Sanjar Asfandiyarov 1889 jyly Oral oblysynda dúniege kelgen. Ol Tashkenttegi realьdy uchilisheni bitirgen soń, Peterburg áskeri-meditsinalyq akademiyasyna túsedi. Birinshi dúnie júzilik soǵys bastalysymen Túrkistan polkynyń qúramynda maidanǵa attandy. Lodzь túbinde polk qorshauda qalyp tútqynǵa túsedi. 1915 jyly bosap, SHvetsiya arqyly Peterburgke keledi.
Ol Tashkenttegi revolyutsiyalyq qozǵalysqa qyzu aralasyp, soldat deputattary Sovetine sailanady.
SHymkent qalasynda Keńes ókimeti jaǵyna CHernyaev polki shyǵady da, S. Asfendiyarov osynda áskeri dáriger bolyp qyzmet etti. Ol 1919 jyly Túrkistan Respublikasynyń densaulyq saqtau halyq komissary bolyp taǵaiyndalady. Al 1920 jyly Sanjar Japarúly Túrkistan Respublikasynyń jer-su halyq komissary qyzmetine kirisedi. Ol qyshlaqtar men auyldardy aralap qana qoimai, ózbekter men qaraqalpaqtardyń tarihy men mádenietin, túrmysy men sharuashylyǵyn , rulyq qonystanuy men jer húqyǵy normalaryn tereń zerttedi. Sondyqtan da S.Asfendiyarov Máskeude Túrkistan respublikasynyń túraqty ókili jáne últtyq halyq komissariaty kollegiyasynyń múshesi bolǵannan keiingi kezeńde VTSIK-tiń jerge ornalastyru jónindegi erekshe komissiyasyna múshe bolyp sailanǵan edi.
S.Asfendiyarov Túrkistan respublikasyna oralyp, jer-su komissariatynda qyzmet isteidi. Densaulyq saqtau halyq komissary jáne Túrkistan Kompartiyasy Ortalyq komitetiniń hatshysy bolady. 1925 jyly ol VTSIK sekretarynyń orynbasary jáne prezidium múshesi bolyp sailanady.
1927 jyly S.Asfendiyarov N.N.Narimanovatyndaǵy SHyǵystanu institutynyń direktorlyǵyna taǵaiyndalady. Osy kezde oǵan MMU-diń professory ataǵy berildi. 1928 jyly Qazaqstan úkimetiniń shaqyruymen Almatyǵa qyzmetke auysady.
Onyń Qazaqstan oqu oryndaryn, ǵylymdy mádenietti damytudaǵy eńbegi óte zor. Ol 1928-31 jyldary Qazaq memlekettik universitetiniń irgesin qalasty. 1931 jyly Qazaq memlekettik meditsina institutynyń túńǵysh rektory boldy. 1931 – 33 jyldary Qazaq ASSR densaulyq saqtau halyq komissary jáne oqu – aǵartu halyq komissarynyń orynbasary qyzmetin atqarady.
S.Asfendiyarov – Qazaqstan ǵylym akademiyasynyń negizin salushylardyń biri. 1932 jyly KSRO ǵylym akademiyasynyń Qazaqstandaǵy bazasy qúrylǵan kezde ol akademiktermen qatar prezidium músheligine sailanyp, tóraǵanyń orynbasary boldy. Ol tikelei tarihi-arheologiyalyq komissiyany, qazaq sózdigi komissiyasyn basqardy, sonymen birge Últ mádenieti ǵylymi-zertteu institutynyń tarih sektorynyń meńgerushisi boldy.
Onyń tarihi eńbekterinde qazaq halqynyń ótken dáuirin, tarihy men mádenieti, azattyq kúresindegi ozyq dástúrleri kórsetiledi.
Islam dininiń paida bolu sebepteri men mánin ǵylymi paiymdauda asfendiyarov alǵashqylardyń biri bolyp shaǵyn kitapsha shyǵardy. N.A.Smirnov oǵan «islamnyń qanaushylyq mánin joqqa shyǵardy, panislamizm men pantyurkizm pozitsiyasyna túsip ketti», ol burjuaziyashyl-últshyl degen at taqty.
1935 jyly S.Asfendiyarov «Proshloe Kazahstana v istochnikah i materialah» degen derekti jinaqtyń birinshi tomyn, 1936 jyly ekinshi tomyn shyǵardy. Onyń «Qazaqstan tarihy» atty eńbegi b.d.d. III ǵasyrdan 1917 jylǵa deiingi aralyqty qamtyp jatyr. «Qazaqstandaǵy 1916 jylǵy últ azattyq kóterilis» atty eńbegi kóterilistiń shyǵu sebepteri, patshalyq Reseidiń otarlyq sayasaty, qazaq halqynyń áleumettik-ekonomikalyq jaǵdaiy turaly tereń maǵlúmattar beredi.
Qazaq halqynyń bostandyǵyn, táuelsizdigin ańsaǵan, Qazaqstanda ǵylym, mádeniet salalaryn damytu jolyna ǵúmyryn arnaǵan Asfendiyarov ne úshin aiyptaldy? Mine oǵan jaǵylǵan jala, taǵylǵan aiyp túrleri.
- 1918 jyldan bastap kontrrevolyutsiyalyq pantúriktik úiym basshylarynyń biri bola otyryp, Sovet ókimetin qúlatu maqsatymen belsendi túrde antisovettik júmys júrgizgen.
- 1926 jyldan Máskeudegi ortalyq pantúriktik úiymnyń basshysy S.Kojanovpen bailanys jasap, odan Sovet ókimetine qarsy qaruly kóterilis daiyndau, Kommunistik partiya men ókimet basshylaryna qarsy terror úiymdastyru, búldiru, qastandyq áreketterdi óristetu jáne elimizdegi barlyq kontrrevolyutsiyalyq kúshter men antisovettik últshyldar úiymdarymen qatynastardy kúsheitu turaly núsqaular alyp, olardy úiymnyń belsendi múshelerine taratyp otyrǵan.
- 1928 jyldan bastap ústalǵan kúnge deiin antisovettik últshyldar úiymy Almaty ortalyǵynyń júmysyna basshylyq etken.
- 1929-30 jyldary Qazaqstanda Sovet ókimetine qarsy kóterilisterdi úiymdastyrushylardyń biri bolǵan.
- Osy kórsetilgen merzimde Qazaqstannyń birtalai oblystary men audandarynda últshyldyq úiymdar qúryp, olardyń búldirgish-qastandyq ereuilshildik júmystaryn basqarǵan.
- Almaty oqu oryndarynda oryndarynda studentter men múǵalimderdiń arasynda úiymǵa múshe tartu maqsatymen úlken júmys júrgizgen.
- 1920 jyldan bastap Angliya, Japoniya, Germaniya paidasyna tyńshylyq júmystar júrgizip, kórsetilgen elderdiń barlau oryndaryna búryńǵy Túrkistan respublikasynyń, keiinnen Qazaqstan, Ózbekstan, Tájikstan respublikalarynyń sayasi – ekonomikalyq jaǵdailary jaiynda únemi qúpiya málimetter berip túrǵan.
- 1932 jyly Almatydaǵy búryńǵy Qytai konsulynyń kómegimen Sintszyan jerinde Japoniya, Germaniya barlau organdarymen Sovetter Odaǵyna áskeri shabuyl bola qalǵan kúnde Qazaqstandy Sovetter Odaǵynan bólu jolynda kómek alu maqsatymen bailanys ornatqan.
- 1936 jyly antisovettik-últshyldyq úiym ortalyǵynyń tapsyrmasy boiynsha Qazaq memlekettik universitetin joiyp jibergen órtti úiymdastyrushylarynyń biri bolǵan.
- Ortalyq antisovettik-últshyldyq úiymnyń núsqauymen ońshyl trotskiishilder tobymen bailanys jasap, óz kontrrevolyutsiyalyq , áreketterin júzege asyryp otyrǵan.
- Qazaq pedagogikalyq institutynyń rektory, keiinnen ǵylym akademiyasynyń qazaq filialy tóraǵasynyń orynbasary qyzmetterin atqara júrip, úlken antisovettik arandatu júmystaryn júrgizgen.
1937 jyldyń 29 qarashasynda bekitilgen búl aiyp qorytyndysymen ol tek 1938 jyldyń 24 aqpanynda tanystyrylǵan. Al kelesi kúni KSRO Joǵary Soty áskeri kollegiyasynyń jabyq májilisinde S.Asfendiyarovtyń isi qaralǵan. Tergeu oryndary oǵan bárin moiyndauǵa májbúr etken. Nemese moiyndady dep ózderi jaza saluy da ábden múmkin.
S. Asfendiyarov RSFSR qylmystyq ister kodeksiniń № 58-1-a, 58-2, 58-9 jáne 58-11 baptarynda kórsetilgen qylmystardy jasaǵan bolyp, eń auyr jaza – atu jazasyna kesiledi.
Eń súmdyǵy, keshe ǵana ǵalym aǵalarynyń qalamynan shyqqan maqalalardy, eńbekterdi izdep júrip oqityn shákirtteri – M. Aqynjanov, S. Ábishev, K. Ábdirahmanov, I. Sariev, Z. Búlaqbaev, N. Múqametjanov onyń búkil eńbegin joqqa shyǵaryp, tarihi kitaptaryn synaidy. Ony alashordashylar SH. Qúdaiberiev, M. Tynyshbaev, H. Dosmúhambetovtardyń kontseptsiyasyn jaqtady dep kinálaidy. Onyń 1916 jylǵy kóterilis turaly kitabyna taldau jasaǵanda, qazaq intelligentteriniń qyzmetin kórsete otyryp, Amangeldi Imanovty kórsetpegen dep synaidy.
Asfendiyarovty «Missioner Altynsarin men patsha jandaishaby SH.Ualihanovty» kóterdi dep kinálaidy. Onyń eńbekteriniń bárin iske alǵysyz ete kelip, bylai deidi: «V litse Asfendiyarova my vidim zakonchennyi tip lovkogo materogo dvurushnika, yaponskogo shpiona, podvizavshegosya na istoricheskom fronte. V interesah yaponskogo imperializma etot bandit v techenii prodoljitelьnogo vremeni vel tonko produmannuyu vreditelьskuyu, diversionnuyu rabotu. Asfendiyarov povsyudu, vstupal kak jarapazanshy vyshvyrnutogo iz nashei Rodiny bandita CHokaeva».
S.Asfendiyarovtyń taǵdyry qyzyl qyrǵyn zúlmatymen túspa-tús kelgen qazaqtyń ziyaly qauymynyń kóbine ortaq taǵdyr. Biylǵy jalpyúlttyq tatulyq pen sayasi quǵyn-súrgin qúrbandaryn eske alu jylynda onyń qazaq halqyna sińirgen eńbegi elenip tarihtaǵy orny kórsetilui tiis.
Arailym Músaǵalieva,
QazMÚU-dyń Qazaqstan tarihi
kafedrasynyń izdenushisi.
Almaty qalasy.
Derekóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723995
