Bizdiń keiipkerimiz Serik Tolǵanbaev 1937 jyly jeltoqsan aiynyń sońynda Alakól audanynyń Úsharal qalasynda militsiya qyzmetkeriniń otbasynda tudy. Kózi ashyq ata-anasy 3-4 kúnge bola bir jas beremiz be dep tuu turaly kuáligin 1938 jyldyń 1 qańtary dep jazdyrady. Ákesi Ámirhan 1941 jyly Otan soǵysyna ketedi de jiyrma jastyń ishindegi anasy Zeinep, ájesi SHynyqan, aǵasy Bedesh, Kelis jáne Sekeń auylda qalady. Balalyq shaǵy osyndai qiyndyqqa dóp kelgen Sekeńniń jadynda ógiz jegip jer jyrtqan, oraqpen egin orǵan, shalǵymen shóp shapqan áielder men kámeletke tolmaǵan balalar, kári analardyń tartqan mihnaty áli kúnge deiin saqtalyp qalǵan.
Serik aǵamyz saǵynyshty sátterdi eske alyp:
– «Ákemiz áskerge ketkennen keiin bizdi Tóńkeris degen újymshardan Kómek degen újymsharǵa ákemmen atalas Arashap degen atamyz kóshirip alyp, bir aidyń ishinde ózderiniń úileriniń qasynan eki bólmeli túime úi salyp beredi. SHeshem, Bedesh aǵam újymsharda júmys istedi. Auylǵa jeti saiyn pochtashy 30 shaqyrym audan ortalyǵynan salt atpen pochta tasidy. Onda kóbinde maidannan hat keledi, ony hat biletinderge oqytyp jylap-syqtap, jaqsy habar kelse «táubelep» quanysyp qalady. Al jii keletini «qara qaǵaz», ol soldattardyń qaitys bolǵany turaly resmi qaǵaz. Kúńirenbegen, aza tútpaǵan úi sirek. Solai bolsa da, tiriler ólmes tirshiligin istep, sińirine súiense de újymshardyń júmysyn atqaryp, bar tapqanyn maidanǵa jiberip jatty.
Osyndai qinalysty kúnderdiń birinde auyldyń janyndaǵy bókterden bir túlki qashady. Ony Qoyanbai degen 15 jasar jigit úryp alyp, maǵan bailady. Quanyshymda shek joq, álgi túlkini qapsyra qúshaqtap úige keldim. Ústime búrge qaptap ketipti. Úidegilerdiń báriniń kózderinen quanyshtyń móldir tamshysy shashu bolyp shashyldy. «Áne, perishteniń tileuin Alla beredi», – dep ájem basymnan sipap, bauyryna basty. Jeti shelpek pisirip, kórshilerge qúdaiy shai berdi.
Sol kúni apam:
Ahau aidai qiǵash qas,
German boldy-au, bizge qas.
Aman-esen oralsyn,
Aǵa, bauyr dos-joldas, – dep jylap salǵan áni Allanyń qúlaǵyna shalyndy ma? Kim bilsin, 1943 jyldyń jeltoqsan aiynyń sońynda ákem Ámirhan ayaǵynan jaraly bolyp elge oralady. Sol jyly Yntymaq degen balyq újymsharyna basqarma bastyǵy etip jiberedi», – degen edi.

