Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ حالىق جادى

اسفاندياروۆ نە ءۇشىن ايىپتالدى؟

admin
2025/12/12
حالىق جادى
0
Асфандияров не үшін айыпталды?

سانجار اسفاندياروۆ 1889 جىلى ورال وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول تاشكەنتتەگى رەالدى ۋچيليشەنى بىتىرگەن سوڭ، پەتەربۋرگ اسكەري-مەديتسينالىق  اكادەمياسىنا تۇسەدى. ءبىرىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىس باستالىسىمەن تۇركىستان پولكىنىڭ قۇرامىندا مايدانعا اتتاندى. لودز تۇبىندە پولك قورشاۋدا قالىپ تۇتقىنعا تۇسەدى. 1915 جىلى بوساپ، شۆەتسيا ارقىلى پەتەربۋرگكە كەلەدى.

ول تاشكەنتتەگى رەۆوليۋتسيالىق قوزعالىسقا قىزۋ ارالاسىپ، سولدات دەپۋتاتتارى سوۆەتىنە سايلانادى.

شىمكەنت قالاسىندا كەڭەس وكىمەتى جاعىنا چەرنياەۆ  پولكى شىعادى دا، س. اسفەندياروۆ وسىندا اسكەري دارىگەر بولىپ قىزمەت ەتتى. ول 1919 جىلى تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميسسارى بولىپ تاعايىندالادى. ال 1920 جىلى سانجار جاپارۇلى تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر-سۋ حالىق كوميسسارى قىزمەتىنە كىرىسەدى. ول قىشلاقتار مەن اۋىلداردى ارالاپ قانا قويماي، وزبەكتەر مەن قاراقالپاقتاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن، تۇرمىسى مەن شارۋاشىلىعىن ، رۋلىق قونىستانۋى مەن جەر حۇقىعى نورمالارىن تەرەڭ زەرتتەدى. سوندىقتان دا س.اسفەندياروۆ ماسكەۋدە تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇراقتى وكىلى جانە ۇلتتىق حالىق كوميسسارياتى كوللەگياسىنىڭ مۇشەسى بولعاننان كەيىنگى كەزەڭدە ۆتسيك-ءتىڭ جەرگە ورنالاستىرۋ جونىندەگى ەرەكشە كوميسسياسىنا مۇشە بولىپ سايلانعان ەدى.

س.اسفەندياروۆ تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنا ورالىپ، جەر-سۋ كوميسسارياتىندا قىزمەت ىستەيدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ  حالىق كوميسسارى جانە تۇركىستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولادى. 1925 جىلى ول ۆتسيك سەكرەتارىنىڭ ورىنباسارى جانە پرەزيديۋم مۇشەسى بولىپ سايلانادى.

1927 جىلى س.اسفەندياروۆ ن.ن.ناريمانوۆاتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورلىعىنا تاعايىندالادى. وسى كەزدە وعان ممۋ-ءدىڭ پروفەسسورى اتاعى بەرىلدى. 1928 جىلى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ شاقىرۋىمەن الماتىعا قىزمەتكە اۋىسادى.

ونىڭ قازاقستان وقۋ ورىندارىن، عىلىمدى مادەنيەتتى دامىتۋداعى ەڭبەگى وتە زور. ول 1928-31 جىلدارى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ىرگەسىن قالاستى. 1931 جىلى قازاق مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ تۇڭعىش رەكتورى بولدى. 1931 – 33 جىلدارى قازاق اسسر دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميسسارى جانە وقۋ – اعارتۋ حالىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارادى.

س.اسفەندياروۆ – قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى. 1932 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاقستانداعى بازاسى قۇرىلعان كەزدە ول اكادەميكتەرمەن قاتار پرەزيديۋم مۇشەلىگىنە سايلانىپ، توراعانىڭ ورىنباسارى بولدى. ول تىكەلەي تاريحي-ارحەولوگيالىق كوميسسيانى، قازاق سوزدىگى كوميسسياسىن باسقاردى، سونىمەن بىرگە ۇلت مادەنيەتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ تاريح سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى.

ونىڭ تاريحي ەڭبەكتەرىندە قازاق حالقىنىڭ وتكەن ءداۋىرىن، تاريحى مەن مادەنيەتى، ازاتتىق كۇرەسىندەگى وزىق داستۇرلەرى كورسەتىلەدى.

يسلام ءدىنىنىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرى مەن ءمانىن عىلىمي پايىمداۋدا اسفەندياروۆ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ شاعىن كىتاپشا شىعاردى. ن.ا.سميرنوۆ وعان «يسلامنىڭ قاناۋشىلىق ءمانىن جوققا شىعاردى، پانيسلاميزم مەن پانتيۋركيزم پوزيتسياسىنا ءتۇسىپ كەتتى»، ول بۋرجۋازياشىل-ۇلتشىل دەگەن ات تاقتى.

