتىن، ەمشىنى اتتان تۇسىرمەيتىن. تەك كۇنەس حالقى ەمەس، نىلقى، توعىزتارۋ سىندى الىس جەرلەرگە دە الىپ كەتەتىن. ول كىسى تاعى دا قازاقستاننان كەلگەن ءبىلىمدى سالاقي دەگەن وقىمىستى تاتار تانىستىرعان ىشكى رەسەيدەن وقىعان ۇلكەن ءبىلىمدى، تاجىريبەلى دارىگەر اليوۆ دەگەن ادامدى اۋىلىنا شاقىرىپ ەرۋلەتىپ، قوس عۇلاما تاجىريبە الماسىپ، ءتۇرلى اۋرۋدى، ونى ەمدەۋدىڭ جولىن تالقىلاپ، پىكىر الماسىپ، بىلىگىن ارتتىرىپ وتىرادى. وسى اۋىلدا باقسى، ەمشى اتالعان ءماشى، ساقال، ءباتيما قاتارلى ەمكوستەر بولىپتى. جانسەكەڭنىڭ بۇدان باسقا قاسيەتتى سارىالا قامشىسى مەن اق سالدەسى بولۋشى ەدى. تولعاعى اۋىر بولىپ، بوسانا الماي جاتقان جۇكتى ايەلدەر مەن بالا جولداسى تۇسپەگەن ايەلدەردىڭ ىشىنە دەم سالىپ، قامشىمەن ءبىر سىيپاسا دەرەۋ امان-ەسەن بوسانىپ، بالا جولداسى قالىپتى تۇسەتىن.
– سەنىڭ شەشەڭ ۇرىمحانىنڭ قالاي كەلگەندىگى تۋرالى ايتىپ بەرەيىن، –دەدى تاعى بىردە ىرازبەك اقساقال كوڭىلدەنە:

– ءبىر جىلى كوكتەم بولاتىن ءبارىمىز قىستاۋلىقتان كوشىپ، كەڭسۋ بويىنا كوكتەۋلىككە تۇسكەنبىز. اركۇنى كەشتە اۋىل اقساقالدارىنىڭ باس قوسىپ، اڭگىمە دۇكەن قۇراتىن ادەتى ەمەس پە؟ وسىنداي ءبىر كۇنى سىرتتا وتىرعانبىز، جانسەكەڭ اتتىڭ دەمى ءتيىپ تۇر عوي، الىستان ءبىر ادام كەلەتىن سياقتى، – دەدى.
ىلە شالا باتىس جاقتان اق كوبىك، قاراتەر باسقان قوسار ات جەتەلەگەن ءبىرادام كورىندى. كەلگەن بەتى:
– اسسالاۋماعاليكوم، اقساقالدار، جانساكەڭ اۋليەنى ىزدەپ كەلىپ ەدىم، – دەدى.
سسالەم العان جانسەكەڭ:
– يا، ول كىسى مەنمىن، كەلىڭىز، ءتۇسىڭىز، شارۋا جايىڭىزدى ايتىڭىز؟ – دەدى.
– مەن كۇنەستىڭ ارعى بەتىندەگى بەگىمبەت ابىكەن رۋىنىڭ ادامىمىن. سوربۇلاقتاعى راقىباي بايدىڭ بايبىشەسى دامەلى دەگەن كىسى جۇكتى ەدى. ون ەكى ايدان ءاستى ءالى بوسانا المادى. سوعان ءسىزدىڭ اۋليە اتىڭىزدى ەستىپ، داۋا ىزدەپ شاقىرا كەلگەن ەدىم،اۋليەم، – دەدى.
جانسەكەڭ ايالداماي سالدەسىن وراپ، دەرەۋ كيىندى دە كەلگەن ادامعا ەرىپ ءجۇرىپ كەتتى. بارسا ايەلدىڭ جۇكتى بولعانىنا 12 اي، 12 كۇن بولىپتى. قۇرساعى دەگەنىڭ ەرەكشە ۇلكەيىپ باسىنان اسارداي ىسىنگەن. وتىرىپ، تۇرا المايدى. ۇزاقتى كۇن ۇيقى جوق ەسىكتەن توركە دومالاپ تىنىس تاپپاي قينالۋدا ەكەن. توڭىرەگىن قورقىتىپ، دىڭكەلەتىپ بولىپتى. جانسەكەڭ بارا سالا شەشىنىپ تاستاپ، الدىمەن ايەلدىڭ تامىرىن ۇستاپ، سۋ ەگىز ەكەندىگىن ايىرادى. ارى ـ بەرى اۋناتىپ قۇرساق ءبولىمىن ۋقالاپ ەم-دوم جاسايدى. ارتىنان قاسيەتتى سارىالا قامشىسىمەن قۇرساعىن وردەن تومەن بىرنەشە سىيپاپ، دەم سالادى دا: – قىز بالا ەكەن، قوي كەلە امان-ەسەن بوسانادى. رەنجىمەسەڭدەر ماعان بالاعىپ بەرىڭدەر، – دەيدى.
ءۇي يەلەرى:
– اۋليەم، ايتقانىڭىز كەلسىن، ناۋقاستىڭ جانى قالىپ، ايتقانىڭىزداي بولسا، سىزدەن ايامايمىز، كەنىنىڭىز بولسىن، – دەسەدى جامىراي.
جانسەكەڭ ءۇي ارتىنداعى دوڭگە بارىپ جاقسى حابار كۇتىپ وتىرا تۇرادى. ءدال بەسىن اۋىپ، كوگەندەگى قوزىسىنا بولا ماڭىراپ ۋلار-شۋ بولىپ اۋىلعا قايتقان قويمەن بىرگە:
– الاقاي، اۋليەم، بوساندى، امان-ەسەن بوساندى. قىز بالا، قىز بالا ەكەن ايتقانىڭىز كەلدى، – دەپ بىرەۋ ەنتىگە حابارلادى.
وسى جولى جانساكەڭ ولاردىڭ ريزىلىعىن الىپ، بەسىكىندە قۇدالاسىپ ءۇرىمحاندى بەس جاس ۇلكەن وماراقىنعا قوسقان ەدى، –دەيدى.
جانسەكەڭ باسقا ەمكوستىككە دە جەتتىك ەدى. ‹‹اۋرۋدا شانشۋ، سوزدە قاڭقۋ جامان›› دەگەندەي، ول كىسى ونە-بويدى قۇرىستىرا ۇستاعان قاتتى شانشۋاردى دا سول قامشىسىمەن ۇرىپ، دەم سالىپ ءۇزىپ جازاتىن. جانسەكەڭدى ناۋقاستار كۇنشىلىك، بىرنەشە كۇنشىلىك جەردەن ات ارتىپ ادەيلەپ ىزدەپ كەلەتىن. بۇندايدا جانسەكەڭ ولاردىڭ ىزدەپ كەلەتىنىن الدىن-الا ءبىلىپ، بولجاپ وتىراتىن. ايتسا، ايتقانداي سول كۇنى، سول ۋاقىتتا، ادامداردىڭ ىزدەپ كەلگەنىن كۇرەتىنبىز. جۇرت سەنسىن، سەنبەسىن شىنىندا دا ول كىسى كورىپكەلى بار اۋليە ادام ەدى، انىعىنا كوزىمىز ابدەن جەتكەن بولاتىن، – دەپ وتىراتىن ەدى.
قاسيەتتى جانسەكەن تۋرالى جۇرت اراسىندا تارالعان «شايتا سوققان» دەگەن اڭىز اڭگىمە بار. جاستاۋ كەزى بولسا كەرەك، تۇيەگە ءمىنىپ قالىڭ قوي، ەشكىسىن بەتكەيگە قاپتاتىپ ورگىزىپ كەلە جاتسا سۇيكىمدى ءبىر كىشكەنە اق لاق اقساڭداپ قويعا ىلەسە المايدى:
– جانۋارعا نە بولدى ەكەن، – دەپ جانى اشىپ، تۇيەسىن شوگەرىپ، الدىنا ۇڭگەرىپ الادى.از جۇرگەن سوڭ ەركەك پە ۇرعاشى ما ەكەن، – دەپ استىن ۇستاپ كورمەكشى بولسا، لاققا ءتىل ءبىتىپ:
– قولىڭ تولدى ما ؟ – دەپتى.
