Dombyra ústaǵan káribóz aqynnyń daǵdyly dauysy. Álgi aq úiden aspanǵa tyrmysqandai talyp shyǵady. Aqyn búl mailyq oramaldai, qarakesh shytymen basyn tańyp tastaǵan. Dombyrany bauyrlai ústap, arsyiǵan aryq qatpa qara shúbar shal ańyratyp otyr:
Alty auz qylyp qazaqty,
Basynda orys el aldy.
Eldi orysqa qaratyp,
Tóre men súltan shen aldy.
Tútinge tórt tengedei,
SHańyraq aqsha jem aldy.
«Terisindei ógizdiń»
Dep qana súrap jer aldy.
Sol jerine kent saldy,
Qazaqtan saldat alman dep,
Qat mór qylyp aq patsha,
O basta vade bere aldy,
Túieniń múrnyn keshirmei,
Músylmannan kek aldy.
Mektepke sógiret qoisyn dep,
Dinimizge qol saldy,
Úi jer dedi, úi aldy,
Úi artynan túie aldy.
At ber dedi at aldy,
Qap ber dedi, qap aldy.
Eltiri, arqan, aqkiiz,
Atke jim, baipaq, tekemet.
Saldatqa kerek dep aldy.
Ayaǵynda minekei auzyn saldy balańa,
Endi almaǵan ne qaldy?!…
Dep dombyrany syńsytyp qaiyrdy. Búl jasy jetpiske kelgen eski júirik, daǵdyly dańǵyl Mataidyń soqyr aqyny Beketbai edi. Beketbai kári qúlaqty, eski sózdi kóp biletin, súńǵyla soqyr. Ol keshegi Abylaidy aitady. Jetisudaǵy qalmaqty kóshirtedi. Kenesarynyń Jetisuǵa kelip, qazaqtyń orys penen qytaidyń qaisysyna bilmei, eki jaqqa jarylǵanyn jyr qylady, orysqa tóre túqymy súltandar múryndyq bolyp, eldi qaratqanyn tap basyp aitady. Orystyń el bileu jóniniń, alman alu retiniń kópke túsiniksiz zorlyqqa súiengendigin jalpy búqaranyń ishinen bǵan narazy ekenin aitady. Qily-qily zaman bolyp, qaraǵai basyn shortan shalyp, eldiń ejelgi eski sabasy syaazdap qútyńdaǵan qu shúnaq zamanǵa kez bolyp túrǵandyǵyn jyrlaidy.
Árine Beketbai ol kúndegi júrtshylyqtyń tildi jaqtysy, keshegi zamandaǵy ker ketken eski júrtshylyqtyń torǵaiy. Ol kúndegi «sary orystyń – bary osy» degen pikirdiń adamy. Qazaqtyń azǵanyn, tozǵanyn úlyqtan kormeidi, «orystyń» auylǵa akelgen áreketi dep úǵady. Sondyqtan múndailarǵa, el ishindegi jeldi auyzdy, kári qúlaqty aqyndarǵa sol uaqyttaǵy shyqqan últshyldyq baǵyttaǵy baspasózdiń de áseri kóp boluy anyq. Biraq Beketbai bárin bylyqtyryp, qazaqtyń, «qara saryny» men soǵady. Dindi, músylmanshyldyqty auyzǵa aldymen alady. Beketbai tynyshtyqqa, juandardyń atasyn, Jabaidyń Dáuletin maqtap toqty-torym alyp júretin tilemsek aqyn, biraq eski sózdi jaqsy biledi, múndailar mynadai júrtqa kelgen «uly selebege» aiqai qosady. Eldiń qamyqqan kóńilin terbetedi. Endigi alatyn qol qaiyr, qúdaiy, názirin myna kúnde búl osylai alǵysy keledi. Júrtshylyq múńy múndai soqyrdy eriksiz aidap qozǵattyrady. Eldiń oiyn terbetedi, sanasyn shaiqaidy, aiaǵyn ákelip, óziniń «qúdaiyna» soǵady. Kápirdi zorlandyryp, músylmandy qorlandyryp, namystandyrady. Últ atynan, din atynan ańyrata sóilep, eki jaqqa dúshpandyq tuǵyzady. Óz elin ózgege óshestiredi. Qanyn qaityp, qarsy qamyńdy qyl deidi. «Jigit», «júmysshy» degendi «saldat» deidi. Óz jerinen ketkendi «ólim» deidi. Óstip eldiń úreiin alyp eldi jauyqtyrady. Múndailar sol kúndegi kóterilistiń baiǵyzdai qaqsaǵan oyatushysy. Qozǵalystyń qozdyrtpa qútyrushysy, ańyratpa agetatory edi.
