Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ ەلتانۋ

جىبەك جولىنداعى مادەني مۇرالاردىڭ ۇرلانۋى 16 ءبولىم

لۋ يان

admin
2025/10/28
ەلتانۋ
0
Жібек жолындағы мәдени мұралардың ұрлануы 16 бөлім

ءۇش ەلدىڭ مادەني مۇراعا تالاسىپ اڭدىسۋى

باسى: نەمىستەردىڭ شىڭجاڭنان مول مادەني بۇيىمدار قازىپ اكەتكەن حابارىن ەستىگەن رەسەيلىكتەر بۇعان جالما-جان قارسى ءادىس-شارا قاراستىرا باستادى. 1905 جىلى شار پاتشانىڭ تاپسىرۋىمەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى «ورتا ازيا مەن شىعىس ازيانى تەكسەرۋ كوميتەتىن» قۇرىپ، قولىنان ءىس كەلەتىن مامانداردى جيناستىرىپ، شىڭجاڭنان مادەني مۇرا ۇرلاپ اكەلۋگە جىبەردى.

وسى جىلدىڭ كۇزىندە رەسەيدىڭ ايگىلى ءتىل عىلىمى جانە ينديانى زەرتتەۋ مامانى ولدەنبۋرگ باستاعان “تەكسەرۋشىلەر” ءۇش ارباعا وتىرىپ تۋرفانعا كەلەدى. ولار تۋرفان قالاشىعىنا كەلگەن سوڭ ءبىر-اق كۇن دەمالادى دا، جول باستاۋشى مەن ءتىلماش جالداپ الىپ، بايىرعى قالا يادوتقا ءجۇرىپ كەتەدى.

بۇلاردىڭ اراسىندا ىلگەرى كليمەنتوسقا ىلەسىپ بۇل وڭىرگە بىرگە كەلىپ قايتقان ءبىر كازاك سولدات بار بولاتىن. رىمجىدان اتتانعان سوڭ ول كوپشىلىككە الدىڭعى جولدا “تەكسەرۋ جۇرگىزۋ” بارىسىندا كەزدەسكەن قىزىقتى وقيعالاردى اڭگىمەلەپ وتىردى. مۇنى ولدەنبۋرگ ۇناتىپ قالدى. بۇل رەت ولدەنبۋرگتىڭ ادامدارىن باستاپ، تاس-تالقانى شىعىپ جاتقان بايىرعى قالاعا اسىعىس-ۇسىگىس كەتىپ بارا جاتقانىن كورىپ، ونىڭ ءمانىسىن تۇسىنبەگەن سولدات:

– «پروفەسسور، بۇل ارحەولوگيالىق قازبا دەگەنىڭىز سوعىس ەمەس، ۇزاق ۋاقىتتىڭ ءىسى عوي. سولاي بولا تۇرا نەلىكتەن وسىنشالىقتى اسىعامىز؟» – دەپ سۇرادى.

– «دۇرىس-اۋ، دۇرىس-اۋ، ءبىز سوناۋ يت ارقاسى قيانات ارىپ، شارشاپ تۋرفانعا كەلدىك، جول-جونەكەي تارتقان قيىنشىلىعىمىز دا جەتەرلىك. قالادا بىرنەشە كۇن ايالداپ، دەمالىپ، ىسكە ارالاسىپ كورسەك ءجون ەدى. قازىر بۇل جالعاندا ايماقتىڭ ەڭ تاماشا كەزى. ءدال وسى ماۋسىم – جەمىس-جيدەكتىڭ، ءجۇزىم پىسكەن شاعى. بازارعا شىعا قالساڭىز، اۋىزدىڭ سۋىن قۇرعاتاتىن نارسەلەر كوزدىڭ جاۋىن الادى…» – دەپ پىكىر ايتتى بىرنەشە ادام.

بۇل سياقتى تالاپتى تەكسەرۋشىلەردىڭ باسقا دا بىرنەشە ادامى ورتاعا ءوز ويلارىن قويدى.