Bala sezim aldamaǵan kórinedi. 1944 jyly kúzde ákesi suarmaly jeri bar, audan ortalyǵyna jaqyn Jaǵatal degen újymsharǵa qyzmet auystyrady. Aǵamyz sol jyly mektepke barady. Sol tústa auylda eki bólmeli ógiz kirpishten soǵylǵan 4 klastyq bastauysh mektep bolady. Onyń bir jaq bólmesine újymshardyń kontory, onda kóbisinde esepshi otyrady. Kelesi bólmeniń bir jaq qaptalynda eki qatar, ekinshi qaptalynda eki qatar ortasy ashyq partalar ornalasqan. Túske deiin sol bir bólmeniń bir jaq qatarynda 1-synyp, ekinshi jaq qatarynda 2-synyp oqysa, tústen keiin joǵary synyptarǵa kezek tietin. Osyndai qarapaiym mektepte bilim alǵan Serik aǵamyz odan qajyrlylyqty, tabandylyqty, adamgershilik qasietti boiyna toqydy. Tórtinshi synypty bitirgen soń auyldan tórt shaqyrym jerdegi kórshi Qazaqstan auylynan oqydy. Qystyń kúni qardy ombylap oquǵa baru qiyn da, qyzyq edi. Auylda klub joq, mereke-meiramdarda auyl túrǵyndary bir úige jinalyp, bir et, bir ún, nan, shai degendeiin ákelip, ortaǵa salyp túnimen toilatatyn. Sonda saqina salu, han jaqsy ma, kórshińmen tatumysyń, júgirtpek siyaqty oiyndar oinalatyn. Bala Serik sonyń bárin kórip ósti. Sondai-aq, apasy ónerge óte qúshtar adam bolatyn. Ol 5 – 6- synypta oqyǵanda jurnal, kitaptardaǵy ań, qústardyń suretin, oyu-órnegin aq mataǵa kóshirtip, ónerge bauli bastaidy. Apasy bolsa tósek japqysh, tósek ayaq perdesi, kiim japqysh, tereze perdelerin aq matadan oyu-órnek salyp tigip, etegine shilter toqyp jamaityn. Basqa uaqytta apasynyń rúqsatymen Bedesh aǵasynyń qúrdastary Qoyanbai, Soltan, Satybai siyaqty jigitterge erip, jastardyń keshterine qatysyp, ánge, dombyraǵa qúshtar bola bastaidy.
Aqyry 1948 jyldary dúkenge «Abai» dombyrasy túse bastady. Sekeńniń boiyndaǵy qúshtarlyǵyn sezingen apasy oǵan dombyra satyp áperdi. Sol tústa Sekeńniń oiynan ketpeitin taǵy bir oqiǵa bolady. 1949 jyly nauryz aiynyń kanikulynda auyldaǵy bir úide shildehana boldy. Sol kúni italiyandyqtardyń últtyq aspaby mandolinany kórip, ony meńgersem degen arman oiynan ketpeidi. Aqyry 1951 jyly audan ortalyǵy Úsharaldaǵy qazaq orta mektebine auysady. Armany sol mekteptiń 10-synybynda oqityn ¤kennen mandolinanyń syryn meńgeru. Apasyna qyńqyldap júrip, armandaǵan mandalinany da satyp alady. Suretti kadimgidei salatyn, mandolinany meńgergen Sekeń endi mekteptiń «qazaq ádebieti» qabyrǵa gazetiniń redaktory bolyp shyǵa keledi. Nege bolsa, soǵan úrynshaq bala sezim qoisyn ba? synyptas dosy Qúmar Jaqsybekov ekeui újymshardyń shoshqa fermasyn synap, gazetke basyp jiberedi. Sonyń ayaǵynan audan basshylarynan sógis estip, oqudan shyǵaryluǵa az qalady. Biraq, sonda da qalamyn tastamaidy 1954 jyly aqpan aiynda «Leninshil Jas» gazetine alǵashqy kólemdi maqalasy basylyp, oǵan berilgen 120 som qalamaqynyń buymen jazuǵa den qoya bastaidy. Sol jyly mektepti bitirip, Qúmar, Túrlybek, Boranǵazy, Kúlpash degen synyptastarymen Taldyqorǵan qalasyndaǵy birjyldyq auylsharuashylyq mektebine oquǵa túsedi. Onyń mal felьdsheri bólimine barady. 1955 jyly mausym aiynda oquyn bitirip, Putь Lenina degen újymsharǵa maman bolyp júmysqa túrady. Sol jerde aqyn Sáken Imanasovtyń ákesimen qyzmettes bola júrip, bolashaq aqynmen tanysyp, dos bolady. Qoly bosai qalǵanda Talapker auylyndaǵy kitaphanasynan shyqpaidy. Kitaphana meńgerushisi SHolpan degen qyz da olarǵa kóp qolǵabys jasaidy. Keide kitaptan jalyqqanda Myrzash degen aǵasy dombyra tartady, Sekeń mandolinada oinaidy, Sáken aqyndardyń óleńderin jatqa oqidy. Osy tanystyqtyń arqasynda úsheui birigip kórkemónerpazdar úiirmesin qúrady. Sonda Qasym Amanjolovtyń bir aktili «Ańqau Júsip» degen pьessasyn sahnalaidy. Olardyń bastamasy auyl eńbekkerlerine keremettei mádeni shara bolyp kórinedi.
Auyldaǵy ómir osylai óz qyzyǵymen ótip jatsa da Sekeńniń oquǵa degen yntyqtyǵyn toqtata almaidy. Sonymen 1956 jyly Ospan Meirenbekov, Sabyrjan Qúrmanǵaliev degen eki dosymen birge Almatynyń zootehnikalyq-maldárigerlik institutyna túsuge Almatyǵa attanady. Olar auyldan attanarda: «Eger ekeumiz oquǵa túsip, bireumiz túspesek, túspegenimiz Almatyda júmysqa ornalasyp, túskenderge demeushilik jasaimyz. Al ekeumiz túspei bireumiz oquǵa tússek, ol oqudy tastap úsheumiz de Almatyda qalyp júmys istep, kelesi jyly qaita tapsyramyz» – dep serttesedi. ¤kinishke orai, Ospan men Sabyrjan oquǵa túsip ketedi de Sekeńniń baly jetpei qalady. Sonymen kelisim boiynsha Sekeń alǵashynda qúrylysshy bolyp, keiinnen mamandyǵy boiynsha Qazaq SSR Ǵylym akademiyasynyń ǵylymi-zertteu zoologiya institutyna aǵa laborant bolyp ornalasady. Sonda istei júrip, 1957 jyly sol instituttyń maldárigerlik fakulьtetine oquǵa túsedi. Birneshe ónerdi qatar meńgergen, onyń ústine jiǵan tájiribesiniń arqasynda instituttyń kurstyq gazetiniń redaktory, oqu ornynyń tanymal bishisi bolyp shyǵa keledi. Sonymen qatar, 1960 jyly respublikalyq kórkemónerpazdar baiqauynyń laureaty atanady. Sol jyly Qyrǵyzstan Astanasy Bishkekke gastrolьdik saparmen baryp qaitsa, «Leninshil Jas» gazetine basylǵan «Oquda dep áke júr» atty student-jastar ómirinen jazylǵan materialy gazettiń «Jyl maqalasy» nominatsiyasyn jeńip alady.
Oqudy bitirgen soń, yaǵni, 1962–69 jyldary «Beskól», «Ilьich» atyndaǵy kensharda bas maldárigerlik qyzmet atqara júrip, eki sharuashylyqta da kórkemónerpazdar úiirmesin úiymdastyryp, klubtyń sahnasyn jańadan jabdyqtauǵa úiytqy bolady. Bos uaqyttarynda qalamyn tastamai, audan, auyl ómirindegi jańalyqtardy jaza júrip, 1963 jyldan oblystyq gazettiń shtattan tys auyldyq tilshi bolady, 40 jyl boiy túraqty material berip keledi. 1969–79 jyldary Alakól audanynyń bas maldárigeri qyzmetin atqarsa, 1964 jyldan 2000 jylǵa deiin auyldyq, audandyq keńestiń deputaty bolyp, ónimdi júmys atqarady. Audannyń bas maldárigeri qyzmetin atqarǵan jyldary oblystyq maldárigerlik basqarmasyn basqarǵan Keńesqan Ysqaqovtyń basqaruymen malda kóptep kezdesetin tuberkulez, brutsellez, ausyl, qarasan, paratif tárizdi júqpaly aurularǵa qarsy sharalardy tyńǵylyqty júrgize otyryp, sol aurulardy túbimen joyuǵa atsalysady. Odan basqa sol kezde kóp taraǵan parazitarlyq aurularǵa qarsy qomaqty júmys júrgizildi. Sondai-aq, alǵashqylardyń biri bolyp qoidyń ainalma (tsenuroz) auruyna ota jasap, emdeuge keń óris ashady. Ár sharuashylyqta sanitarlyq emdeu punktterin úiymdastyryp, auru maldardy bir ortalyqqa jinap, emdeu bastamasy búkil respublikaǵa taralyp, mal sharuashylyǵyn damytuǵa óziniń pármendi úles qosty. Sekeńniń sol kezdegi respublika ekonomikasyna qomaqty úles qosqany turaly material aqparat qúraldaryna jarialanyp, keńinen nasihattaldy. Sondai-aq, Respublikadaǵy alǵashqy jańa jobamen audandyq vetstantsiya men laboratoriyasynyń keshenin saldyrdy.
Sonymen qatar, 1979 jyly Alakól audanynyń «Yntaly» kensharyna direktorlyqqa taǵaiyndalyp, 1995 jyldyń ortasyna deiin qyzmet atqarady. Osynda istegen alty jarym jyl aralyǵynda 125 túrǵyn úi, sáuletti auyl kluby, dárigerlik punkt, ATS pen poshta ortalyǵy, sharuashylyq kontory boi kóterdi. Tauarly-sút fermasy, mashina-traktor ortalyǵy, mehanikalandyrylǵan qyrman, astyq qoimasy salynyp, 12 km. kaptajdy auyzsu qúbyry tartyldy. Eki júzge juyq jylqy, úsh myń iri qara, on myń bas qoi ósirilip, jylyna on myń tonna qant qyzylshasy, eki myń tonnaǵa juyq astyq, kókónis óndirildi. Bes gektar aumaqqa alma baǵy egildi. Osylai júmysshylardyń ál-auqaty meiilinshe kóterildi. Jekemenshikte 30-dan astam jeńil mashina paida boldy. Auylda kórkemónerpazdar úiirmesi úiymdastyrylyp, últ-aspaptar orkestri qúryldy. Kensharónerpazdary respublikalyq ortalyq telearnasynda kontsert berip, ol altyn qorǵa alyndy. Kenshar eńbekkerleri Búkilodaqtyq auylsharuashylyq kórmesine qatysyp, kúmis, qola medaldiń iegeri boldy, talai qúndy syilyq aldy. Ábdikárim Jaqsybaev, Ábilǵazy Qosetovtar qyzylsha ósiruden, Túrlybek Myrzahanov qozy aludan audan chempiony atandy. Ol kezeń Alakól audanynyń, búkil respublika ekonomikasynyń órkendeuiniń shyńy dese de bolǵandai edi.
Osydan keiin, yaǵni, 1985 jyly audandyq halyqtyq baqylau komitetiniń tóraǵalyǵyna auystyrylyp, ol júmysty 1991 jylǵa deiin, odaq taraǵansha isteidi. Sol kezde jas aqyn, últjandy insi Ahmet Kendirbekovtiń úiytqysymen audanda «Qazaq tili» qoǵamyn qúryp, onyń tóraǵasy bolady. Qoǵam janynan aqsaqaldar alqasyn úiymdastyryp, oǵan erekshe status berip, arnaiy ereje jasaidy. Sol arqyly jastar arasyndaǵy, otbasyndaǵy, taǵy da basqa úsaq-túiek dau-janjaldardy zań ornyna jetkizbei aqsaqaldar biligimen sheshudi qolǵa alady. Ony búkil halyq qoldady. Ol júmys birer jyl óziniń oń yqpalyn da jasap, kómeskilengen salt-dástúrimizdi qalpyna keltiruge sep bolsa, Úsharal qalasynyń 13 kóshesiniń atauyn «Qazaq tili» qoǵamynyń úsynysymen últ ardaqtylarynyń atyna almastyrady.

Audannyń Mádeniet saraiyna sol kezdegi aupartkomnyń birinshi hatshysy Azat Mashurovtyń kelisimimen audannyń barlyq auylynan 500-ge tarta bedeldi azamattar jinap, «Soǵym basy – aqsaqaldar batasy» degen atpen jiyn ótkizu dástúrge ainalady. Búl shara audanda úlken bir silkinis tuǵyzady. Atalǵan qoǵamdy basqara júrip, Úrimshi baspasynan shyqqan Zeinolla Sánik pen Beisenǵali Smaǵúldyń «Qarakerei Qabanbai batyr» kitaby men Qytaidaǵy qazaq bauyrlarymyz qúrastyrǵan 535 bettik «Qazaq shejiresi» kitabyn krillisaǵa túsiredi. Múny tildiń janashyry, últ tarihyna tereń úńilip, izdenis jasap júrgen sol kezdegi oblystyq mádeniet basqarmasynyń bastyǵy Kemel Qúsaiynov Ahmet Kendirbekúlynan estip, izdep kelip, tanysyp, aqyry oblystyq «Jerúiyq» gazetiniń 3-4 nómirine ózi alǵysóz jazyp, kitaptyń biraz bóligin bastyrady. Kóp úzamai Qarakerei Qabanbai batyrdyń 300 jyldyǵynda Sáken Imanasovtyń redaktorlyǵymen kitap baspadan shyqty. Uaqyt óte osy sharalardy, bastamany keibir azamattar óz igiligine audaryp, Sekeńniń eńbegi úmyt bolyp barady. «Áli de solai», – dep Serik aǵa ókpesin de jasyrmaidy.
Odaq taraǵannan keiin 1996 jylǵa deiin audannyń kásipodaq úiymyn basqarǵan Sekeń 2002 jylǵa deiin Alakól memlekettik tabiǵat qoryǵyn úiymdastyruǵa biraz eńbek jasap, sonyń alǵashqy direktory qyzmetin atqardy. Tórt tomdyq ǵylymi jylnama kitabyn shyǵardy. Búl eńbekti joǵary baǵalaǵan audan maslihatynyń úiǵaruymen tabiǵat qoryǵy múrajaiynyń qysqy gúlzar baǵyna Serik Tolǵanbaevtyń aty beriledi.
Qashanda tókken terdiń óteui bolatyny anyq. Ǵúmyr boiy tuǵan jerdiń baqyty úshin tynymsyz eńbek etken Sekeńniń de eńbegi óteldi. Úsharal qalasynyń Qúrmetti azamaty ataǵyn alsa, Egemendigimizdiń 10 jyldyǵyna orai Prezidenttiń Alǵys hatymen marapattaldy. Odaq kezinde «Eńbektegi ereksheligi úshin», «V. Leninniń 100 jyldyǵy», «Eńbek ardageri» medalьdarymen marapattaldy. 1985 jylǵy sharuashylyq jetistikterine bailanysty Qazaq SSR-i Joǵarǵy Keńesi Prezidiumynyń Qúrmet gramotasyn, búkilodaqtyq Auyl sharuashylyǵy jetistikteriniń qola medalin ielendi. Ondaǵan jinaq pen jeke avtorlardyń kitabyna tuyndylary endi. 2009 jyly oblys ákimi Serik Úmbetovtiń demeushiligimen «SHybyndy shyńynan» atty ádebi kitaby jaryq kórdi. Taldyqorǵan qalasy ákiminiń qoldauymen qala ziyalylarynyń úsynysy boiynsha jaryq kórgen «Tarihy tereń Taldyqorǵan» atty kitapty qúrastyrushylardyń biri. Qalamyn áli doǵara qoimaǵan Sekeń qoǵamdyq júmystan da qol úze qoiǵan joq. Zeinettemin dep shalqaiyp jatpai, «Ústazdyq etken jalyqpas, úiretuden balaǵa» degen qaǵidany tu etip, Taldyqorǵan qalasynyń ardagerler keńesiniń tóralqa múshesi retinde jastarǵa tárbie beru isine, salt-dástúrimizdi dáripteuge jalyqpai aralasyp júrgen jaiy bar.
Ómirdegi ózgeshe minezimen qatar, otbasynda da úlaǵatty áke bola aldy. Zaiyby SHaizahan ekeui bes balany tárbielep ósirdi. Úlyn úyada, qyzyn qiyaǵa qondyrdy. Balalarynyń bári de joǵary bilimdi, ártúrli qyzmet atqaryp júr. Segiz nemersi bar. Bauyrlary, qaryndastary máueli baqtyń bútaǵyndai úili-barandy, órisi keń, atalastarymen eseptegende júzden astam, úlken áuletke ainaldy. Arashap Ámirhannyń áuleti degenge Alla jetkizdi desek te bolady. Qazaqtyń “Órkeniń óssin, órisiń keńeisin» dep jatatyny osy bolar.
Qajet ANDAS,
Q-Andas aqparattyq agenttigi.