Aqyn ańyratpa «Agetatory» otyr. Jiyn qúlaqqa úrǵan tanadai tómen qarap, salbyrap, qúlaq qoyuly, ainalaǵa aqyn dauys qoja. A.. dese, top jaryp, alyp jónelgen kók bórini súrip baryp-baryp tastaǵan báige atynyń shabysyndai jónkilgen óleń? múndai zardy shúmaqtan baryp-baryp shúbatyp tastaidy da qaita oralady. Elmen qoshtasqandai án baiauyndaǵy sońǵy qońyr qaiyrys sony jerdiń suyndai syldyrap tógilip ketip toqtaidy. Otyrǵandar «úh» deidi, «Alla» deidi aqynnyń aryndy «úh» degeni taǵyda talyp kóteriledi de taǵy jyrlaidy.
Ortany shaiqap orystyń,
Orysqa jaǵyp bolypsyń.
Eldiń qútyn tauysty-au,
Basa shógip belińe,
Basa úrynyp jerińe,
Syiiǵyzdy byr qauyzǵa-au.
Qonysyńdy qorshalap,
Qazaqty talai borshalap,
Jylyna bir túgendep,
Qol-ayaqty kisendep,
Jalǵyz-aq qap er bauyzdap.
Bauyzdaǵandai maqtamen,
Maqtap júrip máz qylyp,
Malyńdy tegis alyp bop,
Basyńa saldy auyzdy-au.
Deidy aqyn.
Júrt kóńili túńǵyiyqqa tolqyǵandai osynyń bári ras-au degendei jiyn maujyrap, salbyraidy.
Aqyn aq buryl es maidan qúldilap aǵyp, qúlai bitip qalǵan
qúdyqtai kór kózge qúiylǵan. Qara terdi qolyndaǵy júmarlaqtaan
qara kir oramalmen kidirip súrtedi de ary qarai aǵyndap, taǵyda:
Álemdi tegis alypty-au,
Aǵylshyn, orys, berensor,
Ne qylǵanmen áiteuir,
El basyna tuǵan kún.
Er basyna kelgen sóz.
Aqyr zaman bolarda,
Jer júzin kápir alarda,
Júz qatynǵa bir erkek,
Qalady eken degen sóz.
Osynau súmdyq byr as bop,
Tuǵan jerden topyraq.
Qalarmysyń búiyrmai…
Asanqaiǵy bastaǵan,
Jolshybai kómir tastaǵan,
Jideli-Baisyn jeri bar.
SHańyraǵyń myń túie,
Jylyna úsh qozdaityn,
Qoi bitken qútty eli bar.
Quly-nuly kóli bar,
Ózenniń úzyn keńi bar,
Jalǵyz top qana ishine,
Aiǵyr úiir jylqy bar.
Sondai shúigin shóbi bar,
Kóshudiń soǵan jóni bar.
……………………………….deidi.
Beketbaidyń búl aitqany dál sol kúndegi eldiń kóńilin shyrmayaqtaǵan, qiyalyn shielegen oidyń shúmaǵy edi. Beketbai soqyr, sonyń jarshysy edi. Sol kezde el ne bolaryn bilmei, ne jigit bererin, ne soǵysyp ólerin, ne «Jideli-Baisyn» jerin izdep, aqtaban shúbyryndy bolyp auaryn ajyrata almai, basqa úrǵan balyqtai sandalyp túrǵan kezi edi. Súńǵyla soqyr, kári boz aqyn sony aitady.
Kórkem ádebiet bólimi.
Iliyas.
Derekkóz: Q. Andas, M. Andas. Qazaq jurnalistikasynyń jampozy -Almaty: «Bayanjúrek» baspasy. 2019. -347 b. -219-223 b.