– ءا، پاتشاعار، شەشەك ەكەنسىڭ عوي، – دەپ لاقتىڭ ايدارىنان الىپ توبىلعى ساپتى سارى الا قامشىسىمەن جاتىپ كەپ ساباپتى. قامشى وتكەن سايتان توبەسىندەگى تەڭگەسىن تاستاپ بەرىپ :
– بالاڭنىڭ بالاسىنىڭ، بارلىق ۇرپاقتارىڭنىڭ ماڭىنا جولاماي، – دەپ زارلاپ زىتىپ بەرپتى.
بۇل ارينە ادامنىڭ نانعىسى كەلمەيتىن اڭىز ىسپەتتى بولعانىمەن سەنۋگە بولاتىن دا شىندىق بولىپ كۇرىنەتىن سياقتى.
جەرى شالعاي نەمەسە قولى بوساماي قالىپ، شاقىرعان جەرگە ءوزى بارا الماسا، سول ەكى قاسيەتتى زاتىنىڭ ءبىرىن بەرىپ جىبەرىپ، بوساندىرادى ەكەن. جانساربايدىڭ بۇنداي ەمكوستىك ىستەرى سان-ساناقسىز. حالىق اۋزىندا اڭىز بولىپ جۇرگەن اڭگىمەلەرى ءتىپتى دە مول. بۇدان سىرت، قاتتى ەڭبەكشى بولعان. سارى كەزەڭنىڭ استىنداعى سارى جازىققا اعاش ەگىپ، بەدەلىك جاساپ، ەگىن سالىپ، جەر وڭدەۋگە كۇش سالىپ، باسقالاردىڭ وتىرىقتانىپ، ءومىر سۇرۋىنە باستامشى بولعان.
1910 جىلداردى جەر جىرتىپ جايقالتا استىق ەككەن. ءبىر جىلى كۇزدە اتاقتى شەشەن، جۇيرىك اقىن جاپسارباي ساسانۇلى ەل ارالاپ ءجۇرىپ مۇز قىرمانعا تاۋ بولىپ ۇيىلگەن تارىنى كەڭسۋدان باسا سوققان جەلىنە سىبانىپ تاستاپ ساپىرىپ جاتقان جانسەكەڭنىڭ قىرمانان شىعادى. كەپسەن الا كەتپەكشى بولىپ قاراسا، ىدىسى جوق ەكەن. قۇرى كەتكىسى كەلمەگەن ول:
اسسالاۋماعالايكوم جانسارباي،
قارا تامىردا جۇرسەڭ الدىڭا جان سالماي.
قىرمان تولسىن اتتەگەن-اي،
كەلىپپىن-اۋ كەپسەن الۋعا قاپ سالماي، – دەپتى.
ءسوز قۇدىرەتىن جەتە تۇسىنەتىن جانسارباي:
– كەلىڭىز، اق تۇيەنىڭ قارنى اقتارىلىپ جاتقان التىن كۇزدە قىرمانعا كەلىپسىز، كەپسەن الىڭىز دەپ جۇننەن توقىلعان قارا قاپقا تولتىرا تارى سالىپ، ارتىپ جىبەرىپتى.
سول تۇس قىر قازاقتارىنىڭ جەر ەمشەگىن جاڭادان ەمە باستاعان. ءبىر ەگىنشىنىڭ شاناعىنا قاراماي بۇلار ىستەۋى نەتكەن جومارتتىق دەسەڭىزشى؟
جانساكەڭ مىنە وسىنداي كەڭ پەيىل، جومارت كوڭىل ،كوپشىل ادام ەكەن. وسى ءبىر دارقان پەيىلىنە بولا دا ءباردى مە ەكەن ول كىسى ەكى نەكەلى بولىپتى. ءبىرىنشى ايەلى قاليشا انامىزدان التى قىز تۋىپ، ارتىنان ءبىر ۇلدى بولادى. ۇلدىڭ اتىن اللا التى قىزدىڭ ارتىنان اياپ بەرگەن عوي دەپ اياپبەرگەن قويىپتى. ەكىنشى ايەلىتۇيەگە مىنگىزىپ اكەلگەن كەرەي قىزى جاميلا انامىزدان تۇڭعىشى ءبىر ۇل تۋىپ، ارتىنان التى قىز كورىپتى. سول التى قىزدىڭ الدىنداعى ۇل وماراقىن ەكەن. جانسەكەڭ 1946 جىلى 95 جاسىندا ەلىمەن ۇرپاقتارى ورتاسىندا، اقىل، وسيەتىن قالتىرا وتىرىپ، الەۋەتتى، سەرگەك قالپىندا پانيدەن باقيعا اتتانىپتى دا، ەلى 98 جاس دەپ نامازىن شىعارىپ، ماڭگىلىك تۇراعىنا اتتاندىرىپتى.
«اتا كورگەن وق جونار، انا كورگەن تون پىشەر» دەگەندەي، وسىنداي ءبىر كوزى اشىق، كوكىرگەگى وياۋ، كەڭ پەيىل، كوپشىل وتباسىنىڭ ونەگەسىن كورىپ وسكەن ومەكەڭ دە اق ەدىل، ونەگەلى قاسيەت قالىپتاستىرادى. ول 1913 جىلعا دەيىن اتا-انا تاربيەسىندە بولعاننان كەيىن، سول تۇستاعى بىردەن-ءبىر ءبىلىمدى عۇلاما ادام ءالىش موللادان ارابشا، لاتىنشا ءپانني ءبىلىم الادى. قىسقا عانا ۋاقىت ىشىندە ءتورت امالدى يگەرىپ، ەداۋىر ساۋاتىن اشادى. ودان ارى جوعارىلاپ وقيتىن مەكتەپ ول تۇستا بولماعاندىقتان بۇدان كەيىنگى جەردە وتباسى ىستەرىمەن اينالىسادى.
شۇرەك اقساقال ءبىر سوزىندە:
– ومەكەڭ جاستايىنان ەڭبەك سۇيگىش، ەلگەزەك بولىپ ەدى، – دەپ كۇلە وتىرىپ ول كىسىنىڭ بالا كۇنگى ءبىر قىزىق قىلىعىن ەسىنە الادى. – 13-14 جاستار شاماسىندا بولۋ كەرەك جىلقىشى جىگىتتەرمەن بىرگە تۇنگى جىلقى كۇزەتىنە شىعىپتى. ىسىمەر قولدى اناسى جاڭادا عانا تىگىپ بەرگەن ۇلپاداي ەتىپ يلەپ راۋعاشتىڭ تۇبىمەن بوياپ، بالاعىنا شيبارقىتتى كەستەلەپ ءارىپ سالعان شالبارىمەن جاعا-جەڭىن قارا بۇيرا داكىمەن جۇرىنداعان ادەمى سارى تونىن كيىپتى. تۇنىمەن سىركىرەپ قوس اياقتاپ جاۋعان اق جاڭبىر تاڭعا تولاس تاپپاپتى. «تەرىنىڭ جانى سۋعا ەريدى» دەگەندەي، جاڭبىر وتىندە ۇزاق ءجۇرىپ ابدەن مالشىنىپ ەزىلگەن ونىڭ تون شالبارى ۇزارا بەرىپتى، سوزىلا بەرىپتى. ۇزارعان سايىن تونىنىڭ جەڭى مەن ەتەگىن، شالبارىنىڭ بالاعىن كەسىپ تاستاي بەرىپتى. ەرتەسى جاڭبىر باسىلىپ كۇن اشىلعاندا، ىستىققا كەپكەن تون شالباردىڭ قۋىرىلعان جەڭى شىنتاقتان، ەتەگى بەلدەن، بالاعى تىزەدەن جوعارى شىعىپ شولتيىپ قىسقارىپ كيۋگە جاارماي قالىپتى. «تەرىنىڭ اتاسى كۇن» ەمەس پە، سۋعا سوزىلىپ، ىستىققا قۋىرىلاتىندىعىن سەزبەگەن، ءاي بالالىقتى ايتساڭشى؟.