1935 جىلى س.اسفەندياروۆ «پروشلوە كازاحستانا ۆ يستوچنيكاح ي ماتەريالاح» دەگەن دەرەكتى جيناقتىڭ ءبىرىنشى تومىن، 1936 جىلى ەكىنشى تومىن شىعاردى. ونىڭ «قازاقستان تاريحى» اتتى ەڭبەگى ب.د.د. III عاسىردان 1917 جىلعا دەيىنگى ارالىقتى قامتىپ جاتىر. «قازاقستانداعى 1916 جىلعى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىس» اتتى ەڭبەگى كوتەرىلىستىڭ شىعۋ سەبەپتەرى، پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلىق ساياساتى، قازاق حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى تۋرالى تەرەڭ ماعلۇماتتار بەرەدى.

قازاق حالقىنىڭ بوستاندىعىن، تاۋەلسىزدىگىن اڭساعان، قازاقستاندا عىلىم، مادەنيەت سالالارىن دامىتۋ جولىنا عۇمىرىن ارناعان اسفەندياروۆ نە ءۇشىن ايىپتالدى؟ مىنە وعان جاعىلعان جالا، تاعىلعان ايىپ تۇرلەرى.

1918 جىلدان باستاپ كونتررەۆوليۋتسيالىق پانتۇرىكتىك ۇيىم باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولا وتىرىپ، سوۆەت وكىمەتىن قۇلاتۋ ماقساتىمەن بەلسەندى تۇردە انتيسوۆەتتىك جۇمىس جۇرگىزگەن.
1926 جىلدان ماسكەۋدەگى ورتالىق پانتۇرىكتىك ۇيىمنىڭ باسشىسى س.كوجانوۆپەن بايلانىس جاساپ، ودان سوۆەت وكىمەتىنە قارسى قارۋلى كوتەرىلىس دايىنداۋ، كوممۋنيستىك پارتيا مەن وكىمەت باسشىلارىنا قارسى تەررور ۇيىمداستىرۋ، ءبۇلدىرۋ، قاستاندىق ارەكەتتەردى ورىستەتۋ جانە ەلىمىزدەگى بارلىق كونتررەۆوليۋتسيالىق كۇشتەر مەن انتيسوۆەتتىك ۇلتشىلدار ۇيىمدارىمەن قاتىناستاردى كۇشەيتۋ تۋرالى نۇسقاۋلار الىپ، ولاردى ۇيىمنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنە تاراتىپ وتىرعان.
1928 جىلدان باستاپ ۇستالعان كۇنگە دەيىن انتيسوۆەتتىك ۇلتشىلدار ۇيىمى الماتى ورتالىعىنىڭ جۇمىسىنا باسشىلىق ەتكەن.
1929-30 جىلدارى قازاقستاندا سوۆەت وكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىستەردى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان.
وسى كورسەتىلگەن مەرزىمدە قازاقستاننىڭ ءبىرتالاي وبلىستارى مەن اۋداندارىندا ۇلتشىلدىق ۇيىمدار قۇرىپ، ولاردىڭ بۇلدىرگىش-قاستاندىق ەرەۋىلشىلدىك جۇمىستارىن باسقارعان.
الماتى وقۋ ورىندارىندا ورىندارىندا ستۋدەنتتەر مەن مۇعالىمدەردىڭ اراسىندا ۇيىمعا مۇشە تارتۋ ماقساتىمەن ۇلكەن جۇمىس جۇرگىزگەن.
1920 جىلدان باستاپ انگليا، جاپونيا، گەرمانيا پايداسىنا تىڭشىلىق جۇمىستار جۇرگىزىپ، كورسەتىلگەن ەلدەردىڭ بارلاۋ ورىندارىنا بۇرىڭعى تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ، كەيىننەن قازاقستان، وزبەكستان، تاجىكستان رەسپۋبليكالارىنىڭ ساياسي – ەكونوميكالىق جاعدايلارى جايىندا ۇنەمى قۇپيا مالىمەتتەر بەرىپ تۇرعان.
1932 جىلى الماتىداعى بۇرىڭعى قىتاي كونسۋلىنىڭ كومەگىمەن سينتسزيان جەرىندە جاپونيا، گەرمانيا بارلاۋ ورگاندارىمەن سوۆەتتەر وداعىنا اسكەري شابۋىل بولا قالعان كۇندە قازاقستاندى سوۆەتتەر وداعىنان ءبولۋ جولىندا كومەك الۋ ماقساتىمەن بايلانىس ورناتقان.
1936 جىلى انتيسوۆەتتىك-ۇلتشىلدىق ۇيىم ورتالىعىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن جويىپ جىبەرگەن ءورتتى ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان.
ورتالىق انتيسوۆەتتىك-ۇلتشىلدىق ۇيىمنىڭ نۇسقاۋىمەن وڭشىل تروتسكييشىلدەر توبىمەن بايلانىس جاساپ، ءوز كونتررەۆوليۋتسيالىق ، ارەكەتتەرىن جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان.
قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى، كەيىننەن عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاق فيليالى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارا ءجۇرىپ، ۇلكەن انتيسوۆەتتىك ارانداتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن.