– «ءبىز اعزام شار پاتشا ءۇشىن مادەني مۇرا ىزدەپ كەلەمىز، ويناۋ ءۇشىن كەلە جاتقانىمىز جوق!» – دەپ ءسوزدى شورت قايىردى ولدەنبۋرگ.

سودان ىلە-شالا ءتۇسىپ جىلتا قويعان ول كوپشىلىككە بىلاي دەپ تۇسىنىك بەردى:

– «وسى ەكى جىلدان بەرى گەرمانيا تەكسەرۋشىلەرى بايىرعى قالا يادوحۋتتا ورتالىق ەتە وتىرىپ، تۋرفاندا ارحەولوگيالىق شتاب قۇرىپتى دا، وسىناۋ ءوڭىردىڭ ءبارىن وزدەرىنە قاراتىپ الىپ، باسقا ەلدەردى ماڭايىنا بارا المايتىن كۇيگە ءتۇسىرىپ قويدى. وسىدان بىرنەشە جىل ىلگەرى ءبىز دە بەرەزەۆتى ءبىر توپ اداممەن وسى وڭىردە ارەكەت جاساۋعا جىبەرگەنبىز، بىراق ولار بۇل وڭىردە جاڭالىق اشا الماي، امالسىزدان كۇشار، يانجي جاقتارعا قونىس اۋدارىپ كەتىپتى. كەشە تۋرفانعا بارعانىمىزدا گەرمانيا تەكسەرۋشىلەرىنىڭ جاۋاپتىسى ىلكوپ بىرنەشە جۇزدەگەن جاشىك مادەني مۇرالاردى الىپ قايتىپ كەتكەنىن، كازارمالارىن قۇرۋعا بىرنەشە ادام عانا قالدىرعانىن ەستىدىم. بۇل – اللانىڭ بەرىپ وتىرعان تاپتىرماس ءساتتى ورايى، تەزىرەك بارماساق بولمايدى!»

بۇل سوزگە سەنەر-سەنبەسىن بىلە الماعان كوپشىلىك ولدەنبۋرگكە ەرىپ، يادوحۋت بايىرعى قالاسىنا تاياعاندا اناداي جەردەن قۇلاپ، تامتىعى عانا قالعان ءبىر ەسكى پۇتحانانىڭ الدىندا تىگۋلى تۇرعان شاتىردى كوردى. سالدىرلاعان اربا داۋىسىن ەستىگەن ءۇش-ءتورت گەرمانيالىق شاتىرلارىنان شىعىپ، بۇلارعا تاڭىرقاي قاراي قالىپتى.

رەسەي “تەكسەرۋشىلەرىنىڭ” ارباسى ولاردىڭ قاسىنا كەلىپ توقتاي قالدى. ارباكەشكە اتىن دوعارتقان ولدەنبۋرگ اربادان سەكىرىپ ءتۇسىپ، گەرمانيالىقتارمەن اسا مەيىرىممەن امانداستى دا:

– «دوكتور ىلكوپ بار ما؟ ءبىز رەسەي تەكسەرۋشىلەرىمىز، جاڭا كەلە جاتىرمىز. مىناۋ بايىرعى قالانى سىزدەرمەن بىرلىكتە تەكسەرسەك دەگەن ويدامىز. قالاي، قارسى المايسىزدار ما؟» – دەدى.

بۇل ءوڭىردى كۇزەتىپ جاتقان گەرمانيالىقتار دا جاڭا “دوستارىمەن” سىپايى امانداسىپ، احۋالداستى. بىراق ولار ولدەنبۋرگتىڭ ادامدارى كەتە بەرە-اق ءوزارا:

– «قاراشى، بۇل رەسەيلىك سۇمپايىلاردى! يتتەن دە ءيىسشىل-اق وزدەرى. ءبىزدىڭ كەتكەن ادامداردىڭ ءىزى قۇرعاماي جاتىپ جەتىپ كەلگەنىن!» – دەپ نارازىلىق ءبىلدىرىستى.

گەرمانيالىقتاردىڭ بۇل سوزدەرىن ولدەنبۋرگ جانە ونىڭ ادامدارى تۇگەل دەرلىك ەستىسە دە، ەستىمەگەن كىسىدەي كەيىپ تانىتىپ، العا تارتا بەردى.

