Tatarlar tegi jaǵynan basqa túrkiler siyaqty ǵún men saqtarǵa jalǵasady. Ǵúndar – eramyzdan búrynǵy dáuirlerden bastap, eramyzdyń III ǵasyryna deiin elimizdiń soltústik jáne batys óńirlerinde ómir súrgen qúdiretti halyq bolǵan. Ǵúndar óz tarihi damu barysynda eramyzdyń III jylynda Balamyrdyń basshylyǵymen batysqa joryq jasap, Kaspii teńiziniń jaǵalauyna jetken; 374 jyly Edil boiyn ielep, shyǵys germandyqtardy boisyndyrǵan; 378 jyly batys german taipalaryn baǵyndyryp, Europa ǵún imperiyasyn (378–446 jyldary) qúrǵan.
XIX ǵasyrdyń 1850-jyldarynan bastap tatarlar Ilege qonystana bastady (Qytai). Alǵashqyda Qúlja qalasynyń Tashylapke men Moiynkesik aimaqtaryna shoǵyrlanǵan. Tashylapkide úlken tatar meshiti salynyp, onda eki synyptyq medrese ashylyp, tatar jáne jergilikti últtardyń balalary oqytyldy.
1881 jyly ǵylymdy qadirleitin qairatker Ajy Abdúk óz qarajatymen Qazan qalasynan ataqty dini ǵalym ári aǵartushy Keshpol Asyrar damollany Qúljaǵa arnaiy aldyrtyp, ony Tatar meshitine jauapty etip taǵaiyndady.
XIX ǵasyrdyń sońynda jáne XX ǵasyrdyń basynda SHyńjań ólkesinde jańa zaman lebi esip, halyqtyń oi-sanasynda jańǵyru úderisi baiqaldy. Búl jańaru kezeńinde tatar aǵartushylarynyń eńbegi erekshe boldy. Olar tek óz últynyń ǵana emes, búkil óńir halyqtarynyń mádeni jáne bilim salasyna serpin berdi.
Tatar ziyalylary Resei imperiyasynyń otarshyl sayasatyna qarsy mádeni qaru retinde jádidtik qozǵalysty bastap, islamdyq bilim berudi europalyq úlgimen úshtastyrdy. Búl qozǵalystyń ideyasy — «Úiqydaǵy músylman halyqtaryn oyatu, ǵylym men aǵartuǵa jol ashu» edi Jádidshilerdiń negizgi úrany — «Uaqytyńnan qalma, zamanyńmen júr!» boldy. Tatarlar búl qozǵalysty SHyńjań men Ile óńirine ákelip, úiǵyr men qazaq jastaryna zamanaui bilim beru isin bastady.
Qúljadaǵy tatar medreseleri men jańa úlgidegi mektepterde endi tek dini ilim emes, arifmetika, geografiya, jaratylystanu, tarih, til jáne ádebiet pánderi de oqytyldy. Sabaqtar jazu-syzuǵa, sóileuge, logikalyq oilauǵa baulydy. Búl óz kezeginde qazaq, úiǵyr, ózbek mektepterine úlgi boldy.
Tatar pedagogtary men ziyalylarynyń eńbegi Ile qazaq avtonomiyaly oblysyna qarasty Kúnes, Tekes, Nylqy, Altai, Tarbaǵatai óńirlerinde aiqyn kórindi.
Olardyń ishinde – Salahi Saǵidi, Iminjan Baduin, Ahmetbek Tatar, Hadyisha apai, Zeinep Ábidolla, Múnira Uahitova, Gúlshara Jylqybaiova, Pariha Jylqybaiova, Halisha Banum, Maimuna apailar siyaqty túlǵalar erekshe atalady.
Olar úiymdastyrǵan oqu oryndary men kurstarda qyz balalarǵa da bilim berilip, áielder arasyndaǵy aǵartushylyq qozǵalys jandandy.
1913 jyly Qúljada ashylǵan «Áielder óner mektebi», 1917 jyly Súidińdegi «SHolpan» mektebi, 1934 jyly Qairiya mektebi jáne Aihan ana mektebi – SHyńjańdaǵy túńǵysh qyzdar mektebiniń qatarynda boldy.
Tatar ústazdarynyń qazaq arasyndaǵy aǵartushylyq eńbegi erekshe mańyzdy boldy. 1915 jyly Kúneste Qasen esimdi tatar oqymystysynyń bastamasymen auyldyq mektep ashylyp, qazaq balalaryn sauattandyru isi bastaldy.
1920 jyldary Bestóbede Quan záńgi men Islam múǵalimniń jetekshiligimen ashylǵan mektepterde jádidtik úlgide oqu júrgizildi.
Múnda shákirtterge qazaq, tatar jáne orys tilderiniń álipbii, esep, tarih, din, ádebiet pánderi qatar oqytyldy.
1924 jyly Keńsu aimaǵynda Noǵaibek aqsaqal men Salahi Saǵidi basqarǵan mektep qazaq halqynyń alǵashqy kópúltty oqu ornyna ainaldy.
Múndai mektepterde tek balalar emes, úlkenderge de keshki sauat ashu sabaqtary ótkizildi.
Tatar aǵartushylary tek sabaq berip qana qoiǵan joq. Olar halyq arasynda teatr, drama, poeziya, sport, muzyka mádenietin de damytty.
1930–40 jyldary Qúlja men Noǵai qalasynda «Bashmaǵym», «Sóngen júldyz», «Taiyr – Zúhra» siyaqty spektaklьder qoiylyp, mektep oqushylary halyqtyq ónerge baulyndy.
Sport túrlerinen voleibol men futbol Ile óńirine alǵash osy tatar mektepterinen tarady.
Tatar aǵartushylarynyń qyzmeti tek bilim beru salasymen shektelmei, últaralyq tatulyq pen mádeni kópir rólin atqardy. Olar úiǵyr men qazaq jastarynyń arasynan jańa buyn oqyǵan azamattardyń qalyptasuyna jol ashty. Tatar mektebiniń túlekteri keiin Ile óńiriniń mádeniet, jurnalistika, meditsina, ádebiet salasynda qyzmet etip, zamanynyń intelligentsiyasyna ainaldy.
Qorytyndy
Tatar halqynyń SHyńjań men Ile óńirlerindegi aǵartushylyq múrasy — búl tek bir últtyń emes, búkil Ortalyq Aziya halyqtarynyń ruhani qaita órleuiniń bir bóligi. Olardyń eńbegi arqyly úiǵyr men qazaq halqynyń jańa mektep júiesine ótui, áielderdiń bilim aluǵa jol ashuy jáne últtyq sana-sezimniń oyanuy júzege asty. Tatar aǵartushylarynyń «Núr mektebi», «Qairiya mektebi», «SHolpan mektebi» siyaqty oqu oryndary — búgingi Ile óńirindegi bilim men mádeniettiń altyn dińgegine ainaldy.
Qajet Andas,
“Q-andas” aqparattyq agenttigi.