1937 جىلدىڭ 29 قاراشاسىندا بەكىتىلگەن بۇل ايىپ قورىتىندىسىمەن ول تەك 1938 جىلدىڭ 24 اقپانىندا تانىستىرىلعان. ال كەلەسى كۇنى كسرو جوعارى سوتى اسكەري كوللەگياسىنىڭ جابىق ماجىلىسىندە س.اسفەندياروۆتىڭ ءىسى قارالعان. تەرگەۋ ورىندارى وعان ءبارىن مويىنداۋعا ءماجبۇر ەتكەن. نەمەسە مويىندادى دەپ وزدەرى جازا سالۋى دا ابدەن مۇمكىن.

س. اسفەندياروۆ رسفسر قىلمىستىق ىستەر كودەكسىنىڭ № 58-1-ا، 58-2، 58-9 جانە 58-11 باپتارىندا كورسەتىلگەن قىلمىستاردى جاساعان بولىپ، ەڭ اۋىر جازا – اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى.

ەڭ سۇمدىعى، كەشە عانا عالىم اعالارىنىڭ قالامىنان شىققان ماقالالاردى، ەڭبەكتەردى ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن شاكىرتتەرى – م. اقىنجانوۆ، س. ابىشەۆ، ك. ءابدىراحمانوۆ، ي. ساريەۆ، ز. بۇلاقباەۆ، ن. مۇقامەتجانوۆ ونىڭ بۇكىل ەڭبەگىن جوققا شىعارىپ، تاريحي كىتاپتارىن سىنايدى. ونى الاشورداشىلار ش. قۇدايبەريەۆ، م. تىنىشباەۆ، ح. دوسمۇحامبەتوۆتاردىڭ كونتسەپتسياسىن جاقتادى دەپ كىنالايدى. ونىڭ 1916 جىلعى كوتەرىلىس تۋرالى كىتابىنا تالداۋ جاساعاندا، قازاق ينتەلليگەنتتەرىنىڭ قىزمەتىن كورسەتە وتىرىپ، امانگەلدى يمانوۆتى كورسەتپەگەن دەپ سىنايدى.

اسفەندياروۆتى «ميسسيونەر التىنسارين مەن پاتشا جاندايشابى ش.ۋاليحانوۆتى» كوتەردى دەپ كىنالايدى. ونىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ ءبارىن ىسكە العىسىز ەتە كەلىپ، بىلاي دەيدى: «ۆ ليتسە اسفەندياروۆا مى ۆيديم زاكونچەننىي تيپ لوۆكوگو ماتەروگو دۆۋرۋشنيكا، ياپونسكوگو شپيونا، پودۆيزاۆشەگوسيا نا يستوريچەسكوم فرونتە. ۆ ينتەرەساح ياپونسكوگو يمپەرياليزما ەتوت بانديت ۆ تەچەنيي پرودولجيتەلنوگو ۆرەمەني ۆەل تونكو پرودۋماننۋيۋ ۆرەديتەلسكۋيۋ، ديۆەرسيوننۋيۋ رابوتۋ. اسفەندياروۆ پوۆسيۋدۋ، ۆستۋپال كاك جاراپازانشى ۆىشۆىرنۋتوگو يز ناشەي رودينى بانديتا چوكاەۆا».

س.اسفەندياروۆتىڭ تاعدىرى قىزىل قىرعىن زۇلماتىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن قازاقتىڭ زيالى قاۋىمىنىڭ كوبىنە ورتاق تاعدىر. بيىلعى جالپىۇلتتىق تاتۋلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ جىلىندا ونىڭ قازاق حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ەلەنىپ تاريحتاعى ورنى كورسەتىلۋى ءتيىس.

ارايلىم مۇساعاليەۆا،

قازمۇۋ-دىڭ قازاقستان تاريحي

كافەدراسىنىڭ ىزدەنۋشىسى.

الماتى قالاسى.

دەرەكوز: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723995

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 19
Ақиқат айтылмай қалды
حالىق جادى

اقيقات ايتىلماي قالدى

August 12, 2026
Байырша Абылайхановтың беймәлім тағдыры
حالىق جادى

بايىرشا ابىلايحانوۆتىڭ بەيمالىم تاعدىرى

August 10, 2026
Айбат
حالىق جادى

ايبات

August 4, 2026
Келмеске кетсін сол зұлмат…
حالىق جادى

كەلمەسكە كەتسىن سول زۇلمات…

July 31, 2026
ЖАРКЕНТ ӨҢІРІНДЕГІ «АЛЖИР»
حالىق جادى

جاركەنت وڭىرىندەگى «الجير»

July 30, 2026
Екпемен елін сақтаған…
حالىق جادى

ەكپەمەن ەلىن ساقتاعان…

July 27, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz