باسى: https://qandas.kz/%d2%9bytaj-tanu-negizderi-4695/
جەر مەن كوك جارالعان سوڭ ادامزات پايدا بولعان. جۇرت بۇل داۋىردە ءوزىنىڭ اكەسىن بىلمەي، شەشەسىن عانا بىلگەن. جۇرتتىڭ ۇستانعان ءپرينتسيپى – تۋىسقا تارتۋ جانە جەكە مۇددەنى كوزدەۋ عانا بولعان. تۋىسقا تارتۋدان جاقىندىق پەن الىستىقتىڭ پارقى كەلىپ شىققان؛ جەكە مۇددەنى كوزدەۋدەن قۋلىق-سۇمدىق ىستەۋ كەلىپ شىققان. حالىق كوپ، ونىڭ ۇستىنە ءبارى جاقىنىمەن الىسىن ايىراتىن ءارى قۋلىق-سۇمدىققا بەيىم بولعان سوڭ، ونان ۇلكەن بىلىق تۋعان. بۇل كەزگە جەتكەندە حالىق وزگەدەن وزىپ، وزىنە مۇددە الۋعا كۇش سالعان. ال، وزگەدەن وزىپ كەتۋدەن – توبەلەس؛ جەكە مۇددە الۋعا تىرىسۋدان – ەرەگىس كەلىپ شىققان. حالىق ءبىر-بىرىمەن ەرەگىسىپ، ونىڭ ۇستىنە ادىلەتتى شەشىم تابا الماعان سوڭ، ۇنامدى ءومىر كەشە الماعان. سوندىقتان دانا كىسىلەر ادىلەتتىلىكتى دارىپتەپ، جەكە مۇددەنى كۇيتتەۋدى قويۋدى جاقتاعان. سونىمەن حالىق تۇتاس قايىرىمدىلىققا، سۇيىسپەنشىلىككە بوي ۇرعان. بۇل داۋىرگە جەتكەندە تۋىسقا تارتۋ ءپرينتسيپى كۇشىنەن قالىپ، دانا كىسىلەردى قاستەرلەۋ يدەياسى ورناعان.
قايىرىمدىلىق پەن سۇيىسپەنشىلىكتى ۋاعىزداعان جانداردىڭ ءبارى وزگەلەردى ايالاۋدى ءوز مىندەتى ساناعان؛ قابىلەتتى، مورالدى كىسىلەردىڭ ءبارى وزگەدەن ۇزدىك بولۋدى ءومىرىنىڭ ولشەمى ەتكەن. حالىق كوپ، بويسۇناتىن زاڭ-ءتارتىپ جوق بولعاندىقتان، ءارى «ۇزدىك بولۋدى» ولشەم ەتكەندىكتەن، ونان ايتىس-تارتىس كەلىپ شىققان. سونىمەن اۋليەلەر وسى جايتقا بايلانىستى جەر مەن مال-مۇلىككە يەلىك قۇقىقتى، ەر مەن ايەلدىڭ قوعامدىق ورنىن بەلگىلەگەن. بىراق يەلىك قۇقىق، قوعامدىق ورىن بەلگىلەنگەنىمەن، تۇراقتى ءتىزىم (جۇيە) بولماعان سوڭ، كەيىن زاڭ جاسالعان. زاڭ جاسالعانىمەن، ونى اتقاراتىن ادام بولماعان سوڭ – ول دا بولماعان؛ ءسويتىپ ۇلىقتار قويىلعان. ۇلىقتار قويىلعانىمەن ءبىرتۇتاس باسشىلىق بولماعان سوڭ – تاعى بولماي قالعان؛ سونىمەن پاتشا قويىلعان. پاتشا شىققان سوڭ «دانا كىسىلەرگە تابىنۋ» يدەياسى جويىلىپ، ونىڭ ەسەسىنە پاتشانىڭ ەلشىسىنە (بيلىكتىڭ رەسمي وكىلىنە) جانە اسىل زاتتارعا (مارتەبە-بەلگىلەرگە) تابىنۋ يدەياسى ورناعان.
دەمەك، ادام بالاسى العاشقى ەرتە زاماندا – تۋىسقا تارتقان جانە جەكە مۇددەنى كوزدەگەن؛ ورتا ەرتە زاماندا – دانا ادامعا تابىنعان ءارى قايىرىمدىلىققا، سۇيىسپەنشىلىككە بوي ۇرعان؛ تاياۋ ەرتە زاماندا – اسىلزاتتاردى كوتەرمەلەپ، ۇلىقتاردى قاستەرلەگەن. ەل تەك دانا كىسىلەرگە تابىنعان سوڭ، قابىلەت پەن مورال جاعىنان باس تالاسقان؛ ال پاتشا قويىلعان سوڭ، بۇل «دانا كىسىلەر» كەرەكتەن قالىپ، ءوز دوستارىن عانا جاقسارىپ، جەكە باستىڭ قامىن قاراستىرۋدى پرينتسيپ قىلعان؛ ال ادىلەتتىلىكتى دارىپتەۋ – «جەكە باستىڭ قامىن كۇيتتەۋ» ءپرينتسيپىن بوگەپ تاستاعان. بۇل ءۇش زاماندا بولعان ىستەر ادەيى ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى جاسالماعان، قايتا جۇرتتىڭ بويسۇناتىن پرينتسيپتەرىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ءمان بەرەتىن نارسەلەرى وزگەرگەن. جاعداي وزگەرۋىنە سايكەس زامانالاردىڭ قولدانعان تاسىلدەرى دە باسقا بولعان.
سوندىقتان پاتشالىق قۇرۋدىڭ بەلگىلى ولشەمى بولادى دەيمىز. پاتشا بولۋدىڭ وزىنە ءتان داۋى (قاعيداسى) بار، ءۋازىر مەن بۇقارا بولۋدىڭ دا وزىنە ءتان داۋى بار. ولاردىڭ نەگىزدەلەتىن قاعيدالارى ءبىر-بىرىنەن وزگە بولا تۇرا، ءبارى كەلىپ بەلگىلى ءبىر ولشەمگە باعىنادى.
دەمەك، حالىق نادان بولعان زاماندا اقىلدى كىسى بي بولعان؛ حالىق زەيىندى بولعان زاماندا كۇشى مىعىم كىسى بي بولعان. ويتكەنى، حالىق نادان شاقتا قايرات ارتىق، زەيىن كەم؛ حالىق زەيىندى شاقتا ايلا ارتىق، قايرات كەم بولعان. حالىق قاسيەت بىلمەگەندى ۇيرەنەدى، دارمەنى بىتكەندە عانا تىزە بۇگۋگە مويىنسال بولادى. دەمەك، شەننۋن حالىقتى ەگىن سالۋعا ۇيرەتكەندىكتەن پاتشا بولعان – مۇنداعى سەبەپ: ولاردىڭ قارۋلى كۇشى الدىندا جۇرت تىزە بۇككەن. حالىق نادان، ءبىلىمسىز شاقتا زەيىندىلەردەن ۇيرەنەدى. حالىقتا زەيىن بولا تۇرا تولىق قايرات بولماعان سوڭ، تىزە بۇگۋگە تۋرا كەلەدى. سوندىقتان الەمدى زەيىنىمەن بيلەيتىن كىسى جازالاۋدى جويادى؛ بەكتەردى قارۋ كۇشىمەن باعىندىراتىن كىسى «مورال تاربيەسىن» قاجەت قىلمايدى.
كيەلى كىسى ەرتەدەگىدەن ونەگە المايدى، قازىرگىسىنە دە جابىسىپ قالمايدى. ەرتەدەگىنى ونەگە الۋ – داۋىردەن قالىپ قويۋ؛ قازىرگىگە جابىسىپ قالۋ – دامۋ بەتالىسىنا قايشى. جوۋ زامانى شان زامانىنان ونەگە الماعان؛ سيا زامانى – يۋي مەن شۋننەن ونەگە الماعان. بۇل ءۇش زاماننىڭ جاعدايى ۇقساس بولماعانىمەن، ارقايسىسىندا بيلىك بولدى؛ سوندىقتان پاتشالىق قۇرۋدىڭ بەلگىلى ولشەمى بولادى. ال ولشەمدى قالاي جۇزەگە اسىرۋعا كەلسەك، ونىڭ دا وزگە شارالارى بار: ۋ-ۆان ۇكىمەتتى باعىندىرۋ تاسىلىمەن ءتارتىپ الىپ، ءوزى كەرىسىنشە پاتشاعا باعىنۋدى دارىپتەگەن؛ الەمدى كۇشپەن الىپ، ءوزى كەرىسىنشە تاقتان قايتۋ (پاتشالىق ورنىن بوساتۋ) ءىسىن قۇرمەتتەگەن. ول ۇكىمەتتى الۋ ءۇشىن قارۋ كۇشىنە، ال ۇكىمەتتى ساقتاپ وتىرۋدا مورال مەن ادىلەتتىلىككە سۇيەنگەن.
بۇگىنگى زاماندا كۇشتى بەكتىكتەر – بىرەۋدىڭ جەرىن وزىنە قوسىپ الىپ جاتىر، ءالسىز بەكتىكتەر – شاماسى كەلگەنشە قورعانىپ جاتىر. جوعارىداعىلار ۋي، شا زامانىنداعى عيبراتقا جەتە المايدى، تومەندەگىلەر تاڭ، ۋ-ۆان پاتشالاردىڭ شاراسىن قولدانبايدى. ۋ-ۆان پاتشالار جۇرگەن جول بىتەلىپ قالدى؛ سوندىقتان اسكەري كۇشى باسىم ءىرى بەكتىكتەردىڭ سوعىسقا شىقپاعانى قالمادى، السىزىرەك، شاعىن بەكتىكتەردىڭ ءوزىن قورعاماعانى بولمايدى. مەملەكەتتى كۇشەيتىپ، دۇنيەنى قارۋ كۇشىمەن بىرلىككە كەلتىرەتىن جولدىڭ بىتەلگەنىنە تالاي بولدى. ال قازىرگى زامانداعى پاتشالاردىڭ ىشىندە بۇل جولدى اشاتىن ەشكىم جوق. سوندىقتان العاشقى ءۇش ءداۋىر وركەندەپ، ءتورتىنشى داۋىرگە جەتە المادى؛ بىلگىر پاتشا بولماسا، بۇل ءسوزدىڭ بايىبىنا بارا المايدى. ەندى وسى قاعيدانى ونىڭ بەرەتىن ساياسي ناتيجەسىمەن تۇسىندىرەيىن.
ەرتە زاماننىڭ ادامدارى مومىن ءارى ادال كەلەدى، وسى زاماننىڭ ادامدارى ايلالى ءارى سىرعاق كەلەدى. سوندىقتان ەرتە زامانداعى ۇتىمدى شارا – مورالدىق تاربيەنى ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ، «مورال ارقىلى باسقارۋدى» جۇرگىزۋ بولعان ەدى. قازىرگى ۇتىمدى شارا – جازانى الدىڭعى ورىنعا قويىپ، «زاڭ ارقىلى باسقارۋدى» جۇزەگە اسىرۋ بولىپ وتىر؛ ءدال وسىنى العى قارا ءدۇرسىن، قوراش جاندار تۇسىنبەيدى.
بۇگىندە جۇرت اۋزىندا ايتىلاتىن «ادىلەتتىلىك» – حالىق بۇقاراسى ىنتىق نارسەلەردى ورناتۋ، حالىق بۇقاراسى جەك كورەتىن نارسەلەردى جويۋ بولىپ تابىلادى. ال ولاردىڭ ايتىپ جۇرگەن «ادىلەتسىزدىگى» – حالىق بۇقاراسى جەك كورەتىن نارسەلەردى ورناتۋ، حالىق بۇقاراسى ىنتىق نارسەلەردى جوعالتۋ دەپ ەسەپتەلەدى. بۇل ەكى اۋىز ءسوزدى اتىنان زاتىنا دەيىن ايقىنداپ الۋ كەرەك. ءىس جۇزىندە حالىق بۇقاراسى ىنتىق نارسەلەر ورناتىلسا، ولار وزدەرى جەك كورەتىن نارسەلەردىڭ زيانىنا ۇشىرايدى؛ ال كەرىسىنشە، حالىق بۇقاراسى جەك كورەتىن نارسەلەر ورناتىلسا، وندا ولار قالايشا وزدەرى ىنتىق نارسەلەرگە قول جەتكىزەدى؟ مۇنى قايدان بىلەسىز دەيسىز عوي؟
حالىق بۇقاراسى قاسىرەت شەكسە – وي ويلايدى؛ وي ويلاسا – زاڭعا بويسۇنادى. حالىق بۇقاراسى شات-شادىمان بولسا – بەيباس بولادى، بەيباس بولسا – قاتەلەسەدى. سوندىقتان حالىقتى جازامەن باسقارسا – يمەنەدى، يمەنسە – جاماندىقتان تىيىلادى. جاماندىق تىيىلسا – حالىق بۇقاراسى وزدەرى ىنتىق نارسەلەرىنە كەنەلەدى. ەگەر حالىققا «ادىلەتتىلىك» ارقىلى (جالاڭ ۋاعىزبەن) تاربيە بەرىلسە، وندا ولار ەركىنسىپ، بەتالدى كەتەدى. بەتالدى كەتكەن سوڭ-اق وزدەرى جەك كورەتىن نارسەلەردىڭ زيانىنا ۇشىرايدى. سوندىقتان مەن ايتىپ وتىرعان جازا – ءىس جۇزىندە جاڭا مورال مەن ادىلەتتىلىكتىڭ ءتۇپ نەگىزى؛ ال جۇرت اۋزىنداعى «ادىلەتتىلىك» – بىلىقتىڭ قاينارى. حالىقتى باسقاراتىن پاتشا، حالىق جەك كورەتىن نارسەلەر ارقىلى باسقاراتىن بولسا، حالىقتىڭ قولىن وزدەرى ىنتىق نارسەلەرىنە جەتكىزەتىنى ءسوزسىز؛ ال ىنتىق نارسەلەرى ارقىلى باسقارسا – كەرىسىنشە، حالىقتى وزدەرى جەك كورەتىن نارسەلەرگە ۇرىندىرادى.
باسقارىلۋى جاقسى ەلدە – جازا كوپ، سىيلىق از بولۋى تابيعي. سوندىقتان پاتشا توعىز ەسەدە – جازانى، ءبىر ەسەدە – سىيلىقتى قولدانادى. كەرى كەتكەن ەلدە – توعىز ەسەدە – سىيلىق، ءبىر ەسەدە – جازا قولدانىلادى. قىلمىستىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولعانداي، جازانىڭ دا اۋىر-جەڭىلى بولادى؛ ەڭبەكتىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولعانداي، سىيلىقتىڭ دا كوپ-ازى بولادى. بۇل ەكى ءتۇرلى شارا جۇرتقا داعدىلى. بىراق جۇرت قىلمىس جاساعاننان كەيىن عانا جازالاناتىن بولسا – جاماندىق تۇبەگەيلى جويىلمايدى؛ جۇرت «جاقسىلىق، مورالدىق پەن ادىلەتكە ۇيلەسىمدى ءىس-ارەكەتتەرگە سىيلىق بەرىلەدى» دەپ ەسەپتەسە – قاتە ءىس-ارەكەتتەر جوعالمايدى.
جازا جاماندىقتى تۇبەگەيلى جويا الماسا، سىيلىق قىلمىستى جوعالتا الماسا – ەلدىڭ بىلىعاتىنى داۋسىز. سوندىقتان پاتشا جازانى حالىق قىلمىس جاساماي تۇرعاندا قولدانۋى كەرەك – مۇندايدا ۇلكەن جاماندىق بولمايدى؛ سىيلىقتى – حالىقتىڭ بۇزاقىلاردى، جاماندىقتى اشكەرەلەۋ ارەكەتتەرىنە جۇمساۋى كەرەك – مۇندايدا ءتىپتى ۇساق-تۇيەك قىلمىستار دا قاعىس قالمايدى. حالىقتى باسقارۋ ۇلكەن جاماندىقتى بولدىرمايتىن، ۇساق-تۇيەكتى قاعىس قالدىرمايتىن دارەجەدە بولسا – ەل تىنىش بولادى. ەل تىنىش بولسا – ءسوزسىز كۇشەيىپ، كوركەيەدى. ءبىر ەلدە وسىلاي ىستەسە – سول ەلدىڭ ءىشى تىنىشتالادى؛ ەكى ەلدە وسىلاي ىستەلسە – سوعىس ازايا بەرەدى؛ بۇكىل الەمدە وسىلاي ىستەلسە – ارداقتى مورال قايتا ورنايدى. مەنىڭ: «ءولىم جازاسىنا تارتۋ – جاڭا مورالدى قالىپتاستىرادى»، ال «ادىلەتتىلىك» (جالاڭ ۋاعىز) – «الاساپىراننىڭ قاينارى» دەۋىمنىڭ ءجونى – مىنە وسى.
ەرتە زاماندا جۇرت ۇيمە-جۇيمە بولىپ، ارالاسىپ جاساعان؛ ءتارتىبى قاتتى بىلىق بولعاندىقتان جۇرت ءبىر باسشىنىڭ بولۋىن تىلەگەن. مۇنان قاراعاندا دۇنيەدەگى جاندار تىنىشتىق ءۇشىن ءبىر باسشىنىڭ بولۋىن كوكسەگەنى كورىنەدى. قازىر پاتشا بولعانىمەن زاڭ بولماي وتىر – مۇنىڭ زيانى پاتشانىڭ بولماعانىمەن بىردەي؛ زاڭ بولعانىمەن، بىلىقتى جويا الماسا – ول دا زاڭنىڭ بولماعانىمەن بىردەي. دۇنيەدەگى جاندار پاتشانىڭ بولماۋىن جاراتپاسا دا، سونىمەن بىرگە زاڭىنا قارسى ءىس ىستەۋگە قۇشتار بولسا – بۇعان بۇكىل دۇنيە قايران قالادى.
جۇرتقا پايدالى ءىس جونىنەن العاندا، قوعام تىنىشتىعىنان وتەتىن ءىرى ءىس جوق؛ ال قوعامنىڭ تىنىش بولۋى ءۇشىن ەڭ تاماشاسى – پاتشا قويۋ؛ پاتشا قويۋدىڭ ماڭىزىندا زاڭدى شەبەر جۇرگىزگەننەن وتەتىن ءماندىسى جوق؛ ال زاڭدى شەبەر جۇرگىزۋدە جاماندىقتى جويۋدان ارتىعى جوق؛ جاماندىقتى جويۋدىڭ شاراسىندا قاتاڭ جازالاۋعا جەتەتىنى جوق. سوندىقتان پاتشالىق قۇراتىن پاتشا سىيلىق بەرۋ شاراسىمەن بۇزاقىلىق ىستەۋگە تىيىم سالادى، جازالاۋ شاراسىمەن جاقسى ءىس ىستەۋگە ءجون كورسەتەدى؛ حالىقتىڭ ايىبىن قۋدالايدى، ىستەگەن جاقسى ىستەرىن ەسكەرمەيدى؛ جازالاۋدان پايدالانا وتىرىپ، جازالاۋدى جويادى.
قىسقاشا تۇسىندىرمەلەر:
شاڭ ياڭ (ب.ز.د. ؟ – ب.ز.د. 338) – جاڭگو داۋىرىندەگى زاڭشىلدار (فا-تسزيا) مەكتەبىنىڭ كورنەكتى وكىلى. چين (Qin) بەكتىگىندە ءىرى رەفورما جۇرگىزىپ، قۇلدىق جۇيەدەن فەودالدىق جۇيەگە ءوتۋدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق ىرگەسىن قالادى. ويلارى «شاڭ-تسزيۋن شۋ» تراكتاتىندا جيناقتالعان.
«بوگەتتى بۇزۋ» – جيناقتاعى تاراۋلاردىڭ ءبىرى (ءمانى: كەدەرگىنى جويۋ، توقىراۋدى بۇزۋ). نەگىزگى يدەيا: سالتقا قاتىپ قالماۋ، ءداۋىر سۇرانىسىنا ساي «زاڭ ارقىلى باسقارۋدى» كۇشەيتۋ.
سيا، شان (ين)، جوۋ – كونە قىتاي اۋلەتتەرى؛ فۋ-شي، شەننۋن، حۋاندي، ياو، شۋن – اڭىزدىق اۋليە پاتشالار؛ ۋ-ۆان – جوۋ اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى.
«مورال ارقىلى باسقارۋ» (كونفۋتسييشىل ۇلگى) مەن «زاڭ ارقىلى باسقارۋ» (زاڭشىل ۇلگى) – جاڭگو داۋىرىندەگى باستى ەكى پاراديگما. بۇل ءماتىن زاڭشىل ۇستانىمدى جاقتايدى: جازانىڭ الدىن الۋ، سىيلىقتى – بۇزاقتى اشكەرەلەۋگە ىنتالاندىرۋ.
تەرميندەر: يەلىك قۇقىق – مۇلىككە، جەرگە بيلىك ەتۋ قۇقىعى. ولشەم – بيلىكتىڭ تۇراقتى قاعيداتتارى. «توعىز ەسەدە/ءبىر ەسەدە» – «نەگىزىنەن/سيرەك» دەگەن بەينەلى ۇلەستىرىم.
اۋدارىپ، رەتتەگەن قاجەت انداس.
“Q-andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى.