ومەكەڭ تاعى دا قىزىقشىل قالجىڭباس بولاتىن. جەزدەسى اتاقتى موللا سارسە بالقان ۇلى مىنەزى قوڭىر، مومىنداۋ كىسى ەدى. سول كىسى ۇيلەرىنە كەلە قالسا قالجىڭداپ ويناپ (جەزدەسىمەن وينايتىن قازاق سالتى ەمەس پە؟) ەسىكتىڭ الدىندا جاتاتىن ەداۋىر الۋەتتى دەگەن ادامدار ورنىنان ازەر قوزعايتىن ۇلكەن اقتاسپەن جىعىپ سالىپ، جوتاـ جەلكەسىنەن باستىرىپ قوياتىن. تاستى اۋدارىپ تۇرىپ كەتۋگەن قاۋقارى جەتپەي تەك تىپىرلاۋعا عانا مۇرشاسى كەلگەن جەزدەسى:
– ءاي، پاتشاعار، ءۇي پاتشاعار، قويساڭشى، ەي قويساڭشى، ءاي مىناۋ ادام ولتىرە مە قايتەدى، قۇتقارىڭدار؟ – دەپ ايعايلايتىن. سىقىلىقتاپ كۇلگەن، بىردەمى قىلجاقتان كەيىن:
– كەشىرىڭىز، – دەپ تەر باسىپ كەتكەن موللا جەزدەسىن تاستىڭ استىنان بوساتىپ الاتىن. ومەكەڭ سونداي قالجىڭباس، قايراتتى بولاتىن، – دەيدى.
كەڭسۋدىڭ سارى كەزەڭى استىنداعى سارى جازىعى شىبىق شانشساڭ ورمان وسەتىن قىرتىسى قالىڭ، قۇنارلى، قوڭىر بۇيرا توپىراقتى بولىپ كەلەدى دە، ەڭبەگىڭدى ەسەسىمەن قايتاراتىن جومارت جەر ەدى. وسى قۇتتى قويناۋدا ومەكەڭ اعاسى اياپبەرگەنمەن بىرلىكتە تىزە قوسا وتىرىپ، قوس قولدارىمەن يگىلىك جاراتۋعا قۇلشىنادى. ول ەڭ الدىمەن ءشوپ باسىن قۋىپ، اۋارايىنىڭ ىعىنا اۋدارىلىپ، كوشىپ-قونىپ جۇرەتىن ماعىناسىز ەسكى تىرلىكتى وزگەرتۋگە بەل بايلايدى. «بۇزاۋ شوڭگەن» دەگەن ساي اۋزىنداعى جەر توشالاسىن كوشىرىپ اكەلىپ، سارى جازىقتىڭ ورتاسىنان ەكى اۋىزدى اعاش ءۇي، ءبىر اۋىزدى تام ءۇي تۇرعىزىپ، ەسىكتىڭ الدىنان ەكى جارىم گەكتار مولشەرىندە باقشا جاساپ تال، تەرەك، قايىڭ مويىل، دولانا، الما، ورىك اعاشتارىن وتىرعىزادى. ال ءۇيدىڭ ارتىنان 10 گەكتارعا جۋىق جەردى سوقپا تام، قازعان ورمەن قورشاپ، اينالاسىنا ءتورت قاتارلاپ تال، تەرەك، شىرعاناق وتىرعىزىپ، بەدەلىك جاساپ كوگەرتۋمەن شۇعىلدانادى.
«كونەنى ايتباي، جاڭا ەسكە تۇسپەيدى» دەمەكشى، وسى ارادا مىناداي ءبىر ۋداي اشتى شىندىقتى قىستىرا كەتكىم كەلەدى. 1958 جىلدارى «بايتال تۇگىل باس قايعى» دەگەندەي، ومەكەڭ باسقاسىنان دا ايىرىلىپ «تابى جات ەلەمەنت» بولىپ شەتكە قاعىلىپ جۇرگەن كەزدە تاي قازان قۇرىلىپ، كوللەكتيۆكە مال قورالارىن سالۋ جابال قولعا الىنىپ، وعان اعاش ماتەريال كەرەك بولادى. الدىمەن يەن جاتقان يەسسىز مالداي كورىپ، كەمەلىنە كەلىپ سامسىپ تۇرعان وسى باقشانى ويرانداپ (ءازىر ءتۇبۇرى دە قالماعان جاسامىس تارتقان 3700 ءتۇپ تەرەك، 200 ءتۇپ ورىك، 700 ءتۇپ الما، 1200 ءتۇپ تال بولىپ (باسقاسى ەسەپتەلە 5800 ءتۇپ اعاشتى سارى كەزەڭ، سارى ساي، كولدەنەڭ بۇلاق، شوشقا ساي، اشۋداس قاتارلى جەرلەرگە اپارىپ، مال قورالارىنا اعاش ماتەريالى ەتىپ پايدالۋ مەن ءبىر ءبولىمىن كوللەكتيۆ اسحانالارعا وتىنعا جاعىپ تاۋىسقان. بۇنىمەن قوسا، بىزنەشە اۋىز) ءۇي، مال قوراسىنىڭ اعاشتارىن بۇزىپ ىستەتۋ مەن كيىز ءۇيىنىڭ تۋىرلىق، ۇزىكتەرىنە دەيىن «انگىليانى قۋىپ جەتۋ، بولات قورىتۋدا» (بۇلدا 1958-جىل) وگىزگە ەرتتەۋ ەتىپ ەرىكسىز اكەتكەن. ومەكەڭ ءوزىنىڭ بۇل ادال ەڭبەگىمەن، مۇلىكىنە اشىنىپ قايتارىپ بەرۋدى، ەڭ بولماسا، قارجىعا جاتقىزىپ بەرۋدى وتىنگەن بولسا دا، جەكەلىككە جارماساتىن يدەياڭ ءالى اۋىر، كوللەكتيۆ كوزقاراسىڭ ناشار، وزگەرۋ پوزيتسياڭ جاقسى ەمەس، «ءۇش قىزىلتۋعا قارسىسىڭ، – دەپ كۇرەسكە الىپ، باسىپ قويعان. كەيىندەپ جاعداي ءبىراز وڭالىپ، ساياسات تياناقتانعان كەزدە وسى اعاشتارىمەن مۇلىكتەردى بۇيرىق بويىنشا وزدەرى كەسىپ، تاسىپ ورنالاستىرعان ميزامباي، وڭالقان، شۇرەك قاتارلى كىسىلەردىڭ كۋالىك بەرۋىندە جوعارىعا ارىزدانىپ، تومەندە قۋزاساق تا ەش ناتيجە بولمادى. ءتىپتى يت جەمى بولىپ جوعالىپ، توڭكەرىس داۋىلىنا ۇشىپ تەككە كەتتى عوي قايران ەڭبەك، قايران مۇلىكتەر.
ەندى اڭگىمەمىزگە قايتا ورايالايىق. ومەكەڭ سارى جازىققا تۇراقتاپ، ءۇي سالىپ، باقشا جاساۋمەن بىرگە، تاقيالاپ تارى شاشساڭ بىرنەشە ون قاپتاپ ءونىم الاتىن قۇنارلى قويناۋدى قازاقستاننان الدىرعان اقسايسكي ات سوقامەن جىرتىپ، تارى، بۇداي، ارپا قاتارلى داقىلدار ەگىپ جىل سايىن مول ءونىم الىپ وتىرادى. بۇنداي ۇلاعاتتى ىستەر سول وڭىرگە تىڭ جاڭالىق، ونەگەلى باستاما بولادى. شاكىل قارا كۇنگەيىندە تاۋ ساعالاپ، وزەن جاعالاپ جۇرگەن بارشا جۇرت جاپال اتتانىسقا كەلىپ اۋقاتى بارلار اعاشتان، جۇقالتاڭ كۇيلىلەرى تامنان سوعىپ ءۇي تۇرعىزىپ، باسى كەڭسۋدىڭ سۋ اعارىنان، اياعى سارى سايدىڭ اۋزىنا دەيىن سوزىلعان ۇزىننان ۇزاق رەتتى اۋىل قالىپتاستىرادى. ءمۇسى، مۇراتبەك، قابىلبەك، قاناپيا قاتارلى كوزى اشىق، زەردەلى ادامدار اۋلالارىنا اعاش وتىرعىزىپ، ەسىك الدىنا قوماقتى باقشا جاسايدى. ەگىن ەگىپ، جەر ەمشەگىن ەمۋدى ۇيرەنەدى. سارى كەزەڭ استىنداعى سارى جازىقتى گۇل-باقشاعا اينالدىرادى.