ءبىر كۇنى ولدەنبۋرگ تۋرفان بازارىنان قايتىپ كەلە جاتقان ەكى گەرمانيالىقتىڭ بىرەۋىنىڭ قولىندا بايىرعى زامان كىتاپتارىنىڭ كوشىرمە نۇسقاسى مەن ەرەكشە ادەمى جاسالعان ءبىر كىشكەنتاي بۋددا ءمۇسىنىن الىپ كەلە جاتقانىن كورىپ، تاڭ-تاماشا قالادى. بۇل كەزدە تۋرفان وڭىرىندەگى پۇتحانالار مەن تاس وڭىرلەردى قازۋشىلار كوبەيىپ كەتكەن ەدى. ەرتە زامان كىتاپتارىنىڭ كوشىرمە نۇسقالارىن جانە ساۋ قالعان مۇسىندەردى قولعا ءتۇسىرۋ وڭاي بولمايتىن. مىناۋ گەرماندىقتار مۇنداي باعالى نارسەلەردى قايدان تاۋىپ اكەلە جاتىر ەكەن دەسەڭشى!

ولدەنبۋرگ بۇنى وزدەرىنىڭ قارت جول باستاۋشىسىنان سۇراعاننان كەيىن عانا ءىستىڭ انىعىن ءبىلدى. زاتىندا، كليمەنتوس وسى وڭىردەن اسا مول مادەني بۇيىمدار قازىپ اكەتكەن، ال بۇل ءىس سول جەردەگى كەيبىر تۇرعىنداردىڭ نازارىن اۋدارعان ەدى. ولار “كەرەكسىز كىتاپ”، “ادام ءمۇسىنى” جانە ەشتەڭەگە جارامايتىن “اقشالاردىڭ” بارلىعى باعالى نارسەلەر ەكەن دەگەندى ەستىگەن سوڭ، جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا تالاسا-تارماسا قازىپ، اسا قۇندى مادەني بۇيىمداردى تاۋىپ الادى.

مادەني مۇرا مەن ارحەولوگيانىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن بۇل تۇرعىندار قولدارىنداعى باعالى زاتتاردى وسى ارادان ارى-بەرى وتكەن جۋڭگولىق جانە شەتەلدىك جۇرگىنشىلەرگە وتە ارزان باعامەن ساتىپ جىبەرەدى. وسىنداي ارزان ولجالاردان گەرماندىقتار بىرنەشە رەت پايدالانىپ قالعان بولاتىن. مۇنى ەستىگەن ولدەنبۋرگ تە بارىپ، باق سىناپ كورۋگە بەل بۋدى.

ول تۋرفان بازارىنا بىرنەشە رەت باردى. بىراق ءتاڭىر ءساتىن بەرە قويمادى. ءبىر كۇنى ول جەمىس-جيدەك بازارىن ارالاپ، شىققان سوڭ ەسكى بۇيىمدار ساتىلاتىن ورىنعا بارسا، تەرىسى قاپ-قارا بولىپ كۇيگەن، شۇڭىرەك كوز، ساقالى كۇيىكتەي، ارىق تاۋزىن ورتا جاستاعى ەر ادام ءبىر قالىڭ كىتاپتى قۇشاقتاپ تۇر ەكەن. ولدەنبۋرگكە قاراپ:

«مىرزا، مىنا كىتاپتى ساتىپ العىڭىز كەلە مە؟» – دەدى.

ولدەنبۋرگ كىتاپتى قولىنا الىپ قاراسا، تۇت اعاشىنىڭ قابىعىنان جاسالعان جوسىق قاعازعا براحمي جازۋىمەن كوشىرىلگەن ءدىني كىتاپ ەكەن. قاعازىنىڭ سارعايىپ ءوڭىپ كەتۋىنە قاراپ، ەرتە زاماننىڭ كىتابى ەكەندىگى بىردەن اڭعارىلدى. ول براحمي جازۋىن جەتىك بىلمەگەنىمەن، ازداپ تانىس ەدى. سوندىقتان بۇل كىتاپتىڭ وتە قۇندى ەكەنىن بىردەن ءتۇسىندى. ءدال وسى ساتتە ونىڭ ويىنا پاۋلدىڭ ەرتە زامان كىتابىن قولعا تۇسىرگەندىگى ءتۇستى.

