Bizdiń aramyzda eńbegin búldap, qadirin asyrmai-aq qarapaiym túlǵasymen úlken-kishiniń qúrmetine bólenip júrgen jandar barshylyq. Álbette, jetpiske kelu bar da, qalai kelu taǵy bar. Júmabek Quanyshbaiúly jetpiske basqalarǵa úlgi bolar ózgesheligimen keldi. Sondyqtan onyń ómiri men órge súiregen kisilik qalpyn bir ekshep alu kim-kimge bolsa da kerek-aq. Ádette, adam sportshy bolyp tumaidy. «Sporttyń joly auyr jol», – demekshi, onyń biigine tek qajyry men qairaty bekem, jolai kelgen qiyndyqqa moiymaityn bir betkei jandar ǵana shyǵa alatynyn ómir san márte dáleldep berdi. Al sportshydan sayasatker, úlgili ústaz, aqyn boludai basqyshtardan súrinbei ótken Júmabek Quanyshbaiúlynyń eńbek joly kópke ónege bolary anyq.
«Árkimniń tuǵan jeri mysyr shahary» demekshi, adam balasyna kindik qany tamyp, kindik bauy kesilgen jerdiń ystyq bolatyny anyq. Júmabek ata 1939 jyly Lepsi ózeniniń boiyndaǵy Qarakóz dep atalatyn auylda tuyp, balalyq bal shaǵy men jalyndy jastyǵyn sonda ótkizdi. Bala kezinde tentekteu bolsa kerek. Auyl balalarymen jii-jii alysa túsip, kúrese jóneletin úlynyń qylyǵyna kúle qaraityn Quanyshbai ata: «Balam, túqymymyzda paluan adam joq. Múnyń ne?» – dep erkeletetin kórinedi. Biraq, Júmabektiń er jetip sport salasynyń bilgir mamanyna ainalyp, qazaqsha kúresten Qazaq SSR-niń chempiony atanaryn, bir audannan 52 sport sheberin tárbielep qatarǵa qosaryn aqqóńil ata ol kezde bilgen joq.

Iá, ómirdiń san aǵymy bar bala Júmabektiń alǵashqy armany orta mektep qabyrǵasynda júrgen de-aq oyandy. Mekteparalyq kúreste talai áriptesiniń jauyrynyn jerge qadap, shań qaptyryp júrdi. Aqyry auyldaǵy on jyldyqty bitirgen soń Almatydaǵy deneshynyqtyru institutynyń dene tárbiesi jáne sport mamandyǵyna oquǵa túsedi. Qalaǵa alǵash kelgen auyl balasyna múndaǵy oqu basynda qiyndau tidi. Orys tilinen bir qinalsa, tik mineziniń de paida-ziyanyn kóp kórdi. Biraq, kúres dese delebesi qoza jóneletin, júlqysqanyn jeńip shyqpai tynym tappaityn qaisarlyǵy talaidy san soqtyryp ketkeni de bar. Sonymen qatar, qazaqsha kúrestiń qadirin asyrǵan Ábilseiit Aihanov siyaqty áigili paluandarmen qatarlas jattyqqany tájiribesi men talantyn úshtai tústi. Institut qabyrǵasyna tarydai bolyp kirip, qazaqsha kúrestiń Qazaq SSR-niń chempiony degen taudai ataqty arqalap shyqqan jas jigittiń búdan keiingi tirligi auylda ótti. Ol Qarakóz auylyndaǵy mektepte dene tárbiesi pániniń múǵalimi bola júrip, auyl balalaryn sportqa jattyqtyra bastady.