– وماراقىن قايىرىمدى، اقپەيىل جان بولاتىن، – دەپ ەدى كەزىندە كوپتى كورگەن كونەكوز رازبەك اقمادي ۇلى اقساقال، – اۋىلىمىزدا استىقتى ەڭ الدىمەن ايداپ، انا توپىراقتىڭ يگىلىگىن كورىپ، باسقالارعا ۇلگى بولىپ ەدى.ءارى تۇسىنداعى اش-ارىقتارعا قول ءۇشىن بەرىپ وتىراتىن. شاكىل رۋى وماراقىن وتىرعان اق وردانى «اكەم ءۇيى» دەپ اتايتىن. ءبىرىمىزدىڭ قارنىمىز اشىپ، وزەگىمىز تالاسا نەمەسە الدە ءبىر نارسەمىز جەتىسپەي جاتسا كوڭىلگە توق، مەدەت كورىپ «اكەم ۇيىنە» جۇگىرەتىنبىز، وندايدا وماراقىندى بىلاي قويعاندا، قولى بەرەكەلى كەلىنىمىز ۇرىمقاندا مەسەلدەمىزدى قايتارمايتىن. مۇراعانىمىزدى الىپ، قيىنشىلىعىمىزدى شەشىپ ريزا بولىپ قايتاتىنبىز.
– اسىرەسە، –دەيدى رەكەڭ اقساقال كەدەيلىكتەن باسىنا كۇن تۇسكەن كەيبىر جوق-جىتىك ادامدار وماراقىندى پانالاپ كەلىپ، ەس جياتىن. پاناسىز جەتىم ءۇش اتا ابدىقادىر ەسىم ۇلى دەيتىن جالقى جىگىت پانالاپ كەلىپ قولىنا كىرەدى. وماراقىن ونىڭ ادامەرشىلىكتىى، بىرتوعا، مومىندىعىن كورىپ قارىنداسى التىنسارىنى قالىڭسىز قوسىپ، باسىنا وتاۋ كوتەرىپ، باۋىرىنا قازان اسىپ، الدىنا مال سالىپ ءوزىنىڭ ءبىر وتاۋى رەتىندە قاسىنا وتىرعىزادى. كەيىندەپ ابدىقادىر مالدى جاقتى بولىپ، كوممۋناعا ءبىر توپ قاراڭ-قۇراڭ قوسىپ بەرگەن ەدى.
الىستاعى ابىكەن رۋىنان توقتاربەك قاتارلى ەكى جەتىم، پاناسىز بالانى باعىپ ىسكە جاراپ، ازامات بولعاندا مال-جانىمەن تۋىستارىنا تابىستاپ بەرگەن. جاقىن باۋىرلارى باينۇرماننىڭ نۇردانبەك دەيتىن بالاسىن باعىپ، ازامات بولعانعا دەيىن قارايلاسىپ قاتارعا قوسقان. كەيىن «ىسقىرىقشى نۇردامبەك» اتانىپ كوممۇنانىڭ قورالى قويىن باعىپ وزات شوپان، حالقىنا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن قادىرمەندى اقساقال بولدى. جەزدەسى ءامىرجان دەگەن ادام كەدەيلىكتەن تۇرالاپ قالعاندا قاسىنا كوشىرىپ اكەلىپ قاتتىسىنا قايىرىلىپ، جۇمساعىنا جۇمىلىپ كۇن كورىسىنە شىعار جول تاۋىپ بەرگەن. ونىڭ مۇقابەك ورىسباي، نۇرسيا، ءسايدىلدا، ميزامباي قاتارلى ۇلدارى ءازىر ءبىر-ءبىر اۋىل بولىپ ءونىپ-ءوسىپ كەڭسۋدا وركەن جايىپ وتىر. كۇن كورىسى ناشار جاقىن قۇداسى اۋجاي دەگەن كىسىنىڭ ءداۋىت، ءسابيت، داۋىتبەك قاتارلى بالالارى جانىنا كوشىپ كەلىپ، تىرشىلىك تىنىسىن تۇزەپ، جاقسى كۇن كورىپتى. بۇل ادامدار ومەكەڭە قاشان بولسىن ىقلاستى العىستارىن ايتىپ كەلەدى.
تاعى دا سول ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا، ومەكەڭ تۇرمىستا ۇنەمشىل، كوركەمدىكتى ۇناتاتىن مىرزا، ارشىعان پيازداي تازا، سابىرلى دا ساعىز، بەرەكەشىل ەكەن. جۇيرىك باپتاپ، كۇتىپ مىنەدى. قولىنا ارالتوبەدەن قۇلجاعا كۇنبە-كۇن كىرەتىن ءبىر كەلىستى قاراجورعا ات ۇستاپتى. مىنگەن كۇنى ءمىنىپ، مىنبەگەن كۇنى كۇمىستەلگەن ادەمى كەلىستى قازاقي ەر-ءتۇرمانىن ەرتتەپ كەرمەگە قاڭتارىپ بايلاپ قويادى ەكەن. ول كىسى قوسىمشا ساۋدا-ساتتىقپەندە اينالىسىپ ءالىم-بەرىم، ايىرباس جولىن دا يگەرىپتى. وسى قاراجورعا اتپەن ەرەك قايراتتىلىعىنان قۇلجاعا مال ساۋدالاپ جۇرگەندە بىرنەشە رەت شۋىرمادا جول تورىعان قاراقشىلار قولىنان امان-ەسەن قۇتىلىپ جولداستارىن دا قۇتقارىپ كەتىپتى.
شۇرەك اقساقال ءبىر سوزىندە وسى قارا اتپەن ونىڭ يەسى ومەكەڭنىڭ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ىلۋدە ءبىر قولىنان كەلە بەرمەيتىن تاعى ءبىر ازاماتتىعىمەن ادامگەرشىلىگىن سۇيسىنە وتىرىپ ءسوز ەتكەن ەدى.
– ءبىر جولى ومەكەڭ، نۇرسيا بار 7 ادام 7 كۇن جول ءجۇرىپ حىجىڭ بايىنبۇلاق وڭىرىنە قارايتىن جۇلدىز وتارىنىڭ كەڭ ءبىر تۇكپىرىنە سۋىر، تۇلكى، قاسقىر اۋلاپ ساياتقا بارادى. ولار قاقپاندارىن جايىپ ساياتشىلىقتىڭ قالىپتى قىزىعىنا تۇسكەن 2 كۇنى نۇرسيا اياق استىنان اۋىرادى. العاشىندا بەزگەك تيگەندەي قالشىلدايدى. كەيىننەن ءبىر كۇن سۇلىق، ەس-ءتۇسسىز جاتادى. ەكىنشى كۇنى باسىن كوتەرىپ ەزۋىنەن اق كوبىك بۇرقىراپ، جىنىن شاشىپ، ەكى جانىن ءجۇلىپ-جەپ الپارىسقا تۇسەدى. كوزى قىپ-قىزىل بولىپ قانتالاپ، ادام شوشىرلىق قورقىنىشتى دارەجەگە جەتەدى. بارعاندا دا ەس-اقىل قالمايدى. تەك ناۋقاس ادامدى بايلاپ تاستاۋعا تۋرا كەلەدى، ويتبەسە، باسقالاردى جازىم ەتەدى، ناۋقاسى بارعان سايىن اۋىرلاپ، بەتى ارى قاراي باستايدى. باقسا نۇرسيا قۇتىرىق اۋرۋىنا شالدىققان ەكەن.