ولدەنبۋرگ قاتتى قۋانىپ، – «ءسىز قاي جەرلىكسىز؟ اتىڭىز كىم؟ مىنا كىتاپتى قايدان الدىڭىز؟» – دەپ سۇرادى مەيىرىممەن.

– «قاشقارلىقپىن، اتىم تۇراحۋن. مىنا كىتاپتى قاشقارداعى بايىرعى قالا حانۋيدەن قازىپ العانمىن»، – دەدى الگى ادام.

– «قانشا سۇرايسىز؟» – دەدى ولدەنبۋرگ.

تۇراحۋن بەس ساۋساعىن كورسەتتى.

– «نەمەنە، بەس تەڭگە دەيسىز بە؟» – دەپ ويلادى ولدەنبۋرگ. «پاۋل دا شامامەن وسى باعاعا العان ەدى عوي».

– «بەس تەڭگە بەرەمىن بە؟ ونىڭا كەرەكسىز قاعاز ساتىپ ال. بۇل – بەس ءجۇز سارى كۇمىس تۇراتىن نارسە! زات تانيتىن كىسىگە ساتامىن!» – دەدى دە تۇراحۋن ولدەنبۋرگتىڭ قولىنداعى كىتاپتى جۇلىپ الىپ، تاعى دا: – «سەن زات تانىمايسىڭ، سوندىقتان بۇل كىتاپتىڭ قۇنىن بىلە الماي تۇرسىڭ»، – دەدى.

مىنا ادامنىڭ سوزىنە نامىستانىپ قالعان ولدەنبۋرگ تىگىپ سويلەدى:

– «سەنىڭ مىنا جۇلىم-جۇلىم كىتابىڭنىڭ اقشاعا تاتيتىن قاي جەرى بار؟ ءجونىن ايتىپ ۇقتىرا الساڭ، مەن اقشاسىن بەرەيىن!» – دەدى.

– «حى-حى!» – دەپ تۇراحۋن مىسقىلداپ كۇلدى دە: – «ادەتتەگى ادامداردىڭ قاراۋىنشا بۇل كىتاپ – انشەيىن جاراقسىز قاعاز، بىراق وقىمىستى ادامدار بۇل كىتاپتىڭ ەرتەدەگى كۇشاردىڭ اتاقتى ادامى كۇمارجۋانىڭ كوشىرىپ جازعان بۋددا تاعىلىمى ەكەنىن ءبىر قاراپ-اق بىلەر ەدى. ءوزىم ونشا ۇعىنبايمىن، بىراق ەل اۋزىنان ەستىگەنىم بار. سوندىقتان باسقالاردان قىمبات باعامەن ساتىپ، ساتارلىق ىسپەن اينالىسىپ تۇرمىن»، – دەدى.

كۇمارجۋا – كۇشاردىڭ اتاقتى موناحى، بۋددا ءنومىن اۋدارعان اۋدارماشى ەكەندىگىن ولدەنبۋرگ بىلەتىن. ول ينديادان ءدىن قابىلداپ قايتقان جولىندا قاشقاردا ءبىراز ۋاقىت تۇرعان. مىنا كىتاپ راسىندا سول كۇمارجۋانىڭ ءوز قولجازباسى بولسا، وندا بۇل جاڭا ەرانىڭ IV عاسىرىنداعى قۇندى مادەني مۇرا بولۋعا ءتيىس ەدى.

سوندىقتان ولدەنبۋرگ تۇراحۋننىڭ قولىنداعى كىتاپتى قايتا الىپ، تاپتەشتەپ قاراي باستادى. ايتقانداي-اق، كىتاپتىڭ سوڭىندا براحمي جازۋىمەن قويىلعان قول تۇر ەكەن. «كۇمارجۋا» دەگەن بىرنەشە ءارىپتىڭ باسىن زورعا قوسىپ وقىپ شىقتى. بۇل راسىندا دا قۇندى كىتاپ بولىپ شىقتى.

وسىلاي باعاعا تالاسا ءجۇرىپ، اقىرى ولدەنبۋرگ 90 سارى كۇمىسكە بۇل كونە كىتاپتى ساتىپ الىپ قايتتى. ول كىتاپتى جارىم ايدان استام ۋاقىت زەرتتەپ، ەڭ سوڭىندا ونىڭ جالعان ەكەنىن بايقايدى. قاشقاردا ەسكى زامان كىتاپتارىن قولدان جاساپ، ساتاتىن تۇراحۋن دەگەن ءبىر ادام شىنىندا بار ەكەن. ءتىپتى اتاقتى اعىلشىن ارحەولوگى ستەين دە وعان الدانىپ قالا جازداپتى.

ولدەنبۋرگ تىم نامىسشىل ادام بولاتىن. زيان تارتقان سوڭ امالسىزدان اۋزىن جاپتى، ەشكىمگە ءتىس جارماي، جالعىز ءوزى ىشتەي تىندى.

وسى كەزدە گەرمانياعا قايتىپ كەتكەنىنە ەكى جىل بولعان گرۋنودەل مەن ىلكوپ بىرىنەن سوڭ ءبىرى تۋرفانعا قايتا ورالدى. ولار قازۋ جۇمىسىن تاعى دا باستاپ جىبەردى. بۇل بارىستا ولدەنبۋرگتىڭ ادامدارىمەن بىرنەشە رەت قاقتىعىسىپ قالدى. جۋڭگو ۇكىمەتىنىڭ بۇيرەگى گەرماندىقتارعا بۇرىلىپ العان سياقتى ەدى. بۇل جاعداي ولدەنبۋرگتىڭ قيتىعىنا ونان ءارى ءتيدى.

وسىنداي كوڭىلسىز كۇندەردىڭ بىرىندە فرانتسيا “تەكسەرۋشىلەرىنىڭ” باسشىسى، پروفەسسور پەليوت اياق استىنان ساپارلاي كەلدى. بۇعان ەرەكشە قۋانعان ولدەنبۋرگ ونى ءوزى جاتقان ۇيىنە كىرگىزىپ، جىلى قابىلدادى.

كەلگەن قوناق قاراعان ادامعا ءتىپتى جاس كورىندى — ەڭ ءارى دەگەندە وتىزدان اسپاعان. جۋڭگو كيىمىندەگى سۇر شاپان كيىپ العان، بۇل ونى جەرگىلىكتى مۇعالىمگە قاتتى ۇقساتىپ تۇردى. ولدەنبۋرگ پەليوتتىڭ اۋىزىنان ونىڭ فرانتسيانىڭ حانويداعى قيىر شىعىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (ول كەزدە ۆەتنام فرانتسيانىڭ وتارى بولاتىن) حانتسزۋ ءتىلى پروفەسسورى ەكەنىن ءبىلدى.

پەليوت فرانتسيا ۇكىمەتىنىڭ تاپسىرماسىمەن كەلگەن ەكەن. ەۋروپاداعى بىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ شىڭجاڭعا ەكسپەديتسيا جىبەرىپ، مادەني مۇرالاردى ءوزارا تالاسا جيناپ جاتقانىن كورگەن فرانتسيا ۇكىمەتى پەليوتتى ۆەتنامنان ارنايى شاقىرتىپ الىپ، ءبىر توپ اداممەن شىڭجاڭعا اتتاندىرعان.

ءون بويىنان جاسامپازدىقتىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇرعان جاس پروفەسسوردى ولدەنبۋرگ ىشتەي مەنسىنبەي وتىردى. دەگەنمەن، پەليوتتىڭ جۋڭگو جاعدايىن جەتىك بىلەتىن ارتىقشىلىعىن پايدالانىپ، ونىمەن ۋاقىتشا وداق قۇرىپ، گەرماندىقتارعا قارسى بىرىگۋدى ويلادى. ءسويتىپ، شىن ىقىلاسپەن سويلەپ:

– «پروفەسسور پەليوت، وسىناۋ وڭىردە ءبىز، رەسەيلىكتەر، ءبىراز قيىندىق كورىپ ءجۇرمىز. گەرمانيالىقتارمەن يىق تىرەسە شايقاسۋىمىزعا قۋانىشتىمىن. بىراق وكىنىشتىسى — ءسىز وتە كەشىگىپ قالدىڭىز، قۇندى مادەني مۇرالاردىڭ كوبىن ولار الىپ كەتتى»، – دەدى.

– «قۇرمەتتى ولدەنبۋرگ مىرزا، وسى وڭىردەگى ۇيعىرلار ‘اركىمنىڭ ءوز نەسىبەسى وزىنە’ دەگەن ماقال ايتادى. گەرمانيالىقتار ۇلەسىن الىپ كەتكەن بولسا، بىزگە دە بۇيىرعان نەسىبە بار شىعار!» – دەپ جىميا جاۋاپ قاتتى پەليوت.

ولدەنبۋرگ وعان فرانتسۋز تىلىندە سويلەگەن ەدى، ال پەليوت تازا ورىس تىلىندە جاۋاپ بەردى. ونىڭ ۇستىنە ءسوزىنىڭ اراسىنا ۇيعىرشا ماقال قوسىپ قويدى. بۇل جاعداي ولدەنبۋرگتىڭ وعان دەگەن كوزقاراسىن كۇرت وزگەرتتى.

مىنا جاس فرانتسۋز پروفەسسورىنىڭ جۋڭگونى دا، تىلدەرىن دە جەتىك بىلەتىندىگىن كورىپ تاڭداندى. ول ەڭ كەمى ورىس، تۇرىك جانە فرانتسۋز تىلدەرىنە بىردەي جەتىك ەدى. بىراق ولدەنبۋرگ پەليوتتىڭ ءبىلىم مەن تاجىريبەسىنە ىشتەي قىزعانىشپەن قارادى.

پەليوت ءوز ءبىلىمى مەن ۇقىپتىلىعىنىڭ ارقاسىندا 1906 جىلدىڭ تامىز ايىندا قاشقارعا “تەكسەرۋ” جۇرگىزىپ، جارتى جىل ىشىندە قىرۋار مادەني مۇرا جيناپ قايتقان بولاتىن. ول مارالباسى اۋدانىنىڭ شىعىس-سولتۇستىگىندەگى پۇتحانا ورنىنان جاڭا ەرانىڭ III عاسىرىندا جاسالعان كاندىحار ستيلىندەگى (پۇسان حاندىعى داۋىرىندە گرەكيا جانە شىعىس مادەنيەتىنىڭ توعىسۋىنان پايدا بولعان ونەر ءتۇرى) كوپ ءمۇسىندى الىپ كەتكەن. بۇل مۇسىندەر دۇنيەجۇزىندە سيرەك كەزدەسەتىن اسا قۇندى جادىگەرلەردىڭ قاتارىنا جاتاتىن.

الايدا پەليوت قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرىنە قاناعاتتانعان جوق. ول تۋرفانعا كەلىپ، ولدەنبۋرگكە سالەمدەسكەن سوڭ، فرانتسيا “تەكسەرۋشىلەرىن” باستاپ وسى وڭىردە قازبا جۇمىستارىن جالعاستىردى.

بىراق بۇل وڭىردەگى بايىرعى زامان قۇرىلىستارىنىڭ ءبارىن گەرماندىقتار تۇگەلدەي قازىپ بولعان ەدى. قۇندى زات تابۋ بارعان سايىن قيىنداي ءتۇستى. ءدال وسى كەزدە پەليوت وزىنە جاقسى تانىس، چين پاتشاسى اۋلەتىنەن شىققان لان دۋنحۋ دەگەن ادامنىڭ رىمجىگە كەلگەنىن ەستىپ، ونىمەن جەكە كەزدەسۋگە بەل بۋدى.