Árine, bapker bolu ońai emes. Árbir jas paluannyń babyn tauyp, túlpar jaratqandai onyń san qily ádis-tásiline asa mán qoiyp, paluan janyn zertteu bapker úshin basty talap. Júmabek osy talaptyń barlyq shartyn oryndai bildi. Bir-eki jyldyń ishinde ol tárbielegen balalar audandyq, oblystyq baiqaularda qara ozyp bapkerdiń eńbegin kórsete bastady. Tipti, oblystyq birinshilikte onyń tórt shákirti oblys chempiony atanyp, Aqtóbede ótetin respublikalyq jarysqa joldama aldy. Ayadai auyldyń dańqyn aidai álemge shyǵarǵan múndai tabystar jyl ótken saiyn eselene tústi. Osydan keiin Júmabek Quanyshbaiúlynyń eńbegi elenip, Aqsu audandyq sport mektebine aǵa jattyqtyrushy, audandyq sport úiymynyń tóraǵasy bolyp auysty. Osy mektepte 25 jyl jattyqtyrushy bolǵan kezindegi tabystary da qomaqty boldy. Atap aitar bolsaq, onyń shákirtteri 20 ret oblystyq jarysta birinshi oryn alsa, eki ret ekinshi, úsh ret úshinshi oryndy ielendi. Bir audannan 52 bala deneshynyqtyru institutyna oquǵa qabyldandy. Árine, múny jaza salu ońai-aq. Alaida, sport – kópshiliktiń kóz aldynda ótetin shara bolǵandyqtan ol kózboyaudy, kóńilge qaraudy qalamaidy. Sondyqtan árbir medalь qan men terdiń bodauynda keletini anyq. Al, oǵan sińgen jattyqtyrushynyń qajyryn eseptei berińiz. Sonymen birge, onyń bedeli de óse tústi. Qyryqqa juyq audandyq, oblystyq, respublikalyq dárejedegi diplom jáne Alǵys hatpen marapattalǵany jetistigin kórsetse, bapkerlikpen qosa bala tárbieleudi de tabandylyqpen jalǵastyra júrip, Qazaqstan Respublikasy bilim beru isiniń úzdigi tósbelgisi men «Eńbek ardageri» medalin enshiledi. Sayasatqa da aralasyp, audandyq máslihattyń deputaty bola júrip te kóp sharuanyń tigisin jatqyzdy.

Sportqa berilgen adamǵa otbasyndaǵy jarynyń túsinistikpen qaraǵany eń mańyzdy. Óitkeni, ailap alys saparǵa ketu, tipti, úi sharuasyna, bala tárbiesine qaraityn uaqyttyń shyqpai qalatyn kezderi bolady. Múndaida «Sen salarda, men salar bolyp jatsa…» úidiń berekesi, júmystyń bereketi bolmaityny anyq. Júmabek atamyzdyń da búgingi biikke jetuine SHariza Bilisbaevanyń baisaldy baiyptylyǵy úlken kómek bolǵany shyndyq.úzaq jyldar auyl mektebinde bala tárbiesimen ainalysqan apamyz Qazaqstan Respublikasy Bilim jáne ǵylym ministrliginiń Qúrmet gramotasynyń iegeri, aǵa oqytushy, qazir zeinette.
Júmabek ata «Jaryma ázil» degen óleńinde:
Otbasynyń bereke, yrysy da,
Ózińsiń,
ústap bizdi uysyńda.
Úidiń sensiz sáni joq,
Ózińe ayan,
Qai zat túrar, qai bólme quysynda,
– dep jazypty. Osyndai jarasymdy otbasydan shyqqan balalar ákesiniń jolyn quyp, úlken úly Qairat Almatydaǵy deneshynyqtyru institutyn, ekinshi úly Qaiyrjan men kenjesi Aibat I. Jansúgirov atyndaǵy Jetisu memlekettik universitetiniń deneshynyqtyru fakulьtetin bitirip, ár salada júmys jasap júrse de erkin kúrespen ainalysady. Mine, búl janúyany tórt birdei paluan shyqqan «Paluandar otbasy» deuge laiyq.

Júmabek Quanyshbaiúlynyń taǵy bir qyry – aqyndyǵy. Barlap qarasaq, qalamyn qolynan tastamai júrip jazǵan óleńderi «Jaidarman», «Móldir bastaular», «SHabyt», «Qaryndasym, qarylǵashym», «Jetisudyń jańa áuenderi», «Jetisu jyrlaidy» siyaqty almanaqtarda jaryq kórip, oqyrmannyń súiinishine bólense, «Aqsu jyrlap aǵady», «Súlulyq saǵan ǵashyqpyn», «Qyran qiyaǵa samǵaidy», «Taǵdyr arnasy», «Aqqu músin», «Túǵyr» qatarly jyr jinaqtaryn baspadan shyǵardy.
Árine, aqyn bolu – óleńdi tópelep jazu degendi bildirmeidi. Oqysań oiyńdy baiytyp, jan saraiyńdy asha túsetin Júmabek Quanyshbaiúlynyń poeziyasynyń taqyrybyn tórt topqa jikteuge bolady.
Birinshi dalaǵa degen tereń mahabbat. Endi biri – ǵashyqtyq sezim. Bizdiń aqyn da osy úly saǵynyshtan aulaq qala almaǵan. Qai jinaǵyn ashyp qarasań da ǵashyqtyqqa degen saǵynu, zaryǵu, tabynu sezimi órnektelgen óleńder jetkilikti.
Biraq avtor ony keide túnerip, qara nóser bolyp qúiyp ketetin, keide jadyrap ashylatyn búltqa teńep, óz kókeiinen máńgi óshpei júrgen ǵashyq sezimdi ǵalamat oimen túlǵalaidy. Osylai jaza, kórsete almasa aqyn bola ma?
Taǵy bir shoqtyǵy biik taqyryp – auyl kelbeti. Múnda avtor auyldyń jusany men juasyn, auasy men aptabyn jyrlap jatpaidy. Auyl adamdarynyń, ondaǵy qarym-qatynastyń, auylǵa tán izet pen qúrmet, saǵynysh pen kúiinish, mahabbat pen parasat tilge alynyp, onyń úlken filosofiyalyq máni men maǵynasyn ashyp beredi. Iá, “jalǵyz shauyp báige almas” aqyn óziniń barlyq aqyndyq ónerin aǵa buynmen úndestire jyrlaidy. Jyr dúldúli Baqtybai, aqiyq aqyn Múqaǵalidy pir tútady. Olar jaily estigen kesimdi pikirlerdi úlgi etedi. Búl turaly kemel oilary 2006 jyly jaryq kórgen «Túǵyr» atty óleńder jinaǵyna toptastyrǵan. Sovet Orazaevtyń ony «Paluan aqyn» dep baǵalaǵany shyǵarmashylyǵyna berilgen shyn baǵa edi.
Bir basyna aqyndyqty, sayasatkerlikti, paluandyqty sidyrǵan órligi men ónegesi mol Júmabek Quanyshbaiqly 1996 jyly Taldyqorǵan qalasyndaǵy Baqtybai Jolbarysúly atyndaǵy №18 orta mektep-litseiinde alǵashqy áskeri daiyndyq páninen sabaq bere júrip, 2002 jyly zeinetkerlikke shyǵady. Bir quanarlyǵy, qartaidym dep qaisy bireulershe shyntaqtap jatpai, jas úrpaqqa bilgenimdi úiretsem, úlaǵat sińirsem dep jar qúlaǵy jastyqqa timei júrgen atanyń qúlshynysy qarttarymyzǵa úlgi bolarlyq.
Júmabek Quanyshbaiúly búginde aramyzda joq. Biraq birge júrgen, aralas-qúralas bolǵan kúnderdegi jyly estelikter ǵana jadymyzda jańǵyryp túrady. Búl jazba sol estelikterdiń úshqyny.
Qajet ANDAS,
«Q-andas» aqparattyq agenttigi.