جاعداي بىلاي ەدى:
سول جىلى جازدا ەل قىستاۋدان كوشىپ جاتقاندا نۇكەڭ قىس قامى ءۇشىن قىي ويۋعا قالعان قوراسىنا بارادى. ات قورانىڭ ەسىگىن اشىپ كىرە بەرگەندە وقىردىڭ ىشىندە جاتقان ءبىر داۋ قارا يت اتىپ تۇرىپ ىرىلداپ كەلىپ ونىڭ بالتىرىنان الادى. نۇرسيادا ەڭگەزەردەي ءداۋ، قايراتتى جىگىت ەدى، ءيىتتىڭ ەكى قۇلاعىنان الىپ جىعىپ، اجىراتىپ موينىن قايىرىپ، تۇنشىقتىرىپ ولتىرەدى. كوپ وتبەي يت قاپقان جاراسى تەز جازىلىپ كەتەدى. بۇل ىسكە ەلەۋسىز قاراعان نۇكەڭ ەش قامسىز جۇرە بەرەدى. قۇتىرعان يت قاپقانىن ۇمىتىپ كەتەدى. مىنە ەندى «ەلەمەگەن اۋىرۋ جامان» دەگەندەي، ءدال قىرىق كۇن دەگەندە قۇتىرىقتىڭ ميكروبى قوزىپ، ايىقپاس دەرتكە، اسا وكىنىشتى تراگەدياعا جولىقتىرعالى وتىر. جاعداي وتە قاتەرلى، بەتباق دالا، يەن جەر، ارىستاي ازاماتتى كوز قىيىپ بۇندا قالتىرۋعا بولا ما؟ اۋىلعا الىپ قايتۋ كەرەك. بۇل ۇلكەن كىسىلىككە ساياتىن سىن. ال وندا كىم الىپ قايتادى، بولماسا، قوتارىلا كوشۋ كەرەكپە؟ بۇل سۋراۋعا ەشكىم اشىلىپ جارتىمدى جاۋاپ قاتپاي، جەر شۇقىلاپ تومەن قاراي بەرەدى. ويتكەنى سوناۋ قير الىستان، باسقا ولكەدەن ات تەرلەتىپ تىرشىلىك قامى ءۇشىن اڭساپ ەندى عانا ارەڭ جەتتى عوي … باسقا شەشىم جوق، اقىرى سالماق بىلىكتى ومەكەڭە تۇسەدى. ومەكەڭ ءوزى الىپ قايتۋ بەكىمىنە كەلەدى. باسقالارعا الاڭسىز اڭشىلىق ارەكەتىمەن اينالىسا بەرۋدى تاپسىرىپ، ءوزى سەنگەن قارا اتتىڭ ەرىن مىقتاپ توقىپ، توستەپ، شاندىرلاپ ءتورت ايىل تارتادى. ويتكەنى ءوزى جالعىز، جول كۇدىر دە السىن، ارادا اسۋ بەرمەيتىن ەكى زاڭعار الىپ قارلى شىڭ بار.
اللاعا تاۋەكەل ايتىپ كۇن شىعا بەرە اتقا قونعان ومەكەڭ ارىستاي ازامات ەكى قولى بايلاۋلى نۇرسيانى ەكى اياعىن ۇزەڭگىلىكتەن وتكىزىپ، بۇلقىندىرماي الدىنا بالاشا مىنگىزىپ، مىقتاپ قۇشاقتاپ، جولداستارىنا قوش ايتىپ جولعا تۇسەدى. ۇزاق جول، ىستىق كۇن، اۋرۋ بالا-شاعا، جەڭىل-جەلپى ادام ەمەس ەڭگەزەردەي كەسەك دەنەلى ازامات، ونىڭ ۇستىنە ءجاي ناۋقاس ەمەس، قۇتىرىق اۋرۋى. بۇنى مەڭگەرۋ جالعىز ادامعا وڭايعا تۇسپەيدى. ايتسە دە، اۋرۋ ادامدى جول بويى دارەتكا وتىرعىزۋ كەرەك، تاماقتاندىرۋ كەرەك، سۋسىن بەرۋ كەرەك. وسىندايدا ومەكەڭ اتتى قياعا تارتىپ الدىمەن ناۋقاستى كوتەرىپ اتقا مىنگىزەدى، ارتىنان ءوزى سەكىرىپ مىنگەسەدى. مىنە وسىنداي جول ازابىن ايتىپ سۇراماڭىز. وسى سۋىت جۇرىسپەن تۇندە ۇيقى، كۇندىز تىنىم جوق، 3 قوناقتا كەش اۋىلعا جەتكىزەدى. نۇرسيا ۇيىنە كەلگەن سوڭ ءبىر تۇنەپ ەرتەسى ساسكەدە پانيدەن باقيعا كوشەدى. ەل-ءجۇرت ونىڭ باۋىر-تۋىستارى ومەكەڭە ءدان ريزا بولىپ، العىستارىن ارنايدى. مىنە، ءسويتىپ قارا جورعا اتتىڭ بەلىنىڭ بەرىكتىگى، ونى مەڭگەرگەن ومەكەڭنىڭ قارۋ-قايراتى ادامگەرشىلىكپەن ەرلىكتىڭ جاندى ايعاعى بولعان ەدى، – دەيدى.
ءبىر جىلى كوكتەمدە ەل كوكتەۋلىككە كەلىپ جابىلا بيە بايلاۋ باستالادى. سول ارەدىكتە ءمۇسى دەگەن باي كىسى بيە بايلاپ اۋىلدى بيەباۋعا شاقىرادى. جەلى باسىنا داستارقان جايىلىپ ايعىردىڭ جالىنا ماي جاعاتىن سالت باستالادى. جاستار جاعى دۇرىلدەسىپ اساۋ قۇلىندارعا شالما تاستاپ شىڭعىرتىپ بايلاپ جاتادى. سولاردىڭ ىشىندە جۇرگەن ازىربەك دەگەن ازامات جولىنداعى شالماسىن لاقتىرىپ قالسا قولىنان جۇگەن، قۇرىق تيمەگەن شۋ اساۋ ۇلكەن تورى ايعىردىڭ موينىنا بارىپ ىلىنەدى. جازىم دەسەڭىزشى، دەرەۋ تارتقانىنشا بولماي اسىعىستا ارقان ازىكەڭنىڭ بەلىنە ورالىپ قالادى دا تارپاڭ ايعىر الا قونەلەدى. قولتوقپاقتاي كىشكەنە ادامدى انا جەرگە ءبىر ۇرىپ، مىنا جەرگە ءبىر ۇرىپ كەڭسۋ بويىنداعى بۇتا-بۇرگەن، تاسقا سوقتىرىپ، ارالاتىپ ۇركىپ سۇيرەتىپ كەتە بارادى، جۇرت قايتەرىن بىلمەي اڭتارىلىپ قالادى. ءدال وسى كەزدە اۋىلعا بەتتەپ كەلە جاتقان ومەكەڭ ايعىردى باستىرتا قۋىپ بەرەدى. مىنگەنى قاشاعانعا سالىپ جۇرگەن بەدەۋ كۇرەڭ تۇبەل بيە ەكەن. شاپشاڭدىعىنان ءايتىپ-بۇيىتكەنشە ۇرىككەن ايعىردى اۋدەم جەرگە جىبەرمەي قۋىپ جەتەدى دە قاتارلاسا بەرىپ تۋ قۇيرىعىنان الىپ تاقىمعا باسىپ توقتاتىپ ادامدى ايىرىپ الىپ قالادى. اۋىر تىنىس العان جۇرت لەزدە بۇل ادام ومىرىنە ساياتىن كەرەمەتتەي ىسكە ءسۇيسىنىپ ءدان ريزا بولادى. ازەكەڭ اجالدان اراشالانادى. سۇيەگى ساۋ، بىراق، ءبۇتىن ارقا تەرىسى سىلىنعان، ايتەۋىر جانى بار. ءون بويىندا ساۋ جەرى جوق اۋىر جارادار بولىپ قوزعالۋعا كەلمەي قالىپتى. كۇيىمشاڭ ومەكەڭ تاعى دا سول جىلى ازىربەكتى قاسىنا كوشىرىپ اكەلىپ ۇلكەن ەمشى اكەسىنە ءبىر جاز داۋالاتىپ، ابدەن ساۋىقتىرىپ قاتارعا قوسىپتى.
1942 جىلدىڭ قوڭىر كۇزى ەكەن، بۇكىل كەڭسۋ الابىن قوپا-قوپا بويشاڭ وسكەن قالىڭ قۋراي، بىتىك شىققان قالىڭ شالعىن ءشوپ، يت تۇمسىعى باتپايتىن بۇتا-بۇرگەن قىمتاپ، بۇك باسىپ، تىمىرسىق اتىپ تۇنىپ تۇرعان شاق. كەڭسۋداعى ءدۇيىم ەل الداعى قىس قامىنا كىرىسىپ بەدە، ءشوپ مول جيىپ، قورا-قوپسىلارىن جەدەل جوندەپ، تاقيالاپ شاشقان بولماشى استىقتارىن جيىستىرىپ، تىرناشتاپ، تىربانىپ جابال قيمىلداۋدا. ومەكەڭ ارالتوبەدەن شىعىپ كەڭسۋداعى ۇيىنە قايتىپ كەلە جاتقان. باتىستان ازداپ جەلەمىك سوعىپ تۇرىپتى. كەنەت سارى سايدىڭ باتىسىنداعى ەسىمباي اقسايىنىڭ اۋزىنان لاپ ەتىپ كوتەرىلگەن ءورت جالىنىن كورەدى. سول ارالىقتا باتىستىڭ جەلى دە ەلەۋرەپ كۇشەيە تۇسەدى. جالىنداپ كۇشەيگەن ءورت قوڭىرسىپ تۇرعان بىتىك دالانى جالماپ شىعىسقا قاراي تەز جايىلىپ، بەيعام جاتقان اۋىلعا تايايدى. ورتتەن وزىپ اسىعىپ جەتكەن ومەكەڭ اۋىل ادامدارىنىڭ ۇلار-شۋ بولىپ، ەپتەرى قاشىپ، ەستەرى شىعىپ، نە ىستەرىن بىلمەي، بەرەكەسىز قيمىلداپ، باعىت-باعدارسىز جۇگىرىسىپ جۇرگەنىن كورەدى. ومەكەڭ كەلە سالا ەڭ الدىمەن قاۋىپتە قالعان ادامدار ءومىرىن قۇتقارۋدى ويلاپ، ۇلكەندەردى دەرەۋ ۇيىمداستىرىپ بالالاردى، ايەلدەردى وڭگەرىپ، بوكتەرىپ دەگەندەي تاسىپ اۋىل الدىنداعى كوك سۋعا سالا بەرەدى. ءورتتىڭ الدىنان قارسى ءورت قويعىزادى.
– سوندا، – دەيدى تۇردىبەك اجى اقساقال. –: ەستەرى شىعىپ قورقىپ، شۋلاعان ادامدار سۋدان شىعا-شىعا قاشىپ ورتكە قاراي جۇگىرەدى. وماراقىن باستاعان بىزدەر ولاردى ۇستاپ اكەلىپ قايتادان سۋعا توعىتامىز. بولىپ جاتقان ءبىر ۇلكەن سايىس دەرسىڭ. قاتىگەز ءورت ءبىر دەمدە ءدۇيىم كەڭسۋ الابىن قارا قۇيقاعا ايلاندىرىپ، قوڭىرسىتىپ كۇيدىرىپ كەتە باردى. ءبۇتىن اۋىل ورتكە كەتتى. وسى جولى ءۇش ادام ءولىپ جەتى تۇياق ءىرى قارا، سەكسەن تۇياقتان ارتىق ۇساق مال، ون جەتى وتباسىنىڭ ءۇي-مۇلكى، سوقا-سايمانى قىرمانداعى بىيداي، تارىسى كۇيىپ كەتتى. ءار جەردەگى ەرىپ قوڭىرسىعان قارىن-قارىن سارمايلار، تەڭكيىپ-تەڭكيىپ قالا بەردى. وماراقىننىڭ جانقيارلىقپەن جۇگىرىپ، كۇش سالا ۇيىمداستىرۋىندا بۇداندا نەشە ەسە ۇلكەن بولاتىن اپاتتىڭ الدى الىنىپ قالدى. ادام شىعىن از بولدى، ايتپەسە، ەكونوميكالىق شىعىندى مولشەرلەۋگە بولمايتىن ەدى. ومەكەڭدى جەڭگەلەرى ۇزىن كىرپىك دەپ تەرگەيتىن ەدى، وسى جولى كىرپىگى، قاسى، سامايى، ەكى بەتىنىڭ ۇشى وتقا كۇيدى. ەكى قۇلاعىنىڭ ۇشىندا ءورت جالىنى شالىپ كەتتى. بۇل ءورت اسىلىندە ەسەمباي رۋىنداعى وقاپ دەگەن ادام سول جەرگە سالعان ورىستىڭ كارتوبىنان اكەلىپ قىرماننىڭ باسىندا سابانعا پسىرىپ جەپ وتىرعاندا جاققان وتتان كەتىپتى. كەيىن كەڭسۋ ەلى وقاپتى ءسۇرىستى ەتىپ قۋعىنداعاندا ول قاشىپ كەتىپ تابىلمايدى. وسىنىڭ اياعىنان ەكى ەل ورتاسىندا ەگەر تۋىلارمانعا جەتەدى. اراعا تاعى دا ومەكەڭ ءتۇسىپ جاراستىرىپ، ارازدىقتى، زاردابى اۋىر بولاتىن ۇلكەن داۋ-جاڭجالدىڭ الدىن الىپ، بەرەكەگە شاقىرىپ، تاتۋلاستىرىپ قويىپتى.
«ازدىڭ اتى وزبايدى» دەگەندەي، سۇلتانكەلدى ەلى ىشىندەگى ءبىر انادان تۋعان مالتابار، شاكىل از رۋ بولىپ، وزگە جۋان اتالاردان قاقپاي، قىسىم كورىپ شىعىندار بولا بەرگەندىكتەن حالقى ولاردان ءبولىنىپ شىعىپ ءوز الدىنا ءبىر زاڭگى ەل بولىپ قۇرىلۋدى تىلەنىپ جوعارىعا ارىز ۇسىنادى. ءۇش ايماق ۋاقىتىلى وكىمەتىنىڭ جاڭا بەلگىلەمەسى بويىنشا 1945 جىلى مالتابار، شاكىل رۋى قوجابەك زاڭگىسىنەن ءبولىنىپ شىعىپ، ءبىر زاڭگى بولىپ ۇيىمداستىرىلادى. كوزى اشىق، ساۋاتتى ازاماتى وماراقىندى ەلباسى زاڭگى ەتىپ سايلايدى. ومەكەڭ زاڭگى بولعاننان كەيىن ەلىنىڭ قامى ءۇشىن بەرىلە ەڭبەكتەنە جۇمىس جۇرگىزىپ، جۇرت اراسىندا تۋىلعان داۋ-شارلارمەن، بەلەڭ بەرگەن قايشىلىق-قاقتىعىستاردى كەزىندە دۇرىس شەشىپ، ەلىن بەرەكە-بىرلىككە شاقىرىپ كەلىپتى. سونداي-اق جوعارىمەن، سىرتپەن بولعان قارىم-قاتىناستى دا شەبەرلىكپەن شەندەستىرە ءبىلىپتى.
ءبىر اقىننىڭ:
شاكىلدەن وماراقىن، ءمۇسى كەلدى،
ءبىر قىدىرۋ قاسىندا كىسى كەلدى.
كەلىپتى ەل تۇتقاسىن ۇستاپ ولار،
وڭاشا قوناق ۇيگە ءتۇسىپ ەندى، – دەگەننەن-اق، ونىڭ توپتارىمەن سەزدەردە ەلىنىڭ ابىروي-اتاعىن كوتەرۋگە بولا سويلەپ، دەسىن بيىكتەتۋ ءۇشىن ىرىقتى تۇردە ۇلكەن-ۇلكەن ىستەرگە ارالاسىپ، ەل-جۇرتىنىڭ اۋىر جۇكتەرىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن جۇگىرىپ جۇرگەندىگىن كورۋگە بولادى. 1952 جىلدىڭ كوكتەم كەزى كەڭسۋ وڭىرىندە دە كوللەكتيۆتەسۋدىڭ العاشقى ادىمدا ۇلى ناۋقانى العا قويىپ ساي-سالادا تارىداي شاشىلىپ جۇرگەن بىتىراندى ەل ۇيىمداسىپ، ءبىر اراعا تۇڭعىش باس قوسىپ، كيگز ۇيىمەن اۋىلداسىپ وتىراقتاستىرىلادى. ۇيىم كەڭسۋدان توعان الىپ، يەن تۇسىپ جاتقان كەسىكتىڭ ۇستىنە سۋ شىعارىپ، استىق ەگۋدى جوسپارلايدى. ادامدار ءبىر تۇتاس اتتانىسقا كەلىپ كەنەرەدەن وستەڭ الۋعا قاتىناسادى. توعان قۇرىلىس قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان ءبىر تۇستا وستەڭنىڭ ورتاسىنان ۇلكەن قارا تاس شىعادى. بىرنەشە ادام توڭىرەگىن قازىپ، ىرعاپ كورەدى دە قوزعاي المايدى.
– وسى تاستى كىم كوتەرىپ سىرتقا شىعارىپ تاستاسا، سول ادم وسى توعان قازۋ جۇمىسىنان بوساتىلادى، – دەپ جاريالايدى بريگادير.
ءوزىن مىقتى ساناپ جۇرگەن، تالاي جارىستارعا قاتىسىپ جۇلدەگەر اتانعانداردان تەبەرەك سياقتى بىرنەشە بالۋان تاستى كوتەرىپ شىعارا المايدى. سول كەزدە ومەكەڭنىڭ 49 مۇشەل جاستاعى كەزى ەكەن.
– تاۋەكەل مەن كورەيىن، – دەپ ەكى جارىم مەتىر كەلەتىن قارا بۇل بەلبەۋىن بەلىنە مىقتاپ وراپ، ۇزىن ارقان الدىرىپ تاستى بايلاپ، كوتەرىپ وستەڭ ىشىنەن انادايعا شىعارىپ تاستاعان ەكەن. باسشىلىق ايتقان ۋادەسى بويىنشا وستەڭ قۇرىلىسى بىتكەنشە ول كىسىنى جۇمىسقا شاقىرماپتى.
ومەكەڭ ەل اراسىندا ىقپالدى، العاباسار بولعاندىقتان 1954 جىلدان 1957 جىلدار ارالىعىندا (جوعارى جىككە اجىراپ شالىق تيگەنگە دەيىن) اۋداندىق حالىق قۇرىلتايىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ، حالىق پەن جوعارىنىڭ ورتاسىندا ءادىل دە ەلپەك دانەكەرلىك رول اتقاردى. سونداي-اق، وتابسى تاربيەسىنەا، تۋىستار ارا ىنتىماققا دا قاتتى كوڭىل بولەتىن. اعاسى اياپبەرگەن ەكەۋى توتەنشە جاقىن بولىپ ءبىر-بىرىنە ىلتيپاتپەن جول بەرىسىپ، ءبىرى تۇزدەن تاپسا، ءبىرى تاپقانىن ەكى ەتىپ قۇراپ كادەگە جاراتىپ وتىرىپتى. اقىلىمەن ءىس كورىپ بەرەكەگە جۇگىنگەن ولاردىڭ ەنشىلەرى ءوبىرلى-شوبىرەلى ۇلكەن وتباسى بولىپ كەتسە دە، تەك 1958 جىلى حالىق كوممۋناسىنا كىرەردە عانا ءبولىنىپتى. اتىشۋلى مادەني توڭكەرىس كەزىندە ومەكەڭ تاپتىق دۇشپان قاتارىنا جاتقىزىلىپ، كۇرەسكە الىنىپ جۇرگەن كەزدە ءشاش ال دەسە، باس الاتىن، جاندايشاپ قىزىل توڭكەرىسشى ابزال، ابزالبەك، سادۋاقاس قاتارلىلار جوعارىداعى ايتىلعان ومەكەڭدى پانالاعان ادامداردى ىزدەپ تاۋىپ:
– سەندەردى وماراقىن كەزىندە ەزىپ، قاناعان، ەڭبەكتەرىڭمەن بايىعان، ەندى وياناتىن كەزدەرىڭ جەتتى. وعان كەتكەن ەڭبەكاقىلارىڭ بار سونى قايتارىپ الىڭدار، ۇستىنەن شاعىم ايتىڭدار، سايراڭدار، سەندەردى توڭكەرىس، پارتيا قولدايدى، – دەپ ۇگىتتەپ جەلىكتىرەدى.
دەسە دە، ولار:
– ءبىز ومەكەڭنەن ەش جاماندىق كورمەدىك، اۋزىمىزعا اس، استىمىزعا ات، باسىمىزعا پانا بولدى. انىعىندا ەڭبەكاقىنى كىم بەرۋ ءىسىن ءسوز ەتەر بولساق، ول كىسىنىڭ ەسەسى بىزدە كوپ، ءجون بىلسەك، راحمەت ايتۋ كەزەگى بىزدىكى، – دەپتى. قىزىل توڭكەرىسشىلەردى شامىرقاندىرىپ العاندىعى سەبەپتى، سونىڭ اياعىنان كەيبىرەۋىنىڭ تابى تاقىر كەدەي بولا تۇرا قىزىل توڭكەرىسشىلەر قوسىنىنان قۋالانىپ ورتاعا سۇيرەپ شىعارىلىپ، كۇرەسكە الىنعانى بار-ءتىن.
ومەكەڭ بۇرىن ات ۇستىندە جۇرگەنىمەن، كەيدە قاراپايىم قازاقي قول-ونەرمەندە اينالىسادى ەكەن. سونىڭ ارقاسىندا ەڭبەكپەن وزگەرىپ كۇرەسكە الىنىپ، قاقپاي كورىپ جۇرگەنىندە، كەدەيلەردىڭ كوز الارتا قاراعانىمەن ولاردىڭ قولىنان كەلمەيتىن امالسىزدىق جاعدايىندا قامىت، ارقان، سوقا-سايمان، سىبىرتكى، كۇرەك قاتارلى وندىرىسكە كەرەكتى جابدىقتاردىكۇركىرەپ جوتەلە ءجۇرىپ تىندىرىمدى ەتىپ، ايتارلىقتاي ساپالى جاساپ بەرىپ وتىرادى.
ول كىسى قاتتى ءدىنشىل بولماسا دا، قانداي ءبىر قيىن جاعدايدا دا ورازاسىن ۇستاپ، بەس ۋاقىت نامازىن تاستانايتىن ىرەتتى ادام ەدى. بەس ۋاقىت نامازىن ۇرلانىپپ بولسا دا وتەپ تۇراتىن.
ءبىر رەت 1970 جىلى «قوڭىرلار» توبىندا ەڭبەكپەن وزگەرتىلىپ بولەك قاماۋدا جاتقان كەزى بولاتىن مەن تۇسكى تاماق الىپ باردىم. قاپ-قارا جاتاقحاناسىنا كىرىپ بارعانىمدا، بىرگە وزگەرتۋدەگى قامزا شىبىباي ۇلى، مۇسابەك قامزا ۇلى، سارا، ساليمان دەگەن كىسىلەرمەن بىرگە نامازعا تۇرىپ، ساجدەگە جاڭادان باس قويۋعا اڭكەيگەن ەكەن. ولار سول قالپى سىلەيىپ تۇردى دا قالدى. قورقىپ كەتكەندىكتەرى ءمالىم. سويتسە مەنى اڭدىپ كەلگەن باقىلاۋشىلاردىڭ ءبىرى ەكەن دەپ قالىپتى. كورگەننەن كەيىن عانا «ۇھ» دەپ دەمدەرىن الىپ، ماڭداي تەرىن ءسۇرتتى. اكەم اراب جازۋىن جاتتىق تانىپ وقي بەرۋشى ەدى. ءبىر قۇران باسپاققا سالىپ باس جاعىنداعى ءبىر ەلەۋسىز جەرگە ءىلىپ قوياتىن. بۇل قۇران سول ەلەۋسىزدىگىمەن ەل العاش 1952 جىلى ءۇيى وپىس بولىپ، ءۇي مۇلكى قاتتالعاندادا، 1958 جىلى 2 رەت ءۇيى اقتارىلعاندا، 1968 جىلى 3 رەت ءۇي تىنتىلگەندەدە قىزىل بىلەكتىلەر جاعىنان قولدى بولماي قاعىس قالىپ وتىردى. كەيىن ناۋقاسى اۋىرلاپ ومىردەن وتەرىندە ازداپ مولدالىعى بار نەمەرەلەس تۋىسى ەسىمبەك مالاي ۇلى دەگەن كىسىنى شاقىرىپ الىپ:
– سەنىڭ ازداپ مولدالىعىڭ بار ەدى. كەزىندە اكەمنەن قالعان مىنا قۇراندى ۇزاق جىل ساقتاپ كەلگەنمىن. ەندى بۇنىڭ دا داۋرەنى وتكەن سياقتى. بۇرىنعىلار بەتىن اشىپ، شاڭىن قاعىپ تۇرماسا كارىپ بولىپ قالادى دەيدى. سوندىقتان ساعان بەرەيىن، سەن تازا ساقتاپ ءمۇساپىر قىلماي وقىپ تۇر، – دەپ ءوز قولىمەن ەسەكەڭە تاپسىرىپ بەرەدى.
اكەم وماراقىن عاسىردىڭ باسىندا تۋىلىپ، عاسىرمەن جالعاس قۋاتتى قادام تاستاپ كەلە جاتىر ەدى. امال قانشا 1977 جىلى 28 اقپان كۇنى باۋىرى زاقىمدالعان، وكپەنى قاتتى سۋىق قاپقان، اسىنعان رەماتيزىم قاتارلى اۋرۋلاردىڭ قاباتتاسۋىندا ەمدەۋ ءونىم بەرمەي، پانيدەن باقيعا اتتاندى. بۇل جازىلماس دەرتتەر 1951-1952 جىلدارداعى ءورت سياقتى جالىنداپ داليىپ كەتكەن «3 كە، 5 كە قارسى تۇرۋ» ارەكەتىنىڭ، اسىرەسە سولشىلدىق جەلىنىڭ كەسىرىنەن ءبىر مەزەت تۇرمەدە وتىرۋمەن، اتشۋلى ماداني زور توڭكەرىسىنىڭ قاتىگەز قارا بورانىنا ۇشىراپ، تابى جات ەلەمەنت بولىپ شەتكە تۇرعىزىلىپ، كۇرەسكە الىنىپ «قارا قالپاق كيگىزىلىپ» تەكپى كورۋمەن، وزگەرتۋدە بولىپ اۋىر ەڭبەكتەرگە جەگىلىپ جەگەن تاياق، قارىعان سۋىقتىڭ قارىمجىسىنان قالعان زارداپتار ەدى. بۇل الاپات بۇنىمەن عانا بىتپەيدى، ءتىپتى ول كىسىنىڭ ۇرىم-بۇتاعىنا دا شارپىپ قۇتتى ۇياسىنا بۋلت ءۇيىرىپ، شاڭىراعىن شايقالتتى. «قاسقىردىڭ بولتىرىگى، جاس كەرى توڭكەرىسشىل، كۇنى ەرتەڭ كوكتەپ شىعاتىن ۋحان، جىڭتونىڭ ارالتوبەگە قاعىپ كەتكەن جاس قازىعى، سارى ءان-جىر ايتۋشى، شەتكە بايلانعان جاس جۇرەك سوندىقتان اكەسىمەن قوسا بۇنى دا جورگەگىندە جويۋ كەرەك»، – دەپ تۇكتىڭ قاراسى جوق جاڭا مەكتەپتەن كەلگەن بالاۋسا مەنى دە، اكەممەن بىرگە كۇرەسكە الىپ، قالپاق كيگىرىپ ايداپ، ۇرىپ-سوعىپ ەڭبەكپەن وزگەرتۋگە سالدى. وتباسىمىزدى ەرىكسىز جەر اۋدارىپ باسقا ورىنعا كوشىرىپ تاستادى. ساياسي ەركىندىك پەن ەكونوميكالىق تۇرمىستان مەيلىنشە جان-جاقتىلى شەكتەلدىك. ءبىز وسىنداي جانى جىلاۋلى، سوردىڭ قارا بۇلتى قاپتاعان سۇرەڭسىز، تەڭسىز كۇندەر، اۋمەسىرلىگىنەن ايىقپاعان قالپى وتە بەرەمە دەپ ومىردەن قاتتى تۇڭىلگەن ەدىك. باقىتىمىزعا جاراسا جاقسى ءداۋىر وڭالدى. سول باقىتسىز كۇندەر كەلمەسكە كەتتى. كوز جاسىمىز قۇرعادى. قادىرلىى اكە بۇگىن مىنە، ۇرپاقتارىڭىزدىڭ ءسىزدىڭ باسىڭىزعا تونگەن قارا بۇت ىدىراپ، جارالى جاراڭىز جازىلىپ، ءماندى كۇندەرىڭىز بەن ماعىنالى ءومىرىڭىزدى ەسكە الۋىنا شىنداپ جاقسى وراي جاراتىلدى. ءبىزدىڭ دە قاباعىمىز اشىلدى، يىعىمىز باسقالارمەن تەڭەلدى. زامانا سىيلاعان وسىناۋ جاقسى ورايدا ءبىز ۇرپاقتارىڭىز جەرلىگىڭىزدىڭ باسىنا جينالىپ، شىراق جاعىپ، ءنازىر تاراتىپ، ماڭگىلىك ەسكەرتكىش ءۇشىن قۇلىپتاس ورناتىپ وتىرمىز. بۇل ارينە مولشىلدىقتا، قۇراپيلىقتا ەمەس، سىزگە دەگەن بالالىق بورىشىمىز بەن وشپەس ساعىنىشىمىز. وسى كوڭىل قوشتىعىندا جينالعان جۇرتقا ءسىز ءجايلى مىنا ولەڭدى وقىدىم:
ارداقتى اكە الدىندا زيراتىڭنىڭ،
تۇرمىن ءۇنسىز ەگىلىپ ءتىل قاتۋ مۇڭ.
تورقا بولسىن جاتقان جەر، توپىراعىڭ،
تاعدىر جازسا قىمباتىن قيماسىن كىم.
كوپ ىستەردىڭ استارىن تەرەڭ ۇعىپ،
ەسىنە الدى جينالعان ەل ەگىلىپ.
كەشۋلەرىڭ تارتىلىپ كارتيناداي،
قيال كەتتى قيىرعا ەلەگىزىپ.
تارتىپ مىنگەن كەزىڭنەن اتتىڭ جالىن،
تاعىلىققا ەڭسەڭدى باستارمادىڭ.
قامقور بولدىڭ تالايعا جولىن ىزدەپ،
قاناتتىعا قايىرسىز قاقتىرماۋدىڭ.
تىنباي العا جەتەلەپ قىزۋلى ارمان،
بوي كورسەتتىڭ بيىكتەن، قيىرلاردان.
ەڭبەگىڭ مەن توگىلىپ تۇنىق تەرىڭ،
تۋعان جەردىڭ توسىندە ءىزىڭ قالدى.
جارالعان ءبىر جان ەدىڭ جانىڭ ىزگى،
نامىس ءبىلدىڭ جالدىعا باعىنۋدى.
ادالدىعىڭ، قالتقىسىز كوپشىلدىگىڭ،
مارتەبەڭ مەن ءوسىردى قادىرىڭدى.
ءسۇيىپ ىستىق جۇرەك پەن حالقىڭدى انىق،
جاقسى كەلە جاتىڭ ەڭ قارقىن الىپ.
قاپتادى ءبىر سولاقاي سوقىر تۋمان،
اق پەن قارا شىقپاستاي ايقىندالىپ.
كەلتىرمەستەن شامانى تۇرام دەرگە،
جاپتى بەيۋاز موماقان لاڭدى ەلگە.
بولىپ بەردى شاش دەسە باس الاتىن،
ادىراقپاي يتتەرگە تۋمان كەۋدە.
جالعاندىقتى، جاۋلىقتى ءتۇرلى قىلىپ،
ازەزىل بوپ اربادى مىڭ قۇبىلىپ.
جارقاناتتار جالباڭداپ كولبەپ ۇشتى،
بۇركەمەك بوپ كۇن كوزىن – شىندى بۋىپ.
جۇرەگىڭە جازىلماس اجارا سالىپ،
توعىشاردىڭ جابىستى جالاسى انىق.
تاپتىق دۇشپان جىگىنە جاتقىزىلىپ،
وزگەرتۋگە ايدالدىڭ جاۋ اتانىپ.
سونان تالاي سۇرىقسىز كۇندەر ءوتتى،
شەتكە قاعۋ، تەڭسىزدىك بىزگە جەتتى.
ءبىر توڭكەرىس باستالدى ءدال ۋاعىندا،
دەپ جۇرگەندە اقىمىز كىمگە كەتتى.
تىگىلەدى نايزاعاي تۇندىگىن كەپ،
تۇەك بۇلتتان بيىكتەپ كۇن كۇلىمدەپ.
جانىمىزدان تالاي جىل قاتىپ قالعان،
مۇز ەرىدى، ەستى دە شىن جىلى لەپ.
باقىتتى بول زاماندا جاڭالانعان،
تالاي جۇرەك جازىلدى جارالانعان.
سول قاتاردا اقتالىپ ارداقتى اكە،
جەگى قۇرتتان قۇتىلدىڭ، جالالاردان.
ماڭگى، ماڭگى ساقتالار بۇل شاقتارىڭ،
جۇرەك قانىم – قابىل ال، جىر تاقپاعان.
الاڭسىز بول ۇيقىڭىز بولىنبەسىن،
سوڭعى ىستەردى جالعايدى ۇرپاقتارىڭ.
2003 جىلى 24 مامىر.
انداس وماراقىن.
دەرەككوز: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755