لان دۋنحۋ – گۋان شۋي پاتشانىڭ اتالاس تۋىسى بولاتىن. اڭگىمە اراسىندا ۋشۋي جىلىنداعى ساياسي وزگەرىستىڭ سالقىنى پاتشانىڭ وسى اتالاس اعاسىنا دا تيگەن بولسا كەرەك، ونى شىڭجاڭعا جەر اۋدارىپ، “كاسىپسىز جاتىپتى” دەگەن سىبىس تاراعان. تاۋى شاعىلعان مىنا تورەنىڭ ءحالىن كورىپ، پەليوتتىڭ وعان قامىعىپ قالۋى تابيعي ەدى.

لان دۋنحۋ – قاتتى ساق ادام بولاتىن. پەليوتتىڭ مەملەكەت ىسىنە قاتىستى ءسوز قوزعاعانىن ەستىگەن ول، تارازىلاعان كوڭىل كۇيىن بايقاتا، اڭگىمەنىڭ باعىتىن دەرەۋ باسقا جاققا بۇرىپ:

– «تۋىس، ءسىز حانويدا ساباق ءوتۋشى ەدىڭىز عوي، شىڭجاڭعا قانداي قىمباتتى جۇمىسپەن كەلىپ قالدىڭىز؟» – دەپ سۇرادى.

– «مەن ارحەولوگيالىق جۇمىسپەن كەلگەن ەدىم»، – دەدى پەليوت. ءسويتتى دە، بۇل ساپارىنىڭ ماقسات-مىندەتىن قىسقاشا اڭگىمەلەپ بەردى.

– «ءدال ۋاقىتىندا كەلىپسىز»، – دەدى لان دۋنحۋ ويلانا سويلەپ. – «وسىدان از كۇن بۇرىن ءبىر دوسىم ماعان بۋددا ءنومىنىڭ كوشىرمە نۇسقالارىنىڭ بىرەۋىن تارتۋ ەتكەن ەدى. ءوزى تاڭ ءداۋىرىنىڭ كىتابى ەكەن. ونى مەن ساقتاپ قويعانىممەن دە، كەرەككە جاراتا الماسپىن. سول كىتاپتى سىزگە تارتۋ ەتەيىن»، – دەدى دە، جازۋ ۇستەلىنىڭ ءۇستىن اقتارىپ ءجۇرىپ، شۇبەرەك مۇقابالى ءبىر ەسكى كىتاپتى الىپ، پەليوتقا ۇسىندى.

پەليوت كىتاپتى الىپ قاراسا، حانتسزۋ جازۋىندا قولمەن كوشىرىلگەن «جين گاڭ جيڭ» اتتى كىتاپ ەكەن. كىتاپتىڭ سوڭعى بەتىندە «ۇلى تاڭ حاندىعىنىڭ شىن يۋان ءۇشىنشى جىلى شاكىرتىڭىز ءفاميننىڭ شىن ىقىلاسپەن تارتۋ ەتۋى» دەگەن سوزدەر جازىلىپتى. «شىن يۋان» – تاڭ ءداۋىرىنىڭ جىلناماسى، ياعني بۇل كىتاپ وسىدان 1200 جىل ىلگەرىگە تيەسىلى ەكەنى پەليوتقا ايان بولدى.

كىتاپ شىن مانىندە قولعا تۇسپەس قۇندى مادەني مۇرا ەدى. پەليوت ريزالىقپەن:

– «شاكىرتىڭىز تورەنىڭ بەرگەن تارتۋىنا شەكسىز العىس ايتادى! مۇنداي باعالى كىتاپ قايدان تاپتىڭىز؟ ايتىڭىزشى!» – دەدى جالما-جان.

ساقالىن سيپاپ قويىپ، وزىنە ريزا كۇلگەن لان دۋنحۋ شەتەلدىكتىڭ جىلى سوزىنەن ماسايراپ قالدى. ءبىر ساتتەن سوڭ، سالاۋاتتى كەيپىنە ەنىپ، اۋەلى ەكى رەت قۇرعاق جوتەلىپ الدى دا، بىلاي دەدى:

– «گانسۋ ولكەسىنىڭ دۋنحۋان اۋدانىنداعى مىڭ ءۇيدى ءبىلۋشى مە ەدىڭىز؟ الدىڭعى جىلى پۇتحاناعا قارايتىن ۋاڭ سوۆ ۇڭگىرلەردى رەتكە كەلتىرۋ بارىسىندا ويلاماعان جەردەن كىتاپ ساقتالعان ءبىر ۇڭگىر تاۋىپ الادى. ۇڭگىردىڭ ءىشى لىق تولى – ەرتە زامان كىتاپتارى مەن حات-قۇجاتتار ەكەن. وسىدان بىرنەشە اي بۇرىن مەنىڭ گانسۋدا مانساپ اتقاراتىن ءبىر دوسىم دۋنحۋانعا بارىپ، ۋاڭ سوۆتان بۋددا نومدەرىنىڭ كونە كوشىرمەلەرىنەن بىرنەشەۋىن العان ەكەن. سولاردىڭ ءبىرىن ماعان سىيعا تارتتى. تۋىسىڭ دا بىلەسىڭ، قازىر سۋن پاتشالىعى تۇسىنداعى باسىلىم كىتاپتارىن قولعا ءتۇسىرۋ وتە قيىن، ال مىنا سياقتى تاڭ داۋىرىندەگى قولجازبالار ءتىپتى سيرەك قوي…» – دەدى.

مىنا حاباردى ەستىگەن پەليوت رىمجىدان دەرەۋ تۋرفانعا قايتىپ بارىپ، ول جاقتاعى قازۋ جۇمىسىن توقتاتادى دا، ۋاقىتشا جالداپ العان جۇمىسشىلارىن بوساتىپ، سەرىكتەرىن ەرتىپ دۋنحۋانعا تارتادى.

پەليوتتىڭ اسىعىس-ۇسىگىس كەتىپ بارا جاتقانىن كورگەن ولدەنبۋرگ تە مۇقيات قۇلاق ءتۇرىپ ءجۇرىپ، كەيبىر سىبىستى ەستىپ، ادامدارىن ەرتىپ، ارتىنان قۋىپ جونەلەدى. وزىمەن تۋرفاننىڭ مادەني مۇرالارىنا تالاسىپ كەلگەن ارىپتەستەرىنىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى جىلىسىپ بارا جاتقانىن كورگەن ىلكوپ تا ولاردىڭ ىزىمەن ىلە-شالا جولعا شىعىپ، دۋنحۋانداعى مىڭ ۇيگە جەتىپ بارادى.

وسى ءبىر توپ مادەني مۇرا تالاسۋشىلارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى دۋنحۋان مىڭ ۇيىنە بارىپ، تاس ۇڭگىرلەردە ساقتالعان كونە كىتاپتاردى تالاپ جاتقان كەزدە، بۇل حاباردى قۇلاعى شالعان جاپون “تەكسەرۋشىلەرى” دە دەرەۋ جەتەدى. بۇل “تەكسەرۋشىلەردىڭ” باستىعى – جي رۋي چاۋ ەسىمدى عالىم بولاتىن.

قاجەت انداس

“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى

جالعاسى بار…

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 24
Әбу Насыр әл-Фараби мен Конфуций философиясындағы ел билеу тәсілі
ەلتانۋ

ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مەن كونفۋتسيي فيلوسوفياسىنداعى ەل بيلەۋ ءتاسىلى

August 31, 2026
Мемлекет тұтастығын нығайтқан Чао Цо
ەلتانۋ

مەملەكەت تۇتاستىعىن نىعايتقان چاو تسو

August 31, 2026
Жяй ілімі
ەلتانۋ

جياي ءىلىمى

August 31, 2026
Жиңди тағылымы
ەلتانۋ

جيڭدي تاعىلىمى

August 31, 2026
Хан әулетінің негізін қалаушы – Лю Бан
ەلتانۋ

حان اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى – ليۋ بان

August 31, 2026
ЛИ СЫ Қытайды біріктіру идеологиясының сәулетшісі
ەلتانۋ

لي سى قىتايدى بىرىكتىرۋ يدەولوگياسىنىڭ ساۋلەتشىسى

August 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz